Tólen Ábdikuly: Quldyq-bodandyq sana­dan túbegeili aryla almai júrmiz

QR Memlekettik syilyǵynyń iegeri jazýshy Tólen Ábdikulynyń qai shy­ǵar­masy bolsyn – oilandyrady, tol­ǵan­dyrady, júre­gińdi qozǵaidy, janyń­dy tazartady, rýhyńdy shyńdaidy. «Óliara» romany, «Áke», «Qyz Bátish pen Erseiit», «Tozaq ottary jymyń­dai­dy», «Para­sat maidany», «Tuǵyr men ǵumyr», «Oralý», «Aqiqat» hikaiattary, «Oń qol», «Qonaqtar»,  «Qaiyrsyz juma», t.b. áńgime­leri – qazaq ádebietiniń altyn qorynan oiyp oryn alar kesek týyndylar. Izgilikke ińkár júrekterdiń gimnindei «Biz úsheý edik» atty pesasy qandai keremet!

Biyl 75 jasqa tolatyn jazýshynyń shyǵar­mashylyq álemine birge saiahat jasap, el, til, ádebiet jóninde pikirlesken edik.

Bizde Memlekettik syilyqty 

talantty jazýshy da, talantsyz 

jazýshy da ala beredi

– «Ádebiet óziniń qunyn joǵaltsa, ulttyq sipat ta óz erekshe­liginen airyla bastaidy» depsiz bir suhbatyńyzda. Qalai oilaisyz, qazir qazaq óziniń ulttyq sipatynan ajy­rap bara jatqan joq pa? Jáne buǵan ádebiettiń qunsyzda­nýynyń qanshalyqty yqpaly bar?

– Keńes dáýirinde qazaq halqynyń taǵdyry óte qiyn halge jetip qalǵany ras-ty. Orystandyrý saiasaty tániń­degi derttiń aýyrǵanyn ýaqytsha basyp, sezdirmeitin dári sekil­di aqyryn áser etip, ulttyń janyn janalqymǵa tirep qoiǵan bolatyn. Biraq, Qudai kóz jasymyzdy kórip, Táýel­siz­digimizdi aldyq. Eldegi qazaq ultynyń úles salmaǵy edáýir artty, qazaq mektepteri kóbeidi, qai mekemege bar­sań da, aldyńnan qazaqsha sóilep, kúlimdep qazaq jasta­ry shyǵatyn boldy. Bálkim, protsess biz qalaǵannan góri baiaý­laý júrip jatqan shyǵar, biraq, tarih dońǵalaǵy endi báribir keri ainalmaidy. On jyldan soń ba, jiyrma jylda ma, qazaq tili qalaida óz tuǵyryna qonady. Biraq, biliktegilerdiń kóbiniń kózqarasy áli baiaǵysha, tilge bailanysty batyl qadamǵa baraiyn dese, oryssha oqyǵan óz urpaǵyn oilap, kibirtikteidi. Damýǵa sol kedergi bolyp jatqandai. Eger qazaq tili óziniń laiyqty tuǵyryna qonsa, ári qaraiǵy saiasatty sol tildiń ózi-aq jasar edi.

Mundaǵy mańyzdy nárseniń biri – sana. Sanany ózger­tý, onymen kúresý óte qiyn. Quldyq-bodandyq sana­dan túbegeili aryla almai júrgenimiz ras. 2010 jyldar­dyń tóńireginde ǵoi deimin, «HH ǵasyrdaǵy eń uly qazaq kim?» degen saýalnama júrgizildi. Sonda qazaqtyń saiasi kósemi Álihan Bókeihanuly Nurbolat Masanovtan keiingi 7-orynda turdy! Árine, jurttyń bári olai oilamaityn shy­ǵar, biraq, bul – kimniń kim ekenin aiyra almaityn sondai sana qoǵamymyzda bar degen sóz.

Qazaqtyń búgingi asqynǵan aýrýynyń biri – rýshyldyq. Bizdiń býyndy qoia ber, shal-shaýqandy báribir túzei almai­­syń. Meniń tańqalatynym, rýshyldyq jastardyń ara­syn­da da bar deidi. Rýyna qatysty aitylǵan syn sózdi keshire almaityndar áli de kóp. Qazaqty balaǵattasań, olai sham­dan­baýy múmkin. Rýlyq emes, birtutas ulttyq sana ústem bolǵanda ǵana naǵyz el bolatynymyzdy qalai uqpai­­dy? Osydan biraz jyl buryn Grekiiada on bes jasar balany bir politsei atyp óltirip qoidy. Sonda búkil grek­ter kóshe­ge shyǵyp, jastary kólikterdi órtep, eldi tóńkerip jibere jazdaǵan. Árine, tártip buzǵandar zańǵa sai jaza­lan­ǵan da shyǵar. Biraq, bul arada bir nárseni baiqaýǵa bola­dy. Ult­tyq sanaǵa qol jetkizgen halyq ortaq namys­tyń tóńi­regine bas qosyp, birige alady. Mundai halyqtyń piki­ri­men, talap-tilegimen bilik te sanaspai otyra almaidy. Al bizde qalai? Jańaózendegi belgili jaǵdaidy alaiyq – ras, úlken tragediia boldy. Sonda «Bul durys emes!» dep bas kóterip, kózqarasyn bildir­­gen halyq boldy ma?.. Keibir jýrnalister jańaózendik­terdi «adailar» dep jazady! Jańaózen – adailardyń ǵana máse­lesi me? «Qazaqtar» dese qaitedi? HHI ǵasyrda ómir súrip jatyrmyz ǵoi! Qaisybir belgili adamdardyń ózi ulttan buryn rýyn oilap turatyn da kórinedi maǵan. Rý-tai­pa­lyq qurylym álem halyqtarynyń bárinde, tipti, Eý­ropada da bolǵan. Olar bul kezeńnen áldeqashan ótip ket­ken, biri­gip, birtutas ulttyq sanaǵa jetken. Al biz osy qalpy­myzda qala bergimiz keledi. Órkeniet – júirik poiyz sekildi, «mynalar ábden jinalyp bolǵansha kúte turaiyn» demei­di, alǵa qarai zaýlai beredi. Biz kúibeńdep kidirgen saiyn ol uzai túsedi. Biraq, qalai bolǵanda da, «jas urpaq­tyń sanasy ózgerer, sóitip, zaman da durystalar» dep sengim keledi.

Ádebiet pen ult – bir-birine óte jaqyn uǵymdar ǵoi. Bir esepten, ádebiet – ulttyq kórkem oidyń jemisi bolsa, ekinshi jaǵynan, ulttyń ózi – belgili bir dárejede ádebiet beretin tárbieniń jemisi. Bizde sonaý kóne jyraýlardan bastalyp, Abai, Mahambet, Maǵjan, Muhtarlarmen jalǵasyp, kúni búginge deiin úzilmei kele jatqan keremet ádebiet bar. Oily oqyrman, sóz qadirin biler qazaq barda onyń quny túse qoimas. Sol rýhani nárden sýsyndamai, ony kereksinbei, betin ári bursa ǵana ulttyń bolmysy ózgerip, bet-beinesi buzylar. Óziń suraqta keltirgen álgi oidy osyndai mánde aitsam kerek.

– «Qazir burynǵydai qalyń oqyrman joq, kitap oqityn adam azaidy» degen pikir basym bop tur. Eger bu sóz ras bolsa, bul – jazylyp jatqan shyǵarmalardyń solǵyndy­ǵynan ba, álde kitapty taratý-satý salasyndaǵy kemshilik­terden be?

– Taratý jaǵynan kemshilik kóp ekeni ras. Memlekettik tapsyrys degen bar, biraq, men ony durys júie dei almai­myn, basqa balama joly jasalǵansha, ázirge sonymen júrip kelemiz. «Qalamaqy tóleitin boldy» dep jatyr ǵoi, onyń qalai júzege asatynyn men bilmeimin. Bizge baspalar qaýymdastyǵyn quryp, birtutas saýda jelisin jasaý kerek, kitap alys aýdandarǵa da túgel jetkiziletin júie oilas­­­tyrǵan jón. Sosyn aqyn-jazýshy men oqyrman arasyn jaqyndastyratyn sharalar jii uiymdastyrylýy qajet. Birde Muhtar Shahanovpen kezdesý bolyp, aqynnyń kitaptary sol jerde lezde satylyp, tarap ketti. Sondai tásil de kerek. Shet elde baspalar talǵamdy oqyrmannyń tala­byna sai myqty kitap shyǵarýǵa umtylady, eger haltýra­ny bassa, eshkimniń almai qoiatynyn biledi. Sol arqyly ádebiet te tazarady.

Jasyratyny joq, bizde nashar ádebiet te bar. Óz basym ádebietti ulttyq dep bólmeimin, ol – adamzatqa ortaq qundylyq. Mysaly, Lev Tolstoi –  orys jazýshysy, biraq, ony dúnie júzi oqidy, onyń shyǵarmalarynan álem halqy sýsyndaidy, ol jalpy adamzatqa tán máseleni, ortaq ýaiym­dy jazady. Meniń jazýshy retinde qalyptasýyma, búgingi deńgeige jetýime qazaq qalamgerlerinen góri álem­dik klassika kóp áser etti. Óitkeni, adam árdaiym biikke umtylady ǵoi. Shyǵarmanyń tili árqalai bolýy múmkin, biraq, mahabbat pen zulymdyq, ádilet pen alaiaq­tyq, dostyq pen satqyndyq, meiirimdilik pen qatygezdik, bári – búkil álem úshin birdei uǵymdar. Uly shyǵarmalar ult alala­maidy, qai tilge aýdarylsa da, báriniń jan-dúniesin qoz­ǵaidy.  Keide kimniń myqty ekeni shet tiline aýdarylǵanda bilinip jatatyny bar.

Ókinishtisi, qazir bizde eń úzdik shyǵarmalar emes, ortan­qol shyǵarmalar aýdarylyp jatady. Ony qadaǵalap jatqan eshkim joq sekildi. Ortanqol shyǵarmalardy oqyǵan shet el oqyrmany qazaq ádebieti týraly ne oilaýy múmkin? Sondyqtan bul máselege memleket aralasýy kerek. Óitkeni, shyn mánindegi úzdik shyǵarmalardy órkenietti halyqtar­dyń nazaryna usyný arqyly biz ulttyń bedelin, abyroiyn álemdik deńgeige kótere alamyz. Qudaiǵa shúkir, tárjime­leý kerek dese, qazaqta úzdik týyndylar barshy­lyq: Ábishtiń «Shyńyraýy», Maǵaýinniń «Shaqan sherisi», kezinde kádimgidei eleýli oqiǵa bolǵan Dýlattyń «Dermene», «Tirshilik», «Súiekshi» sekildi hikaiattary, Tynymbaidyń áńgimeleri… Tizim munymen bitpeidi. Bizden keiingi býynnan da talai shyǵarma tabylatyny anyq.

Qazir dúkenge barsań, qazaq kitaptary tipti az. Astana­da bir-eki jerde ǵana satylady. Buryn satý-taratý júiesi jaqsy edi, kitap sonaý túkpirdegi aýylǵa deiin jetip jata­tyn. Sol júieni úzip aldyq. Kitaptarymyzdyń taralymy eń kemi 40-50 myń bolatyn. Áli esimde, meniń «Aqiqat» degen kitabym orys tilinde «Istina» degen atpen eki ret ba­syldy (1978-1979 jyldary). Ekeýinde de 100 myń dana­men shyqty! Túgel tarap ketti. Qazir kitap ary ketse 2 myń danamen shyǵady. Qazaqstan boiynsha 11 myń kitaphana bar eken, tym bolmasa solarǵa da tolyq jetpeidi.

Kitaptyń burynǵydai emes, az oqylatyny ras. Óitkeni, oqyrmannyń qolyna tie bermeidi. Onyń ústine, ǵalamtor degen shyqty. Biraq, ádebietti ǵalamtordan oqityndar da az emes desedi. Endi baiaǵydai jappai oqý qaida, biraq, báribir damý kerek, ilgerileý kerek qoi. AQSh-ta, Fran­tsiiada tehnika bizden buryn damyp ketken, biraq, olar sonda da ádebietti ysyryp tastaǵan joq, kitap satylady, oqylady. Solardyń jaqsy tájiribelerin nege almasqa? Jaqsy kitap jazaiyq, jaqsy ádebiet jasaiyq. Jaqsy kitap pen nashar kitapty ajyrata alatyn oqyrman qalyp­tas­tyraiyq. Bizde Memlekettik syilyqty talantty jazý­shy da, talantsyz da ala beredi. Budan soń halyq jaqsy men jamandy qalai ajyratady? Tipti, bilikte júrgen­derdiń ózi ajyrata almaidy: «mynaý qandai jazýshy?», «mynaý jaqsy kitap pa?» dep surap júrgenderi…

Keide solardan góri qarapaiym adamdar kósh ilgeri. Birde jeke sharýama bailanysty bir qalalyq mekemege barýyma týra keldi. Esik aldyndaǵy kúzetshi jigit «bastyq qabyldamaidy» dep kirgizbeidi. «Arnaiy jazylyp qoiǵam, ol meni kútip otyr» desem de, ońailyqpen jiberer túri joq. «Qujatyńyzdy kórsetińiz» deidi. Kórsettim. Aty-jónimdi oqydy da, ornynan atyp turyp: «Siz Tólen aǵasyz ba? Oibai-aý, men sizdiń «Áke» hikaiatyńyzdy bes ret oqyp shyqqam! Kirińiz!» – dep, jik-japar boldy da qaldy. Al bastyǵy kádimgi siresip qalǵan sheneýnik eken, meniń usynǵan vizitkama kóz salǵandai boldy, biraq, eshqandai áser almaǵan sekildi. Tanymaǵan kúiinde qaldy. Ádebiet­ten alys adam ekeni kórinip tur.

Jalpy, kitap saýdasy jolǵa qoiylýy kerek. Ziialy qaýym osy baǵytta batyl áreketterge barýy kerek. Jaqsy kitap shyqsa, baspa da, avtor da paida tabatyndai meha­nizmder oilastyrý kerek. Al ázirge «goszakazben» otyrmyz. «Maqtańdar» deidi, «zamanymyzdyń jarqyn beinesin jasańdar» deidi. Nege «jarqyn beinesi»? Nege jai «beinesi» emes? Beine tek jarqyn bolmaidy ǵoi. Zaman­nyń beinesi alýan túrli bolýy múmkin. Eger bulardyń talabyna súiensek, bizdiń gazet-jýrnaldarda Gogol da, Chehov ta jariialana almas edi. Óitkeni, olar «zamannyń jarqyn beinesin» jasaǵan joq.

«Aqiqatty» esh jer baspai qoidy

– «Ádebietti ulttyq dep bólmeimin» deitin ustanym sizdiń shyǵarmalaryńyzdan da baiqalady. Máselen, «Aqiqat» hikaiaty. Ondaǵy keiipker nege Robert? Qazaq qoǵamy ortasynda ondai máselelerdi kóterý, ashyq aitqyzý úilesimdi shyqpas dep oiladyńyz ba?

– Tańdap alǵan materialymnyń ózi tym eýropalyq boldy da, ony qazaq topyraǵyna syiǵyza almadym. Filo­sofiialyq tolǵanystarǵa barǵan alǵashqy eńbegim ǵoi. Sol baǵytta kóp izdenip júrgen kezim edi. Birde politsiianyń joǵalyp ketken qupiia qujattardy tabýyna kómektesken Jerar Krýaze degen gollandiialyq telepat, parapsiholog, kóripkel týraly oqydym. Álgi qaǵazdardyń qaida jasy­rýly jatqanyn bul boiyndaǵy áldebir tylsym qasiettiń kúshimen kóre alady: qai qalada ekeni, úidiń qandai ekeni, terezesiniń qandai ekeni, qai bólmede qandai seifte turǵany… — bári kóz aldyna ap-aiqyn kelip-aq tur. Biraq, naqty qai úi ekenin bilmeidi. Politsiia álginiń sýretteýi arqyly eki jyl boiy izdep, aqyry tabady. Osy oqiǵany oqyp, oilandym: boiyńda osyndai kóripkeldik qasiettiń bolýy, basqalardyń kóre almaityn nársesin kóre alý degen keremet artyqshylyq qoi! Biraq, bul artyqshylyq adamǵa baqyt ákele me, joq pa? Bárimiz myna dúniege pák kúide, sábi sanamen keldik. Eseie kele, mańdaiymyz talai ret tasqa soǵyla kele, nebir qiianatty, satqyndyqty, qaraý­lyq­­ty kórgen kezde kóńilimiz jabyrqady, janymyz aýyr­dy, júregimiz syr berdi. Al biz kórmeitindi kóre alatyn, biz sezbeitindi seze alatyn telepattarda ne jan qaldy sonda? Hikaiatta «Tirshilik – úlken aýrýhana» degen sóz bar. Keiipker sol «aýrýhanadan» qashyp, jyndyhanaǵa baryp jatady. Keiin bir jerden Shopengaýerdiń týra solai aitqan sózin oqyp, tań qaldym. Ómirdiń jaqsy jaǵy da bar ǵoi, biraq, onyń tereńine boilap, oiǵa berilgen saiyn álgindei ashy aqiqatqa kezigetiniń ras.

Osy «Aqiqatty» alǵashynda esh jer baspady. «Lenin­shil jasqa» aparyp edim, kishkentai ǵana úzindisin beripti, ony oqyǵan oqyrman túk te túsinbeidi. Tipti, keibir qalam­dastarym da qabyldaǵan joq. Bizde qazaq tek qazaqty jazýy kerek, aýyldy jazýy kerek degen túsinik bar ǵoi. Qajy­ǵali dosym (Muhanbetqaliev) oqiyn dep úiine alyp ketti de, kelesi kúni kelip, qasymda Dýlat turǵan, qoljaz­bany ústelge atyp urdy: «Átesine nálet, ishi kúigender tuz jalasyn, mynaý naǵyz genialnyi dúnie!» – demesi bar ma. Sodan «Qalamgerge» baryp, «jýǵanbyz» ábden. Úige qalai jetkenim esimde joq.

– Saý adamdardyń ózi ánsheiinde baiybyna bara bermei­tin salmaqty saýaldardy ne sebepti jyndyhanaǵa túsken, júikesi sharshai bastaǵan jannyń aýzymen aitqy­zýdy, solarǵa jaýap izdetýdi durys dep sheshtińiz? Álde, Robert­tiń ózi aitqandai, «Shyndyqty bala men jyndylar aitýǵa tiisti» me?

– Ainalasy áldeqashan «aqyly aýysqandar» qataryna qosyp qoiǵan, biraq, ózin «jyndymyn» dep sanamaityn Ro­bert­tiń tujyrymy ǵoi bul (kúldi). Bala pák perishte kóńil­men, tabiǵi tazalyqpen aitady, al ómirdegi jalǵan­dyq­ty, jasan­dylyqty, ádiletsizdikti kúnde kórip júrgen, «nege bulai?» dep kúizeletin oily adam kúiingennen aitady shyndyqty.

Jalpy, bul hikaiattyń ideiasynda eki baǵyt bar. Birin­shisi – búkil ádiletsizdikke – jaratylys zańyndaǵy, adam bol­mysyndaǵy kemshilik (nesovershenstvo) bolsyn, adam­nyń óz qolymen jasalǵan qiianattar bolsyn – solardyń bárine qarsy narazylyq. Narazylyq ideiasy adamzattyń aqyl-oiynyń damýyna yqpal etken kúshterdiń biri dep aitýǵa bolady. Adam qiynshylyqqa, qiianatqa qarsy kúresý arqyly, iaǵni narazylyq ideiasy arqyly  jetilgen.

Narazylyq ideiasy sonaý kóne zamandaǵy grek áde­bietinen – Eshildiń «Buǵaýdaǵy Prometeiinen» bastalatyn shyǵar. Adamdarǵa bolysyp, qudailarǵa qarsy shyqqan Pro­metei beinesi osy kúnge deiin kókeikestiligin joǵalt­qan joq. Bul arada Zevs – biliktiń simvoly. Prometei adam­dardy bilikten qorǵaidy. «Aqiqatta» jyndyhanada jatqan Robert qudaiǵa qarsy uiym ashpaq bolyp, pala­tada birge jatqan sviashennikti óz uiymyna kirýge úgitteidi. Bul – hikaiattyń eń ózekti epizodtarynyń biri. Munda da qudai – biliktiń simvoly. Ekinshi baǵyt – «Aqyldan azap» shegý. Tirshiliktiń tereńde jatqan qupiia syry asa jaqsy nárse emes. Ony bilgennen tabaryń – aiyqpas ýaiym, jan azaby. Endeshe keiipkerdiń «Aqyl-parasat – dert. Adamdar týady da, sol dertpen aýyrady. Sodan keiin búkil azapty katorganyń kesimdi jyly taýsylǵandai aiaqtalyp, adam máńgi tynyshtyqqa ketedi» deýi sodan. «Qai el ekeni esimde joq, bir elde bala týǵanda «beishara endi qashan ólgenshe azap kóretin boldy» dep ólikti jerlegendei, qaiǵyly jo­ralǵy jasalady eken. Al adam ólse, «azaptan qutyldy…»  dep qýanyp, toi jasaidy eken. Toi jasaý kerek ólgende. Men ólgende toi jasańdar, toi!» – deidi Robert kúiinip. Bul da – shyǵarmanyń negizgi ideiasyna qatysty epizod­tary­nyń biri.

– Osy «Aqiqattaǵy» tereń tolǵanystar aqyry sizdi «Parasat maidanyn» jazýǵa alyp barǵandai kórinedi maǵan. Álde qatelesem be?

– Durys baiqaǵansyń. Soǵan alyp keldi. Adamnyń ishki jan-dúniesine úńilýdi, onyń qaltarys-qatparlaryna boilaýdy ári qarai tereńdete túsýdi qaladym. Ras, «Aqi­qat» birinshi jazyldy, ondaǵy oilar da sanaǵa san alýan astarly saýal tastaidy. Degenmen, óz uǵymymda báribir «Parasat maidanyndaǵy» ideialar ózektirek kórinedi. Barlyq pále-jalany ózgeden, jaýdan kórý, tek ózgeni kiná­laý – bul da qoǵamnyń belgili bir deńgeiin kórsetetin quby­lys qoi. Adamnyń parasat dárejesi kóterilgen saiyn onyń ishki jan arpalysy, óz ishine kóbirek úńilýi jiileidi. Kóp nárse adam balasynyń kisilik dárejesiniń kemelden­begeninen, jetilmegeninen bolyp turǵanyn ańǵarady.

«Aqiqat» orysshaǵa aýdarylǵanda kei jerleri qysqa­ryp ketipti. Sarafannikov degen jigit tárjimelep edi, asa sheber aýdarmashy emes eken. Al Anatolii Kim jaqsy aýda­rady. «Ákeni», «Parasat maidanyn», «Biz úsheý edikti» orys tiline aýdarǵan sol. Ózi de sheber jazýshy ǵoi. Birde PEN-klýbta kezdesip qaldyq. «Znaesh, starik, – deidi meni ońashalap, dosym ǵoi, «starik» dep sóileidi, – delo ne v psihologii, i daje ne v filosofii. V «Parasat mai­da­ny» est chto-to zapredelnoe, chto net ni ý kogo, krome tebia».

Oidyń dramasy degen – ǵajap nárse

– «Parasat maidany» hikaiaty óte uzaq ýaqyt jazyldy dep estidim. Jáne «budan keiin mundai filosofiialyq taqy­ryp­tarǵa barmaspyn» dep te aitqansyz. Ne sebepti?

– Onsha uzaq jazylǵan joq, úsh-aq aida jazyp bittim. Al basymda pisip-jetilýi óte uzaqqa sozylǵany ras. Ái, keminde alty-jeti jyl júrdi-aý ishimde (kúldi). Aldymen belgili bir júie jasap alýym kerek boldy: tarazynyń eki basyn­da eki túrli ustanym turady – ómirdegi qasterli uǵym­dardy, adami qundylyqtardy ideal tutatyn, onyń kirle­nýine tóze almaityn kirshiksiz taza kózqaras pen «bul ómir degeniń o bastan-aq opasyz jalǵan, dúniede máńgi qasietti eshteńe joq» deitin, postmodernizmniń «adam týabitti kúnáhar, ony sol bar kemshilik-kemistigimen birge qabyldaý kerek» degenge saiatyn tujyrymy. Osy eki oi birine-biri qarsy shyǵyp, ózara aiqasýy kerek. Keide osy keiingi kóz­qaras durys siiaqty seziletini bar. Biraq, olai deiin desek, ómirde «iá» nemese «joq» dep, bir-aq aýyz sózben jaýap berilýge tiis taza uǵymdar bar. Mysaly, mahabbat. Bar ma? Bar. Jartylai jaqsy kórý degen bolmaidy, jartylai bolsa, onda ol – jaqsy kórý emes, shynaiy mahabbat emes. Adaldyq ta solai. Sál-pál aramdyq aralas adaldyq bola ma? Joq. «Parasat maidanyndaǵy» keiipker sony qabyl­dai almaidy. Ózi taza adam. Biraq, onyń ishki dúniesinde de taitalas bar, onyń basynda óz ustanymyna kereǵar oilar da júr. Ony ózi sezbeidi. Dúnieni buzatyn sol qiiam­purys qiialdyń bári syrtta emes, óz ishinde, óz tabiǵatynda ekenin bilgen kezde, ol ómirden túńiledi.

– Hattardy oqyp otyrǵan kezde, bir kózqaras ekinshi kózqarastan búkil dálel-dáiegimen basym túsip, «endi qarsy jaqtyń úni óshetin shyǵar» dei bergenimizde, ekinshisi budan da asyp túser ýájben jaýap qaitarady ǵoi…

– Solai bolýy kerek qoi. Ómirde biryńǵai aq nemese biryńǵai qara tús bolmaidy. Ádebiettegi úlken kemshilik sol – jaǵymdy keiipkerdi kemshilik ataýlydan ada qylyp, jaǵymsyz keiipkerdi bir anturǵan jaýyz etedi de qoiady. Maqtasaq – aiaq-qolyn jerge tigizbei aspandatyp jibe­remiz. Jamandasaq – ilip alar bir jaqsylyǵy joqtai iske alǵysyz ǵyp, jermen-jeksen etemiz. Dúniede kemshiligi joq jaqsy adam nemese múlde izgi isi joq nashar adam bolmaidy.

Meniń shyǵarmashylyǵymdaǵy kózqaras qaqtyǵysy, oi aitysy negizinde «Biz úsheý edik» pesasynan bastalǵan. Onda da Murat pen Dariǵanyń, Murat pen Ómirbektiń arasynda pikir qaishylyǵy, ustanymdar ustasýy uzaqqa ketedi, birin-biri jeńise almaidy. Anaý óz oiyn aityp bolǵan kezde, zaldaǵy jurt «ái, endi mynaý jaýap taba almas» degenshe bolmai, bul álgiden de asyryp ýáj aitady. Asanáli (Áshimuly) aityp kúldirip edi: «Ómirbektiń sózi jón dep, soǵan jaqtasyp otyrsaq, bir kezde Murattyń dáleli basyp ketedi, qalai sonyń jaǵyna shyǵyp ketke­nimiz­di baiqamai qalamyz» dep. Men «Parasat maidanyn­daǵy» oi qaqtyǵysy sol deńgeiden de asyp túsýi kerek dep ózime shart qoidym. Bul ońai sharýa bolǵan joq. Óitkeni, zulymdyq ta – úlken kúsh. Eger ol adaldyqtan tez jeńilip qala­tyn áljýaz bolsa, osy kúnge deiin jetpes edi, ádildik­ten áldeqashan jeńilip tynar edi. Eki taraptyń, eki túrli kúshtiń «Parasat maidanyndaǵy» birin-biri jeńe almai, arbasyp-aiqasýy meniń rýhani kúsh-qýatymdy sarqa syǵyp alǵandai sharshatqany ras. Álgi «budan keiin mundai filosofiialyq taqyryptarǵa barmaspyn» degen sózdi sondai bir sharshaý ústinde aitqan shyǵarmyn (kúldi).

Jazýshy úlken filosofiialyq oilarǵa barǵanda, jalpy, adam balasyna tán, adamzatqa ortaq ýaiymdardy qozǵa­ǵanda, el, jer, til arasyndaǵy shekara joiylyp, keńis­tik tutastanyp ketedi. Filosofiialyq shyǵarmalarda oqiǵa, áreket kóp bolmaidy, sondyqtan ishki oi men sezimniń ózinen drama jasaýǵa týra keledi. Al shyndyǵynda oidyń dramasy degen – ǵajap nárse!

– «Tozaq ottary jymyńdaidy» – Braziliiadaǵy úndis taipalarynyń aianyshty taǵdyryn arqaý etkenimen, astarynda qazaq halqynyń basyndaǵy sondai ahýaldy meńzeitin shyǵarma. Tipti, keiipker esimderindegi kei uqsas­tyqtar da tegin emes shyǵar dep topshylaimyn: «Kanato» (Qanat), «Choro» (Shora), «Kiiaký» (Qiiaq), t.b.

– O basta keiipker attaryn oilastyrǵanda, olardy qazaq esimderine jaqyn etý maqsatymda bolǵan joq. Biraq, alǵashynda hikaiatty qazaq dalasyndaǵy oqiǵa retinde bergim kelgeni ras. Alaida, «qazaq halqyna quryp ketý qaýpi tónip tur, ol qaýipti keńes ókimeti qoldan jasap otyr» dep qalai ashyq jazasyń? Jazǵanyńmen basylmasy anyq, tipti, jolatpaityny belgili. Sosyn oilandym: taǵdyry qazaqtyń taǵdyryna uqsas halyqtar kóp qoi Jer betinde, nege solardyń birin mysalǵa ala otyryp, tus­paldap jazbasqa? Sodan Braziliiadaǵy úndis taipala­rynyń taǵdyrymen orailastyrmaq boldym da, olardy zertteýge kiristim.

– Ol ýaqytta ǵalamtor degen bolǵan joq, izdený óte qiynǵa soqqan shyǵar?

– Qudai salmasyn, zertteýge bir jarym jyldai ýaqy­tym ketti. Orys jýrnaldarynan kóp derek aldym: «Vokrýg sveta», «Naýka i jizn»… Ásirese «Vokrýg svetanyń» kóp kómegi tidi, alty-jeti jyldyq (bálkim, odan da kóp) tigin­disin aldyryp qaradym. Paletelli degen italiialyq jýr­nalistiń maqalalary «Vokrýg svetaǵa» jii shyǵyp turatyn jáne jazǵandary óte myqty dúnieler edi. Riza bolǵanym sonshalyq, onyń aty-jónin hikaiatqa engizip jiberdim. Úndister týraly talai kitap oqydym. «Araký» degen taipa­ny men ózim oilap taptym, negizinde, ondai taipa ómirde joq. Al álgi shavanti, patasho, tapaiýna, t.b. bar, Amazonka ózeniniń boiyn jailaǵan taipalar ǵoi. Braziliiaǵa baryp kórgenim joq, ol jerdiń tabiǵatyn, máselen, paporotnik ósimdiginiń qalai ósetinin kórmei-bilmei jazý óte qiyn boldy. «Endi mundai uzaq arnaiy izdenisti qajet etetin aýyr taqyryptardy jazbaimyn» dep sheshtim.

Jańaǵy keiipker esimderin qazaqylandyryp aityp otyr­ǵanyń óte durys. Ózim mán bermeppin, rasynda da, uqsastyqtar bar eken. Jalpy, Amerika úndisteri men túrkilerdiń túp-tamyry bir, alystan qosylatyn aǵaiyn jurt degen pikirler ǵylymda burynnan bar. Bir ǵana mysal: biz «qaiyq» desek, olar «kaiak» deidi eken. Basqa da túbirles sózder kóp.

Bul da «Aqiqat», «Parasat maidany» sekildi ulttyq sheń­berden shyǵyp ketken shyǵarma bolǵandyqtan, bastap­qyda ádebi ortanyń qabyldaýy qiyn boldy. Jazǵanda­ryma jyly lebizin bildirip júretin Ázilhan Nurshaiyqov­tai tileýles aǵanyń ózi kezinde: «Oralýyń» jaqsy eken, áńgimeleriń de ádemi, al anaý «shetelińdi» oqyǵam joq» dep qaitaryp bergen (kúldi). Al qazir, kerisinshe, jurt osy shyǵarmalarymdy kóp suraidy. Ótkende bir sait «Tozaq ottary jymyńdaidyny» tipti úndister týraly jazylǵan álemdik úzdik shyǵarmalardyń qataryna qosypty.

Jaǵympazdyqtan jiren,

al tildi úiren

– «Biz úsheý edik» kezinde birneshe teatrdyń repertýa­rynda bolǵan eken, biraq, bizge kórýdiń sáti túspepti. Qazir osy spektakldi qoiyp júrgen nemese qoiǵaly júrgen rejisserler bar ma?

– Pesa kóptegen teatrlarda qoiyldy: Shymkentte, Atyraýda, Torǵaida, t.b. Almatyda Jastar teatry qoidy. Ministrlik ol kezde qorjynyna túsken dramatýrgiialyq shyǵarmalardy eń aldymen Áýezov teatryna beredi eken. Bir kúni Ázirbaijan Mámbetov shaqyrdy. Talqylaý ótkizil­di.«Ana jerin óitý kerek, myna jerin búitý kerek, qosymsha bir akty qosý kerek» dep, jurt jan-jaqtan antala­ǵanda, zárem ushty. «Eshteńe alyp-qosýdyń qajeti joq» dep shyǵarmamdy aqtap sóiledim. Mámbetov «Avtor­dyń da aitqany durys shyǵar, eskerińder» dedi. Qysqasy, renjińkirep shyqtym. Muny Raiymbek Seitmetov estipti de, teatrǵa kelip: «Bul meniń tapsyrysym boiynsha jazyl­­ǵan pesa edi», – dep ótirik aityp, alyp ketipti. Erteńine Mámbetov qońyraý shalyp, renjidi: «Raiymbekke arnap jazǵan ekensiń, bizdi nemenege áýre qyldyń?» dep. «Tapsyrys bermek túgili, ol ekeýimiz bir-birimizdi jóndi  tany­maimyz da» dep, túkke túsinbeimin. Sóitsem, Raiym­bek marqum pesany oqyp shyǵyp, birden unatqan eken. Sózben jumys istei biletin akter edi ǵoi ózi de. Aqyry sol sahnalady. Ózi Muratty oinady, Dariǵany – Roza Áshir­bekova,  Ómirbekti – Pirimjanov oinady. Úsheýi keremet úile­sip, birtutas ansamblge ainaldy. 5-6 jyl boiy reper­týardan túsken joq. Árdaiym anshlag. Bizdiń úi Jastar teatrynyń janynda bolatyn. Bir kúni keshke taman úige kele jatsam, kinorejisser Táýekelov Slambek áieli ekeýi teatrdan shyqqan beti eken, qarsy ushyrasyp qaldy. Sol kúni «Biz úsheý edik» qoiylypty. «Tóke, sizdiń pesańyzdy kórip, kir jýǵysh mashinadan shyqqandai tazaryp kele jatyrmyz» dedi. Júregime álgi sóz kádimgidei áser etkeni… Biraz ýaqyt esimnen ketpei qoidy. Eger shyǵarmań adamdy «kir jýǵysh mashinadan shyqqandai» tazartatyn bolsa, avtorǵa odan artyq qandai baqyt kerek! Ádebiettiń basty muraty da – adam janyn tazartý ǵoi!

Keiin taǵy bir rejisser pesany sahnaǵa shyǵardy. Ol shyǵarmanyń tabiǵatyn onsha qabyldai almady-aý deimin. «Murat siiaqty taza adam joq qoi ómirde, eptep qazirgi túsi­nikke jaqyndataiyn, sońǵy jaǵyna birdemeler qosaiyn» dedi. «Qoi, shyraǵym, – dedim,– onda óziń basqa stsenarii jaz da, shyǵara ber. Meniń jazǵanyma timei-aq qoi. Ómirde Murattai adal adamnyń baryna senbeseń, bul pesaǵa kirisip qaitesiń?». Biraq, ol aqyry sahnalady. Árine, Raiymbektiń qoiylymy erekshe bolatyn. Óitkeni, ol ómirde Murattai adamdardyń baryna senetin. Mysaly, Qudaiǵa senetin adam úshin Qudai bar da, senbeitin adam úshin Qudai joq. Sol siiaqty, tazalyq, adaldyq degen uǵymdar da senetinderge – bar, senbeitinderge – joq. Ómirdi ustap turǵan – osy izgi qasietterge senetin adamdar. Solar­dy saqtaý kerek.

Jalpy dramatýrg pen rejisserdiń arasynda belgili bir dárejede qaishylyqtyń bolýy da – zańdylyq. Óitkeni, rejisser spektaklge óziniń oiynda júrgen ideialardy qos­qysy keledi. Al jazýshy óz ideiasynyń saqtalǵanyn qalaidy. Keide bárin jiyp qoiyp, ózim rejisser bolǵym kelip ketetin kezder bar. Jas kezde akter bolýǵa talpynyp kórgem, sahna óneriniń qyr-syrynan birshama habarym bar. Spektakl qoiý qolymnan keler edi dep te oilaimyn. Biraq, endi oǵan ýaqyt ta joq, densaýlyqty da oilaý kerek.

– «Qyz Bátish pen Erseiit» hikaiatynyń jelisimen «Ótel­­megen paryz» atty kino túsirildi. Kinoda biraz ózger­tilgen, qosylǵan, alynǵan tustar bar. Oǵan qalai qarady­ńyz?

– Iá, sońǵy jaǵyn ózgertken. Stsenariige aralasqa­nym joq, eger maǵan salsa, hikaiattan asa alshaq ketpes edim. Biraq, riza bolǵanym: basty róldegi akter – aina­laiyn Ánýar Moldabekov óte myqty oinaidy. Týyndynyń aitar oiy – sol zamandaǵy azamattarymyzdyń adamdyq siqynyń aianyshty ekeni týraly ǵoi. Sýreti «Qurmet taqtasynda» ilýli turatyn erlerimiz shyn máninde qurmet tutýǵa laiyq pa? Biz adamdy eń áýeli adamgershiligi turǵy­synan baǵalaýymyz kerek qoi. Baiaǵy «qarańǵy» zamannyń ǵashyqtary Qyz Bátish pen Erseiit – sertterine berik, sezimderine adal kúide biri úshin biri jan qidy, esimderi el jadynan shyqpastai ańyz bolyp tarady. Al «jańa dáýirdiń sanaly Bátishteri men Erseiitteriniń» siqy mynaý. Ne bop ketti, kim bop ketti bular? Shaldyń qaladan qaityp kele jatyp, qulpytasty qushaqtap jylaityny sol. Onyki – jai perzentin joqtap jylaý emes, aiyptaý. Shyndap kelgende, bul – úlken qasiret.

– Qazaq ádebietiniń tarihynda qalarlyq talai tamasha týyndylaryńyz bar. Sonda da sizge bailanysty «az jazatyn jazýshy» degen sipattama da jii aitylady…

– Eń bastysy – jazýshynyń aitary bolýy kerek. El esin­de qalarlyq, oi salarlyq kesek dúnieler berýi qajet. Al burqyratyp áiteýir jaza berse, biraq, odan eshkim ilip alar eshteńe tappasa, pálenbai tomnan ne paida? Az bolsa da, saz bolǵany jaqsy. Bir shyǵarma jazsań da jaqsy shyǵar­ma jazý kerek. Biraq, óz basym az jazdym dep oilamaimyn.

– Sizdiń shabytyńyz jaǵdai, oryn, mezgil tańdai ma? Negi­zinen, táýliktiń qai ýaqytynda kóbirek jazasyz? Qa­ǵazǵa jazasyz ba, álde keiingi býyn qalamgerler sekildi, birden kompiýterge teresiz be?

– Kompiýterge terem. Bul túzegenge, alyp-qosqanǵa jaqsy eken. Qaǵazǵa jazsań, qansha ret shimailap áýrege túser ediń. Al mynada unamaǵan tusyn óshire salasyń – qai­tadan appaq paraqtai jarqyrap shyǵa keledi. Negi­zinde, kúndiz jazǵan durys deidi, biraq, men oǵan daǵdylana almadym. Baiaǵy qyzmette júrgen kezde kúndiz jumystan qol bosamai, jazýǵa únemi túnde otyratynmyn. Solai qalyptasyp kettim. Qazir, negizinen, úidemin ǵoi, sonda da ádet boiynsha túnde jazamyn.

– Qazaq ádebieti endi qandai sipatta damýy kerek dep oilaisyz? Jastar aǵa býynnan neni úirenip, nendei kemshi­likterinen jirengeni jón dep bilesiz?

– Jaǵympazdyqtan jirensinshi, sony úirenbesinshi áiteýir. Al tildi úirený kerek. Baiqaimyn, qaisybir jas­tardyń tilinde jutańdyq baiqalyp turady, pýblitsistika elementteri kóp. Biraq, jazǵanda bar mańyz tilge ketip qalmaýy da kerek. Orysta eń kórkem tildi jazýshy – Býnin, biraq, ony Reseidiń eń uly jazýshysy dei almaisyń. Tili kedir-budyrlaýy – Dostoevskii, biraq, ol siýjetti qalai qurady, oqiǵany qalai qubyltady, keiipkerdiń ishki álemin qalai qoparady?!

Eń bastysy, Adamdy súi, adami qundylyqtardy ustan. Jazýǵa otyrǵanda ózińdi Allanyń aldynda jaýap bergeli otyrǵandai sezin. Aqiqatyn ait, barynsha shynshyl bol. «Bireýge unaiyn, bireýdi riza qylaiyn, bireýdiń kóńilinen shyǵaiyn» degen nietke urynbaý kerek. «Bireýge unamai qalady ekem» dep qorqýdyń qajeti joq. Ádebiette de, ónerde de ártúrli talǵam barlyq kezde de bolǵan, bola da beredi.

Suhbattasqan — Sáken SYBANBAI.

"Almaty aqshamy"