قر مەملەكەتتٸك سىيلىعىنىڭ يەگەرٸ جازۋشى تٶلەن ەبدٸكۇلىنىڭ قاي شىعارماسى بولسىن – ويلاندىرادى, تولعاندىرادى, جٷرەگٸڭدٸ قوزعايدى, جانىڭدى تازارتادى, رۋحىڭدى شىڭدايدى. «ٶلٸارا» رومانى, «ەكە», «قىز بەتٸش پەن ەرسەيٸت», «توزاق وتتارى جىمىڭدايدى», «پاراسات مايدانى», «تۇعىر مەن عۇمىر», «ورالۋ», «اقيقات» حيكاياتتارى, «وڭ قول», «قوناقتار», «قايىرسىز جۇما», ت.ب. ەڭگٸمەلەرٸ – قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ التىن قورىنان ويىپ ورىن الار كەسەك تۋىندىلار. ٸزگٸلٸككە ٸڭكەر جٷرەكتەردٸڭ گيمنٸندەي «بٸز ٷشەۋ ەدٸك» اتتى پەساسى قانداي كەرەمەت!
بيىل 75 جاسقا تولاتىن جازۋشىنىڭ شىعارماشىلىق ەلەمٸنە بٸرگە ساياحات جاساپ, ەل, تٸل, ەدەبيەت جٶنٸندە پٸكٸرلەسكەن ەدٸك.
بٸزدە مەملەكەتتٸك سىيلىقتى
تالانتتى جازۋشى دا, تالانتسىز
جازۋشى دا الا بەرەدٸ
– «ەدەبيەت ٶزٸنٸڭ قۇنىن جوعالتسا, ۇلتتىق سيپات تا ٶز ەرەكشەلٸگٸنەن ايرىلا باستايدى» دەپسٸز بٸر سۇحباتىڭىزدا. قالاي ويلايسىز, قازٸر قازاق ٶزٸنٸڭ ۇلتتىق سيپاتىنان اجىراپ بارا جاتقان جوق پا? جەنە بۇعان ەدەبيەتتٸڭ قۇنسىزدانۋىنىڭ قانشالىقتى ىقپالى بار?
– كەڭەس دەۋٸرٸندە قازاق حالقىنىڭ تاعدىرى ٶتە قيىن حالگە جەتٸپ قالعانى راس-تى. ورىستاندىرۋ ساياساتى تەنٸڭدەگٸ دەرتتٸڭ اۋىرعانىن ۋاقىتشا باسىپ, سەزدٸرمەيتٸن دەرٸ سەكٸلدٸ اقىرىن ەسەر ەتٸپ, ۇلتتىڭ جانىن جانالقىمعا تٸرەپ قويعان بولاتىن. بٸراق, قۇداي كٶز جاسىمىزدى كٶرٸپ, تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدٸ الدىق. ەلدەگٸ قازاق ۇلتىنىڭ ٷلەس سالماعى ەدەۋٸر ارتتى, قازاق مەكتەپتەرٸ كٶبەيدٸ, قاي مەكەمەگە بارساڭ دا, الدىڭنان قازاقشا سٶيلەپ, كٷلٸمدەپ قازاق جاستارى شىعاتىن بولدى. بەلكٸم, پروتسەسس بٸز قالاعاننان گٶرٸ باياۋلاۋ جٷرٸپ جاتقان شىعار, بٸراق, تاريح دوڭعالاعى ەندٸ بەرٸبٸر كەرٸ اينالمايدى. ون جىلدان سوڭ با, جيىرما جىلدا ما, قازاق تٸلٸ قالايدا ٶز تۇعىرىنا قونادى. بٸراق, بيلٸكتەگٸلەردٸڭ كٶبٸنٸڭ كٶزقاراسى ەلٸ باياعىشا, تٸلگە بايلانىستى باتىل قادامعا بارايىن دەسە, ورىسشا وقىعان ٶز ۇرپاعىن ويلاپ, كٸبٸرتٸكتەيدٸ. دامۋعا سول كەدەرگٸ بولىپ جاتقانداي. ەگەر قازاق تٸلٸ ٶزٸنٸڭ لايىقتى تۇعىرىنا قونسا, ەرٸ قارايعى ساياساتتى سول تٸلدٸڭ ٶزٸ-اق جاسار ەدٸ.
مۇنداعى ماڭىزدى نەرسەنٸڭ بٸرٸ – سانا. سانانى ٶزگەرتۋ, ونىمەن كٷرەسۋ ٶتە قيىن. قۇلدىق-بوداندىق سانادان تٷبەگەيلٸ ارىلا الماي جٷرگەنٸمٸز راس. 2010 جىلداردىڭ تٶڭٸرەگٸندە عوي دەيمٸن, «حح عاسىرداعى ەڭ ۇلى قازاق كٸم?» دەگەن ساۋالناما جٷرگٸزٸلدٸ. سوندا قازاقتىڭ ساياسي كٶسەمٸ ەليحان بٶكەيحانۇلى نۇربولات ماسانوۆتان كەيٸنگٸ 7-ورىندا تۇردى! ەرينە, جۇرتتىڭ بەرٸ ولاي ويلامايتىن شىعار, بٸراق, بۇل – كٸمنٸڭ كٸم ەكەنٸن ايىرا المايتىن سونداي سانا قوعامىمىزدا بار دەگەن سٶز.
قازاقتىڭ بٷگٸنگٸ اسقىنعان اۋرۋىنىڭ بٸرٸ – رۋشىلدىق. بٸزدٸڭ بۋىندى قويا بەر, شال-شاۋقاندى بەرٸبٸر تٷزەي المايسىڭ. مەنٸڭ تاڭقالاتىنىم, رۋشىلدىق جاستاردىڭ اراسىندا دا بار دەيدٸ. رۋىنا قاتىستى ايتىلعان سىن سٶزدٸ كەشٸرە المايتىندار ەلٸ دە كٶپ. قازاقتى بالاعاتتاساڭ, ولاي شامدانباۋى مٷمكٸن. رۋلىق ەمەس, بٸرتۇتاس ۇلتتىق سانا ٷستەم بولعاندا عانا ناعىز ەل بولاتىنىمىزدى قالاي ۇقپايدى? وسىدان بٸراز جىل بۇرىن گرەكييادا ون بەس جاسار بالانى بٸر پوليتسەي اتىپ ٶلتٸرٸپ قويدى. سوندا بٷكٸل گرەكتەر كٶشەگە شىعىپ, جاستارى كٶلٸكتەردٸ ٶرتەپ, ەلدٸ تٶڭكەرٸپ جٸبەرە جازداعان. ەرينە, تەرتٸپ بۇزعاندار زاڭعا ساي جازالانعان دا شىعار. بٸراق, بۇل ارادا بٸر نەرسەنٸ بايقاۋعا بولادى. ۇلتتىق ساناعا قول جەتكٸزگەن حالىق ورتاق نامىستىڭ تٶڭٸرەگٸنە باس قوسىپ, بٸرٸگە الادى. مۇنداي حالىقتىڭ پٸكٸرٸمەن, تالاپ-تٸلەگٸمەن بيلٸك تە ساناسپاي وتىرا المايدى. ال بٸزدە قالاي? جاڭاٶزەندەگٸ بەلگٸلٸ جاعدايدى الايىق – راس, ٷلكەن تراگەدييا بولدى. سوندا «بۇل دۇرىس ەمەس!» دەپ باس كٶتەرٸپ, كٶزقاراسىن بٸلدٸرگەن حالىق بولدى ما?.. كەيبٸر جۋرناليستەر جاڭاٶزەندٸكتەردٸ «ادايلار» دەپ جازادى! جاڭاٶزەن – ادايلاردىڭ عانا مەسەلەسٸ مە? «قازاقتار» دەسە قايتەدٸ? ححٸ عاسىردا ٶمٸر سٷرٸپ جاتىرمىز عوي! قايسىبٸر بەلگٸلٸ ادامداردىڭ ٶزٸ ۇلتتان بۇرىن رۋىن ويلاپ تۇراتىن دا كٶرٸنەدٸ ماعان. رۋ-تايپالىق قۇرىلىم ەلەم حالىقتارىنىڭ بەرٸندە, تٸپتٸ, ەۋروپادا دا بولعان. ولار بۇل كەزەڭنەن ەلدەقاشان ٶتٸپ كەتكەن, بٸرٸگٸپ, بٸرتۇتاس ۇلتتىق ساناعا جەتكەن. ال بٸز وسى قالپىمىزدا قالا بەرگٸمٸز كەلەدٸ. ٶركەنيەت – جٷيرٸك پويىز سەكٸلدٸ, «مىنالار ەبدەن جينالىپ بولعانشا كٷتە تۇرايىن» دەمەيدٸ, العا قاراي زاۋلاي بەرەدٸ. بٸز كٷيبەڭدەپ كٸدٸرگەن سايىن ول ۇزاي تٷسەدٸ. بٸراق, قالاي بولعاندا دا, «جاس ۇرپاقتىڭ ساناسى ٶزگەرەر, سٶيتٸپ, زامان دا دۇرىستالار» دەپ سەنگٸم كەلەدٸ.
ەدەبيەت پەن ۇلت – بٸر-بٸرٸنە ٶتە جاقىن ۇعىمدار عوي. بٸر ەسەپتەن, ەدەبيەت – ۇلتتىق كٶركەم ويدىڭ جەمٸسٸ بولسا, ەكٸنشٸ جاعىنان, ۇلتتىڭ ٶزٸ – بەلگٸلٸ بٸر دەرەجەدە ەدەبيەت بەرەتٸن تەربيەنٸڭ جەمٸسٸ. بٸزدە سوناۋ كٶنە جىراۋلاردان باستالىپ, اباي, ماحامبەت, ماعجان, مۇحتارلارمەن جالعاسىپ, كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن ٷزٸلمەي كەلە جاتقان كەرەمەت ەدەبيەت بار. ويلى وقىرمان, سٶز قادٸرٸن بٸلەر قازاق باردا ونىڭ قۇنى تٷسە قويماس. سول رۋحاني نەردەن سۋسىنداماي, ونى كەرەكسٸنبەي, بەتٸن ەرٸ بۇرسا عانا ۇلتتىڭ بولمىسى ٶزگەرٸپ, بەت-بەينەسٸ بۇزىلار. ٶزٸڭ سۇراقتا كەلتٸرگەن ەلگٸ ويدى وسىنداي مەندە ايتسام كەرەك.
– «قازٸر بۇرىنعىداي قالىڭ وقىرمان جوق, كٸتاپ وقيتىن ادام ازايدى» دەگەن پٸكٸر باسىم بوپ تۇر. ەگەر بۇ سٶز راس بولسا, بۇل – جازىلىپ جاتقان شىعارمالاردىڭ سولعىندىعىنان با, ەلدە كٸتاپتى تاراتۋ-ساتۋ سالاسىنداعى كەمشٸلٸكتەردەن بە?
– تاراتۋ جاعىنان كەمشٸلٸك كٶپ ەكەنٸ راس. مەملەكەتتٸك تاپسىرىس دەگەن بار, بٸراق, مەن ونى دۇرىس جٷيە دەي المايمىن, باسقا بالاما جولى جاسالعانشا, ەزٸرگە سونىمەن جٷرٸپ كەلەمٸز. «قالاماقى تٶلەيتٸن بولدى» دەپ جاتىر عوي, ونىڭ قالاي جٷزەگە اساتىنىن مەن بٸلمەيمٸن. بٸزگە باسپالار قاۋىمداستىعىن قۇرىپ, بٸرتۇتاس ساۋدا جەلٸسٸن جاساۋ كەرەك, كٸتاپ الىس اۋداندارعا دا تٷگەل جەتكٸزٸلەتٸن جٷيە ويلاستىرعان جٶن. سوسىن اقىن-جازۋشى مەن وقىرمان اراسىن جاقىنداستىراتىن شارالار جيٸ ۇيىمداستىرىلۋى قاجەت. بٸردە مۇحتار شاحانوۆپەن كەزدەسۋ بولىپ, اقىننىڭ كٸتاپتارى سول جەردە لەزدە ساتىلىپ, تاراپ كەتتٸ. سونداي تەسٸل دە كەرەك. شەت ەلدە باسپالار تالعامدى وقىرماننىڭ تالابىنا ساي مىقتى كٸتاپ شىعارۋعا ۇمتىلادى, ەگەر حالتۋرانى باسسا, ەشكٸمنٸڭ الماي قوياتىنىن بٸلەدٸ. سول ارقىلى ەدەبيەت تە تازارادى.
جاسىراتىنى جوق, بٸزدە ناشار ەدەبيەت تە بار. ٶز باسىم ەدەبيەتتٸ ۇلتتىق دەپ بٶلمەيمٸن, ول – ادامزاتقا ورتاق قۇندىلىق. مىسالى, لەۆ تولستوي – ورىس جازۋشىسى, بٸراق, ونى دٷنيە جٷزٸ وقيدى, ونىڭ شىعارمالارىنان ەلەم حالقى سۋسىندايدى, ول جالپى ادامزاتقا تەن مەسەلەنٸ, ورتاق ۋايىمدى جازادى. مەنٸڭ جازۋشى رەتٸندە قالىپتاسۋىما, بٷگٸنگٸ دەڭگەيگە جەتۋٸمە قازاق قالامگەرلەرٸنەن گٶرٸ ەلەمدٸك كلاسسيكا كٶپ ەسەر ەتتٸ. ٶيتكەنٸ, ادام ەردايىم بيٸككە ۇمتىلادى عوي. شىعارمانىڭ تٸلٸ ەرقالاي بولۋى مٷمكٸن, بٸراق, ماحاببات پەن زۇلىمدىق, ەدٸلەت پەن الاياقتىق, دوستىق پەن ساتقىندىق, مەيٸرٸمدٸلٸك پەن قاتىگەزدٸك, بەرٸ – بٷكٸل ەلەم ٷشٸن بٸردەي ۇعىمدار. ۇلى شىعارمالار ۇلت الالامايدى, قاي تٸلگە اۋدارىلسا دا, بەرٸنٸڭ جان-دٷنيەسٸن قوزعايدى. كەيدە كٸمنٸڭ مىقتى ەكەنٸ شەت تٸلٸنە اۋدارىلعاندا بٸلٸنٸپ جاتاتىنى بار.
ٶكٸنٸشتٸسٸ, قازٸر بٸزدە ەڭ ٷزدٸك شىعارمالار ەمەس, ورتانقول شىعارمالار اۋدارىلىپ جاتادى. ونى قاداعالاپ جاتقان ەشكٸم جوق سەكٸلدٸ. ورتانقول شىعارمالاردى وقىعان شەت ەل وقىرمانى قازاق ەدەبيەتٸ تۋرالى نە ويلاۋى مٷمكٸن? سوندىقتان بۇل مەسەلەگە مەملەكەت ارالاسۋى كەرەك. ٶيتكەنٸ, شىن مەنٸندەگٸ ٷزدٸك شىعارمالاردى ٶركەنيەتتٸ حالىقتاردىڭ نازارىنا ۇسىنۋ ارقىلى بٸز ۇلتتىڭ بەدەلٸن, ابىرويىن ەلەمدٸك دەڭگەيگە كٶتەرە الامىز. قۇدايعا شٷكٸر, تەرجٸمەلەۋ كەرەك دەسە, قازاقتا ٷزدٸك تۋىندىلار بارشىلىق: ەبٸشتٸڭ «شىڭىراۋى», ماعاۋيننٸڭ «شاقان شەرٸسٸ», كەزٸندە كەدٸمگٸدەي ەلەۋلٸ وقيعا بولعان دۋلاتتىڭ «دەرمەنە», «تٸرشٸلٸك», «سٷيەكشٸ» سەكٸلدٸ حيكاياتتارى, تىنىمبايدىڭ ەڭگٸمەلەرٸ… تٸزٸم مۇنىمەن بٸتپەيدٸ. بٸزدەن كەيٸنگٸ بۋىننان دا تالاي شىعارما تابىلاتىنى انىق.
قازٸر دٷكەنگە بارساڭ, قازاق كٸتاپتارى تٸپتٸ از. استانادا بٸر-ەكٸ جەردە عانا ساتىلادى. بۇرىن ساتۋ-تاراتۋ جٷيەسٸ جاقسى ەدٸ, كٸتاپ سوناۋ تٷكپٸردەگٸ اۋىلعا دەيٸن جەتٸپ جاتاتىن. سول جٷيەنٸ ٷزٸپ الدىق. كٸتاپتارىمىزدىڭ تارالىمى ەڭ كەمٸ 40-50 مىڭ بولاتىن. ەلٸ ەسٸمدە, مەنٸڭ «اقيقات» دەگەن كٸتابىم ورىس تٸلٸندە «يستينا» دەگەن اتپەن ەكٸ رەت باسىلدى (1978-1979 جىلدارى). ەكەۋٸندە دە 100 مىڭ دانامەن شىقتى! تٷگەل تاراپ كەتتٸ. قازٸر كٸتاپ ارى كەتسە 2 مىڭ دانامەن شىعادى. قازاقستان بويىنشا 11 مىڭ كٸتاپحانا بار ەكەن, تىم بولماسا سولارعا دا تولىق جەتپەيدٸ.
كٸتاپتىڭ بۇرىنعىداي ەمەس, از وقىلاتىنى راس. ٶيتكەنٸ, وقىرماننىڭ قولىنا تيە بەرمەيدٸ. ونىڭ ٷستٸنە, عالامتور دەگەن شىقتى. بٸراق, ەدەبيەتتٸ عالامتوردان وقيتىندار دا از ەمەس دەسەدٸ. ەندٸ باياعىداي جاپپاي وقۋ قايدا, بٸراق, بەرٸبٸر دامۋ كەرەك, ٸلگەرٸلەۋ كەرەك قوي. اقش-تا, فرانتسييادا تەحنيكا بٸزدەن بۇرىن دامىپ كەتكەن, بٸراق, ولار سوندا دا ەدەبيەتتٸ ىسىرىپ تاستاعان جوق, كٸتاپ ساتىلادى, وقىلادى. سولاردىڭ جاقسى تەجٸريبەلەرٸن نەگە الماسقا? جاقسى كٸتاپ جازايىق, جاقسى ەدەبيەت جاسايىق. جاقسى كٸتاپ پەن ناشار كٸتاپتى اجىراتا الاتىن وقىرمان قالىپتاستىرايىق. بٸزدە مەملەكەتتٸك سىيلىقتى تالانتتى جازۋشى دا, تالانتسىز دا الا بەرەدٸ. بۇدان سوڭ حالىق جاقسى مەن جاماندى قالاي اجىراتادى? تٸپتٸ, بيلٸكتە جٷرگەندەردٸڭ ٶزٸ اجىراتا المايدى: «مىناۋ قانداي جازۋشى?», «مىناۋ جاقسى كٸتاپ پا?» دەپ سۇراپ جٷرگەندەرٸ…
كەيدە سولاردان گٶرٸ قاراپايىم ادامدار كٶش ٸلگەرٸ. بٸردە جەكە شارۋاما بايلانىستى بٸر قالالىق مەكەمەگە بارۋىما تۋرا كەلدٸ. ەسٸك الدىنداعى كٷزەتشٸ جٸگٸت «باستىق قابىلدامايدى» دەپ كٸرگٸزبەيدٸ. «ارنايى جازىلىپ قويعام, ول مەنٸ كٷتٸپ وتىر» دەسەم دە, وڭايلىقپەن جٸبەرەر تٷرٸ جوق. «قۇجاتىڭىزدى كٶرسەتٸڭٸز» دەيدٸ. كٶرسەتتٸم. اتى-جٶنٸمدٸ وقىدى دا, ورنىنان اتىپ تۇرىپ: «سٸز تٶلەن اعاسىز با? ويباي-اۋ, مەن سٸزدٸڭ «ەكە» حيكاياتىڭىزدى بەس رەت وقىپ شىققام! كٸرٸڭٸز!» – دەپ, جٸك-جاپار بولدى دا قالدى. ال باستىعى كەدٸمگٸ سٸرەسٸپ قالعان شەنەۋنٸك ەكەن, مەنٸڭ ۇسىنعان ۆيزيتكاما كٶز سالعانداي بولدى, بٸراق, ەشقانداي ەسەر الماعان سەكٸلدٸ. تانىماعان كٷيٸندە قالدى. ەدەبيەتتەن الىس ادام ەكەنٸ كٶرٸنٸپ تۇر.
جالپى, كٸتاپ ساۋداسى جولعا قويىلۋى كەرەك. زييالى قاۋىم وسى باعىتتا باتىل ەرەكەتتەرگە بارۋى كەرەك. جاقسى كٸتاپ شىقسا, باسپا دا, اۆتور دا پايدا تاباتىنداي مەحانيزمدەر ويلاستىرۋ كەرەك. ال ەزٸرگە «گوسزاكازبەن» وتىرمىز. «ماقتاڭدار» دەيدٸ, «زامانىمىزدىڭ جارقىن بەينەسٸن جاساڭدار» دەيدٸ. نەگە «جارقىن بەينەسٸ»? نەگە جاي «بەينەسٸ» ەمەس? بەينە تەك جارقىن بولمايدى عوي. زاماننىڭ بەينەسٸ الۋان تٷرلٸ بولۋى مٷمكٸن. ەگەر بۇلاردىڭ تالابىنا سٷيەنسەك, بٸزدٸڭ گازەت-جۋرنالداردا گوگول دا, چەحوۆ تا جارييالانا الماس ەدٸ. ٶيتكەنٸ, ولار «زاماننىڭ جارقىن بەينەسٸن» جاساعان جوق.
«اقيقاتتى» ەش جەر باسپاي قويدى
– «ەدەبيەتتٸ ۇلتتىق دەپ بٶلمەيمٸن» دەيتٸن ۇستانىم سٸزدٸڭ شىعارمالارىڭىزدان دا بايقالادى. مەسەلەن, «اقيقات» حيكاياتى. ونداعى كەيٸپكەر نەگە روبەرت? قازاق قوعامى ورتاسىندا ونداي مەسەلەلەردٸ كٶتەرۋ, اشىق ايتقىزۋ ٷيلەسٸمدٸ شىقپاس دەپ ويلادىڭىز با?
– تاڭداپ العان ماتەريالىمنىڭ ٶزٸ تىم ەۋروپالىق بولدى دا, ونى قازاق توپىراعىنا سىيعىزا المادىم. فيلوسوفييالىق تولعانىستارعا بارعان العاشقى ەڭبەگٸم عوي. سول باعىتتا كٶپ ٸزدەنٸپ جٷرگەن كەزٸم ەدٸ. بٸردە پوليتسييانىڭ جوعالىپ كەتكەن قۇپييا قۇجاتتاردى تابۋىنا كٶمەكتەسكەن جەرار كرۋازە دەگەن گوللاندييالىق تەلەپات, پاراپسيحولوگ, كٶرٸپكەل تۋرالى وقىدىم. ەلگٸ قاعازداردىڭ قايدا جاسىرۋلى جاتقانىن بۇل بويىنداعى ەلدەبٸر تىلسىم قاسيەتتٸڭ كٷشٸمەن كٶرە الادى: قاي قالادا ەكەنٸ, ٷيدٸڭ قانداي ەكەنٸ, تەرەزەسٸنٸڭ قانداي ەكەنٸ, قاي بٶلمەدە قانداي سەيفتە تۇرعانى… — بەرٸ كٶز الدىنا اپ-ايقىن كەلٸپ-اق تۇر. بٸراق, ناقتى قاي ٷي ەكەنٸن بٸلمەيدٸ. پوليتسييا ەلگٸنٸڭ سۋرەتتەۋٸ ارقىلى ەكٸ جىل بويى ٸزدەپ, اقىرى تابادى. وسى وقيعانى وقىپ, ويلاندىم: بويىڭدا وسىنداي كٶرٸپكەلدٸك قاسيەتتٸڭ بولۋى, باسقالاردىڭ كٶرە المايتىن نەرسەسٸن كٶرە الۋ دەگەن كەرەمەت ارتىقشىلىق قوي! بٸراق, بۇل ارتىقشىلىق ادامعا باقىت ەكەلە مە, جوق پا? بەرٸمٸز مىنا دٷنيەگە پەك كٷيدە, سەبي سانامەن كەلدٸك. ەسەيە كەلە, ماڭدايىمىز تالاي رەت تاسقا سوعىلا كەلە, نەبٸر قيياناتتى, ساتقىندىقتى, قاراۋلىقتى كٶرگەن كەزدە كٶڭٸلٸمٸز جابىرقادى, جانىمىز اۋىردى, جٷرەگٸمٸز سىر بەردٸ. ال بٸز كٶرمەيتٸندٸ كٶرە الاتىن, بٸز سەزبەيتٸندٸ سەزە الاتىن تەلەپاتتاردا نە جان قالدى سوندا? حيكاياتتا «تٸرشٸلٸك – ٷلكەن اۋرۋحانا» دەگەن سٶز بار. كەيٸپكەر سول «اۋرۋحانادان» قاشىپ, جىندىحاناعا بارىپ جاتادى. كەيٸن بٸر جەردەن شوپەنگاۋەردٸڭ تۋرا سولاي ايتقان سٶزٸن وقىپ, تاڭ قالدىم. ٶمٸردٸڭ جاقسى جاعى دا بار عوي, بٸراق, ونىڭ تەرەڭٸنە بويلاپ, ويعا بەرٸلگەن سايىن ەلگٸندەي اششى اقيقاتقا كەزٸگەتٸنٸڭ راس.
وسى «اقيقاتتى» العاشىندا ەش جەر باسپادى. «لەنينشٸل جاسقا» اپارىپ ەدٸم, كٸشكەنتاي عانا ٷزٸندٸسٸن بەرٸپتٸ, ونى وقىعان وقىرمان تٷك تە تٷسٸنبەيدٸ. تٸپتٸ, كەيبٸر قالامداستارىم دا قابىلداعان جوق. بٸزدە قازاق تەك قازاقتى جازۋى كەرەك, اۋىلدى جازۋى كەرەك دەگەن تٷسٸنٸك بار عوي. قاجىعالي دوسىم (مۇحانبەتقاليەۆ) وقيىن دەپ ٷيٸنە الىپ كەتتٸ دە, كەلەسٸ كٷنٸ كەلٸپ, قاسىمدا دۋلات تۇرعان, قولجازبانى ٷستەلگە اتىپ ۇردى: «ەتەسٸنە نەلەت, ٸشٸ كٷيگەندەر تۇز جالاسىن, مىناۋ ناعىز گەنيالنىي دٷنيە!» – دەمەسٸ بار ما. سودان «قالامگەرگە» بارىپ, «جۋعانبىز» ەبدەن. ٷيگە قالاي جەتكەنٸم ەسٸمدە جوق.
– ساۋ ادامداردىڭ ٶزٸ ەنشەيٸندە بايىبىنا بارا بەرمەيتٸن سالماقتى ساۋالداردى نە سەبەپتٸ جىندىحاناعا تٷسكەن, جٷيكەسٸ شارشاي باستاعان جاننىڭ اۋزىمەن ايتقىزۋدى, سولارعا جاۋاپ ٸزدەتۋدٸ دۇرىس دەپ شەشتٸڭٸز? ەلدە, روبەرتتٸڭ ٶزٸ ايتقانداي, «شىندىقتى بالا مەن جىندىلار ايتۋعا تيٸستٸ» مە?
– اينالاسى ەلدەقاشان «اقىلى اۋىسقاندار» قاتارىنا قوسىپ قويعان, بٸراق, ٶزٸن «جىندىمىن» دەپ سانامايتىن روبەرتتٸڭ تۇجىرىمى عوي بۇل (كٷلدٸ). بالا پەك پەرٸشتە كٶڭٸلمەن, تابيعي تازالىقپەن ايتادى, ال ٶمٸردەگٸ جالعاندىقتى, جاساندىلىقتى, ەدٸلەتسٸزدٸكتٸ كٷندە كٶرٸپ جٷرگەن, «نەگە بۇلاي?» دەپ كٷيزەلەتٸن ويلى ادام كٷيٸنگەننەن ايتادى شىندىقتى.
جالپى, بۇل حيكاياتتىڭ يدەياسىندا ەكٸ باعىت بار. بٸرٸنشٸسٸ – بٷكٸل ەدٸلەتسٸزدٸككە – جاراتىلىس زاڭىنداعى, ادام بولمىسىنداعى كەمشٸلٸك (نەسوۆەرشەنستۆو) بولسىن, ادامنىڭ ٶز قولىمەن جاسالعان قيياناتتار بولسىن – سولاردىڭ بەرٸنە قارسى نارازىلىق. نارازىلىق يدەياسى ادامزاتتىڭ اقىل-ويىنىڭ دامۋىنا ىقپال ەتكەن كٷشتەردٸڭ بٸرٸ دەپ ايتۋعا بولادى. ادام قيىنشىلىققا, قيياناتقا قارسى كٷرەسۋ ارقىلى, ياعني نارازىلىق يدەياسى ارقىلى جەتٸلگەن.
نارازىلىق يدەياسى سوناۋ كٶنە زامانداعى گرەك ەدەبيەتٸنەن – ەسحيلدٸڭ «بۇعاۋداعى پرومەتەيٸنەن» باستالاتىن شىعار. ادامدارعا بولىسىپ, قۇدايلارعا قارسى شىققان پرومەتەي بەينەسٸ وسى كٷنگە دەيٸن كٶكەيكەستٸلٸگٸن جوعالتقان جوق. بۇل ارادا زەۆس – بيلٸكتٸڭ سيمۆولى. پرومەتەي ادامداردى بيلٸكتەن قورعايدى. «اقيقاتتا» جىندىحانادا جاتقان روبەرت قۇدايعا قارسى ۇيىم اشپاق بولىپ, پالاتادا بٸرگە جاتقان سۆياششەننيكتٸ ٶز ۇيىمىنا كٸرۋگە ٷگٸتتەيدٸ. بۇل – حيكاياتتىڭ ەڭ ٶزەكتٸ ەپيزودتارىنىڭ بٸرٸ. مۇندا دا قۇداي – بيلٸكتٸڭ سيمۆولى. ەكٸنشٸ باعىت – «اقىلدان ازاپ» شەگۋ. تٸرشٸلٸكتٸڭ تەرەڭدە جاتقان قۇپييا سىرى اسا جاقسى نەرسە ەمەس. ونى بٸلگەننەن تابارىڭ – ايىقپاس ۋايىم, جان ازابى. ەندەشە كەيٸپكەردٸڭ «اقىل-پاراسات – دەرت. ادامدار تۋادى دا, سول دەرتپەن اۋىرادى. سودان كەيٸن بٷكٸل ازاپتى كاتورگانىڭ كەسٸمدٸ جىلى تاۋسىلعانداي اياقتالىپ, ادام مەڭگٸ تىنىشتىققا كەتەدٸ» دەۋٸ سودان. «قاي ەل ەكەنٸ ەسٸمدە جوق, بٸر ەلدە بالا تۋعاندا «بەيشارا ەندٸ قاشان ٶلگەنشە ازاپ كٶرەتٸن بولدى» دەپ ٶلٸكتٸ جەرلەگەندەي, قايعىلى جورالعى جاسالادى ەكەن. ال ادام ٶلسە, «ازاپتان قۇتىلدى…» دەپ قۋانىپ, توي جاسايدى ەكەن. توي جاساۋ كەرەك ٶلگەندە. مەن ٶلگەندە توي جاساڭدار, توي!» – دەيدٸ روبەرت كٷيٸنٸپ. بۇل دا – شىعارمانىڭ نەگٸزگٸ يدەياسىنا قاتىستى ەپيزودتارىنىڭ بٸرٸ.
– وسى «اقيقاتتاعى» تەرەڭ تولعانىستار اقىرى سٸزدٸ «پاراسات مايدانىن» جازۋعا الىپ بارعانداي كٶرٸنەدٸ ماعان. ەلدە قاتەلەسەم بە?
– دۇرىس بايقاعانسىڭ. سوعان الىپ كەلدٸ. ادامنىڭ ٸشكٸ جان-دٷنيەسٸنە ٷڭٸلۋدٸ, ونىڭ قالتارىس-قاتپارلارىنا بويلاۋدى ەرٸ قاراي تەرەڭدەتە تٷسۋدٸ قالادىم. راس, «اقيقات» بٸرٸنشٸ جازىلدى, ونداعى ويلار دا ساناعا سان الۋان استارلى ساۋال تاستايدى. دەگەنمەن, ٶز ۇعىمىمدا بەرٸبٸر «پاراسات مايدانىنداعى» يدەيالار ٶزەكتٸرەك كٶرٸنەدٸ. بارلىق پەلە-جالانى ٶزگەدەن, جاۋدان كٶرۋ, تەك ٶزگەنٸ كٸنەلاۋ – بۇل دا قوعامنىڭ بەلگٸلٸ بٸر دەڭگەيٸن كٶرسەتەتٸن قۇبىلىس قوي. ادامنىڭ پاراسات دەرەجەسٸ كٶتەرٸلگەن سايىن ونىڭ ٸشكٸ جان ارپالىسى, ٶز ٸشٸنە كٶبٸرەك ٷڭٸلۋٸ جيٸلەيدٸ. كٶپ نەرسە ادام بالاسىنىڭ كٸسٸلٸك دەرەجەسٸنٸڭ كەمەلدەنبەگەنٸنەن, جەتٸلمەگەنٸنەن بولىپ تۇرعانىن اڭعارادى.
«اقيقات» ورىسشاعا اۋدارىلعاندا كەي جەرلەرٸ قىسقارىپ كەتٸپتٸ. سارافاننيكوۆ دەگەن جٸگٸت تەرجٸمەلەپ ەدٸ, اسا شەبەر اۋدارماشى ەمەس ەكەن. ال اناتوليي كيم جاقسى اۋدارادى. «ەكەنٸ», «پاراسات مايدانىن», «بٸز ٷشەۋ ەدٸكتٸ» ورىس تٸلٸنە اۋدارعان سول. ٶزٸ دە شەبەر جازۋشى عوي. بٸردە پەن-كلۋبتا كەزدەسٸپ قالدىق. «زناەش, ستاريك, – دەيدٸ مەنٸ وڭاشالاپ, دوسىم عوي, «ستاريك» دەپ سٶيلەيدٸ, – دەلو نە ۆ پسيحولوگيي, ي داجە نە ۆ فيلوسوفيي. ۆ «پاراسات مايدانى» ەست چتو-تو زاپرەدەلنوە, چتو نەت ني ۋ كوگو, كرومە تەبيا».
ويدىڭ دراماسى دەگەن – عاجاپ نەرسە
– «پاراسات مايدانى» حيكاياتى ٶتە ۇزاق ۋاقىت جازىلدى دەپ ەستٸدٸم. جەنە «بۇدان كەيٸن مۇنداي فيلوسوفييالىق تاقىرىپتارعا بارماسپىن» دەپ تە ايتقانسىز. نە سەبەپتٸ?
– ونشا ۇزاق جازىلعان جوق, ٷش-اق ايدا جازىپ بٸتتٸم. ال باسىمدا پٸسٸپ-جەتٸلۋٸ ٶتە ۇزاققا سوزىلعانى راس. ەي, كەمٸندە التى-جەتٸ جىل جٷردٸ-اۋ ٸشٸمدە (كٷلدٸ). الدىمەن بەلگٸلٸ بٸر جٷيە جاساپ الۋىم كەرەك بولدى: تارازىنىڭ ەكٸ باسىندا ەكٸ تٷرلٸ ۇستانىم تۇرادى – ٶمٸردەگٸ قاستەرلٸ ۇعىمداردى, ادامي قۇندىلىقتاردى يدەال تۇتاتىن, ونىڭ كٸرلەنۋٸنە تٶزە المايتىن كٸرشٸكسٸز تازا كٶزقاراس پەن «بۇل ٶمٸر دەگەنٸڭ و باستان-اق وپاسىز جالعان, دٷنيەدە مەڭگٸ قاسيەتتٸ ەشتەڭە جوق» دەيتٸن, پوستمودەرنيزمنٸڭ «ادام تۋابٸتتٸ كٷنەھار, ونى سول بار كەمشٸلٸك-كەمٸستٸگٸمەن بٸرگە قابىلداۋ كەرەك» دەگەنگە ساياتىن تۇجىرىمى. وسى ەكٸ وي بٸرٸنە-بٸرٸ قارسى شىعىپ, ٶزارا ايقاسۋى كەرەك. كەيدە وسى كەيٸنگٸ كٶزقاراس دۇرىس سيياقتى سەزٸلەتٸنٸ بار. بٸراق, ولاي دەيٸن دەسەك, ٶمٸردە «يە» نەمەسە «جوق» دەپ, بٸر-اق اۋىز سٶزبەن جاۋاپ بەرٸلۋگە تيٸس تازا ۇعىمدار بار. مىسالى, ماحاببات. بار ما? بار. جارتىلاي جاقسى كٶرۋ دەگەن بولمايدى, جارتىلاي بولسا, وندا ول – جاقسى كٶرۋ ەمەس, شىنايى ماحاببات ەمەس. ادالدىق تا سولاي. سەل-پەل ارامدىق ارالاس ادالدىق بولا ما? جوق. «پاراسات مايدانىنداعى» كەيٸپكەر سونى قابىلداي المايدى. ٶزٸ تازا ادام. بٸراق, ونىڭ ٸشكٸ دٷنيەسٸندە دە تايتالاس بار, ونىڭ باسىندا ٶز ۇستانىمىنا كەرەعار ويلار دا جٷر. ونى ٶزٸ سەزبەيدٸ. دٷنيەنٸ بۇزاتىن سول قييامپۇرىس قييالدىڭ بەرٸ سىرتتا ەمەس, ٶز ٸشٸندە, ٶز تابيعاتىندا ەكەنٸن بٸلگەن كەزدە, ول ٶمٸردەن تٷڭٸلەدٸ.
– حاتتاردى وقىپ وتىرعان كەزدە, بٸر كٶزقاراس ەكٸنشٸ كٶزقاراستان بٷكٸل دەلەل-دەيەگٸمەن باسىم تٷسٸپ, «ەندٸ قارسى جاقتىڭ ٷنٸ ٶشەتٸن شىعار» دەي بەرگەنٸمٸزدە, ەكٸنشٸسٸ بۇدان دا اسىپ تٷسەر ۋەجبەن جاۋاپ قايتارادى عوي…
– سولاي بولۋى كەرەك قوي. ٶمٸردە بٸرىڭعاي اق نەمەسە بٸرىڭعاي قارا تٷس بولمايدى. ەدەبيەتتەگٸ ٷلكەن كەمشٸلٸك سول – جاعىمدى كەيٸپكەردٸ كەمشٸلٸك اتاۋلىدان ادا قىلىپ, جاعىمسىز كەيٸپكەردٸ بٸر انتۇرعان جاۋىز ەتەدٸ دە قويادى. ماقتاساق – اياق-قولىن جەرگە تيگٸزبەي اسپانداتىپ جٸبەرەمٸز. جامانداساق – ٸلٸپ الار بٸر جاقسىلىعى جوقتاي ٸسكە العىسىز عىپ, جەرمەن-جەكسەن ەتەمٸز. دٷنيەدە كەمشٸلٸگٸ جوق جاقسى ادام نەمەسە مٷلدە ٸزگٸ ٸسٸ جوق ناشار ادام بولمايدى.
مەنٸڭ شىعارماشىلىعىمداعى كٶزقاراس قاقتىعىسى, وي ايتىسى نەگٸزٸندە «بٸز ٷشەۋ ەدٸك» پەساسىنان باستالعان. وندا دا مۇرات پەن داريعانىڭ, مۇرات پەن ٶمٸربەكتٸڭ اراسىندا پٸكٸر قايشىلىعى, ۇستانىمدار ۇستاسۋى ۇزاققا كەتەدٸ, بٸرٸن-بٸرٸ جەڭٸسە المايدى. اناۋ ٶز ويىن ايتىپ بولعان كەزدە, زالداعى جۇرت «ەي, ەندٸ مىناۋ جاۋاپ تابا الماس» دەگەنشە بولماي, بۇل ەلگٸدەن دە اسىرىپ ۋەج ايتادى. اسانەلٸ (ەشٸمۇلى) ايتىپ كٷلدٸرٸپ ەدٸ: «ٶمٸربەكتٸڭ سٶزٸ جٶن دەپ, سوعان جاقتاسىپ وتىرساق, بٸر كەزدە مۇراتتىڭ دەلەلٸ باسىپ كەتەدٸ, قالاي سونىڭ جاعىنا شىعىپ كەتكەنٸمٸزدٸ بايقاماي قالامىز» دەپ. مەن «پاراسات مايدانىنداعى» وي قاقتىعىسى سول دەڭگەيدەن دە اسىپ تٷسۋٸ كەرەك دەپ ٶزٸمە شارت قويدىم. بۇل وڭاي شارۋا بولعان جوق. ٶيتكەنٸ, زۇلىمدىق تا – ٷلكەن كٷش. ەگەر ول ادالدىقتان تەز جەڭٸلٸپ قالاتىن ەلجۋاز بولسا, وسى كٷنگە دەيٸن جەتپەس ەدٸ, ەدٸلدٸكتەن ەلدەقاشان جەڭٸلٸپ تىنار ەدٸ. ەكٸ تاراپتىڭ, ەكٸ تٷرلٸ كٷشتٸڭ «پاراسات مايدانىنداعى» بٸرٸن-بٸرٸ جەڭە الماي, ارباسىپ-ايقاسۋى مەنٸڭ رۋحاني كٷش-قۋاتىمدى سارقا سىعىپ العانداي شارشاتقانى راس. ەلگٸ «بۇدان كەيٸن مۇنداي فيلوسوفييالىق تاقىرىپتارعا بارماسپىن» دەگەن سٶزدٸ سونداي بٸر شارشاۋ ٷستٸندە ايتقان شىعارمىن (كٷلدٸ).
جازۋشى ٷلكەن فيلوسوفييالىق ويلارعا بارعاندا, جالپى, ادام بالاسىنا تەن, ادامزاتقا ورتاق ۋايىمداردى قوزعاعاندا, ەل, جەر, تٸل اراسىنداعى شەكارا جويىلىپ, كەڭٸستٸك تۇتاستانىپ كەتەدٸ. فيلوسوفييالىق شىعارمالاردا وقيعا, ەرەكەت كٶپ بولمايدى, سوندىقتان ٸشكٸ وي مەن سەزٸمنٸڭ ٶزٸنەن دراما جاساۋعا تۋرا كەلەدٸ. ال شىندىعىندا ويدىڭ دراماسى دەگەن – عاجاپ نەرسە!
– «توزاق وتتارى جىمىڭدايدى» – برازيليياداعى ٷندٸس تايپالارىنىڭ ايانىشتى تاعدىرىن ارقاۋ ەتكەنٸمەن, استارىندا قازاق حالقىنىڭ باسىنداعى سونداي احۋالدى مەڭزەيتٸن شىعارما. تٸپتٸ, كەيٸپكەر ەسٸمدەرٸندەگٸ كەي ۇقساستىقتار دا تەگٸن ەمەس شىعار دەپ توپشىلايمىن: «كاناتو» (قانات), «چورو» (شورا), «كيياكۋ» (قيياق), ت.ب.
– و باستا كەيٸپكەر اتتارىن ويلاستىرعاندا, ولاردى قازاق ەسٸمدەرٸنە جاقىن ەتۋ ماقساتىمدا بولعان جوق. بٸراق, العاشىندا حيكاياتتى قازاق دالاسىنداعى وقيعا رەتٸندە بەرگٸم كەلگەنٸ راس. الايدا, «قازاق حالقىنا قۇرىپ كەتۋ قاۋپٸ تٶنٸپ تۇر, ول قاۋٸپتٸ كەڭەس ٶكٸمەتٸ قولدان جاساپ وتىر» دەپ قالاي اشىق جازاسىڭ? جازعانىڭمەن باسىلماسى انىق, تٸپتٸ, جولاتپايتىنى بەلگٸلٸ. سوسىن ويلاندىم: تاعدىرى قازاقتىڭ تاعدىرىنا ۇقساس حالىقتار كٶپ قوي جەر بەتٸندە, نەگە سولاردىڭ بٸرٸن مىسالعا الا وتىرىپ, تۇسپالداپ جازباسقا? سودان برازيليياداعى ٷندٸس تايپالارىنىڭ تاعدىرىمەن ورايلاستىرماق بولدىم دا, ولاردى زەرتتەۋگە كٸرٸستٸم.
– ول ۋاقىتتا عالامتور دەگەن بولعان جوق, ٸزدەنۋ ٶتە قيىنعا سوققان شىعار?
– قۇداي سالماسىن, زەرتتەۋگە بٸر جارىم جىلداي ۋاقىتىم كەتتٸ. ورىس جۋرنالدارىنان كٶپ دەرەك الدىم: «ۆوكرۋگ سۆەتا», «ناۋكا ي جيزن»… ەسٸرەسە «ۆوكرۋگ سۆەتانىڭ» كٶپ كٶمەگٸ تيدٸ, التى-جەتٸ جىلدىق (بەلكٸم, ودان دا كٶپ) تٸگٸندٸسٸن الدىرىپ قارادىم. پالەتەللي دەگەن يتالييالىق جۋرناليستٸڭ ماقالالارى «ۆوكرۋگ سۆەتاعا» جيٸ شىعىپ تۇراتىن جەنە جازعاندارى ٶتە مىقتى دٷنيەلەر ەدٸ. ريزا بولعانىم سونشالىق, ونىڭ اتى-جٶنٸن حيكاياتقا ەنگٸزٸپ جٸبەردٸم. ٷندٸستەر تۋرالى تالاي كٸتاپ وقىدىم. «اراكۋ» دەگەن تايپانى مەن ٶزٸم ويلاپ تاپتىم, نەگٸزٸندە, ونداي تايپا ٶمٸردە جوق. ال ەلگٸ شاۆانتي, پاتاشو, تاپايۋنا, ت.ب. بار, امازونكا ٶزەنٸنٸڭ بويىن جايلاعان تايپالار عوي. برازيليياعا بارىپ كٶرگەنٸم جوق, ول جەردٸڭ تابيعاتىن, مەسەلەن, پاپوروتنيك ٶسٸمدٸگٸنٸڭ قالاي ٶسەتٸنٸن كٶرمەي-بٸلمەي جازۋ ٶتە قيىن بولدى. «ەندٸ مۇنداي ۇزاق ارنايى ٸزدەنٸستٸ قاجەت ەتەتٸن اۋىر تاقىرىپتاردى جازبايمىن» دەپ شەشتٸم.
جاڭاعى كەيٸپكەر ەسٸمدەرٸن قازاقىلاندىرىپ ايتىپ وتىرعانىڭ ٶتە دۇرىس. ٶزٸم مەن بەرمەپپٸن, راسىندا دا, ۇقساستىقتار بار ەكەن. جالپى, امەريكا ٷندٸستەرٸ مەن تٷركٸلەردٸڭ تٷپ-تامىرى بٸر, الىستان قوسىلاتىن اعايىن جۇرت دەگەن پٸكٸرلەر عىلىمدا بۇرىننان بار. بٸر عانا مىسال: بٸز «قايىق» دەسەك, ولار «كاياك» دەيدٸ ەكەن. باسقا دا تٷبٸرلەس سٶزدەر كٶپ.
بۇل دا «اقيقات», «پاراسات مايدانى» سەكٸلدٸ ۇلتتىق شەڭبەردەن شىعىپ كەتكەن شىعارما بولعاندىقتان, باستاپقىدا ەدەبي ورتانىڭ قابىلداۋى قيىن بولدى. جازعاندارىما جىلى لەبٸزٸن بٸلدٸرٸپ جٷرەتٸن ەزٸلحان نۇرشايىقوۆتاي تٸلەۋلەس اعانىڭ ٶزٸ كەزٸندە: «ورالۋىڭ» جاقسى ەكەن, ەڭگٸمەلەرٸڭ دە ەدەمٸ, ال اناۋ «شەتەلٸڭدٸ» وقىعام جوق» دەپ قايتارىپ بەرگەن (كٷلدٸ). ال قازٸر, كەرٸسٸنشە, جۇرت وسى شىعارمالارىمدى كٶپ سۇرايدى. ٶتكەندە بٸر سايت «توزاق وتتارى جىمىڭدايدىنى» تٸپتٸ ٷندٸستەر تۋرالى جازىلعان ەلەمدٸك ٷزدٸك شىعارمالاردىڭ قاتارىنا قوسىپتى.
جاعىمپازدىقتان جيرەن,
ال تٸلدٸ ٷيرەن
– «بٸز ٷشەۋ ەدٸك» كەزٸندە بٸرنەشە تەاتردىڭ رەپەرتۋارىندا بولعان ەكەن, بٸراق, بٸزگە كٶرۋدٸڭ سەتٸ تٷسپەپتٸ. قازٸر وسى سپەكتاكلدٸ قويىپ جٷرگەن نەمەسە قويعالى جٷرگەن رەجيسسەرلەر بار ما?
– پەسا كٶپتەگەن تەاترلاردا قويىلدى: شىمكەنتتە, اتىراۋدا, تورعايدا, ت.ب. الماتىدا جاستار تەاترى قويدى. مينيسترلٸك ول كەزدە قورجىنىنا تٷسكەن دراماتۋرگييالىق شىعارمالاردى ەڭ الدىمەن ەۋەزوۆ تەاترىنا بەرەدٸ ەكەن. بٸر كٷنٸ ەزٸربايجان مەمبەتوۆ شاقىردى. تالقىلاۋ ٶتكٸزٸلدٸ.«انا جەرٸن ٶيتۋ كەرەك, مىنا جەرٸن بٷيتۋ كەرەك, قوسىمشا بٸر اكتى قوسۋ كەرەك» دەپ, جۇرت جان-جاقتان انتالاعاندا, زەرەم ۇشتى. «ەشتەڭە الىپ-قوسۋدىڭ قاجەتٸ جوق» دەپ شىعارمامدى اقتاپ سٶيلەدٸم. مەمبەتوۆ «اۆتوردىڭ دا ايتقانى دۇرىس شىعار, ەسكەرٸڭدەر» دەدٸ. قىسقاسى, رەنجٸڭكٸرەپ شىقتىم. مۇنى رايىمبەك سەيتمەتوۆ ەستٸپتٸ دە, تەاترعا كەلٸپ: «بۇل مەنٸڭ تاپسىرىسىم بويىنشا جازىلعان پەسا ەدٸ», – دەپ ٶتٸرٸك ايتىپ, الىپ كەتٸپتٸ. ەرتەڭٸنە مەمبەتوۆ قوڭىراۋ شالىپ, رەنجيدٸ: «رايىمبەككە ارناپ جازعان ەكەنسٸڭ, بٸزدٸ نەمەنەگە ەۋرە قىلدىڭ?» دەپ. «تاپسىرىس بەرمەك تٷگٸلٸ, ول ەكەۋٸمٸز بٸر-بٸرٸمٸزدٸ جٶندٸ تانىمايمىز دا» دەپ, تٷككە تٷسٸنبەيمٸن. سٶيتسەم, رايىمبەك مارقۇم پەسانى وقىپ شىعىپ, بٸردەن ۇناتقان ەكەن. سٶزبەن جۇمىس ٸستەي بٸلەتٸن اكتەر ەدٸ عوي ٶزٸ دە. اقىرى سول ساحنالادى. ٶزٸ مۇراتتى وينادى, داريعانى – روزا ەشٸربەكوۆا, ٶمٸربەكتٸ – پٸرٸمجانوۆ وينادى. ٷشەۋٸ كەرەمەت ٷيلەسٸپ, بٸرتۇتاس انسامبلگە اينالدى. 5-6 جىل بويى رەپەرتۋاردان تٷسكەن جوق. ەردايىم انشلاگ. بٸزدٸڭ ٷي جاستار تەاترىنىڭ جانىندا بولاتىن. بٸر كٷنٸ كەشكە تامان ٷيگە كەلە جاتسام, كينورەجيسسەر تەۋەكەلوۆ سلامبەك ەيەلٸ ەكەۋٸ تەاتردان شىققان بەتٸ ەكەن, قارسى ۇشىراسىپ قالدى. سول كٷنٸ «بٸز ٷشەۋ ەدٸك» قويىلىپتى. «تٶكە, سٸزدٸڭ پەساڭىزدى كٶرٸپ, كٸر جۋعىش ماشينادان شىققانداي تازارىپ كەلە جاتىرمىز» دەدٸ. جٷرەگٸمە ەلگٸ سٶز كەدٸمگٸدەي ەسەر ەتكەنٸ… بٸراز ۋاقىت ەسٸمنەن كەتپەي قويدى. ەگەر شىعارماڭ ادامدى «كٸر جۋعىش ماشينادان شىققانداي» تازارتاتىن بولسا, اۆتورعا ودان ارتىق قانداي باقىت كەرەك! ەدەبيەتتٸڭ باستى مۇراتى دا – ادام جانىن تازارتۋ عوي!
كەيٸن تاعى بٸر رەجيسسەر پەسانى ساحناعا شىعاردى. ول شىعارمانىڭ تابيعاتىن ونشا قابىلداي المادى-اۋ دەيمٸن. «مۇرات سيياقتى تازا ادام جوق قوي ٶمٸردە, ەپتەپ قازٸرگٸ تٷسٸنٸككە جاقىنداتايىن, سوڭعى جاعىنا بٸردەمەلەر قوسايىن» دەدٸ. «قوي, شىراعىم, – دەدٸم,– وندا ٶزٸڭ باسقا ستسەناريي جاز دا, شىعارا بەر. مەنٸڭ جازعانىما تيمەي-اق قوي. ٶمٸردە مۇراتتاي ادال ادامنىڭ بارىنا سەنبەسەڭ, بۇل پەساعا كٸرٸسٸپ قايتەسٸڭ?». بٸراق, ول اقىرى ساحنالادى. ەرينە, رايىمبەكتٸڭ قويىلىمى ەرەكشە بولاتىن. ٶيتكەنٸ, ول ٶمٸردە مۇراتتاي ادامداردىڭ بارىنا سەنەتٸن. مىسالى, قۇدايعا سەنەتٸن ادام ٷشٸن قۇداي بار دا, سەنبەيتٸن ادام ٷشٸن قۇداي جوق. سول سيياقتى, تازالىق, ادالدىق دەگەن ۇعىمدار دا سەنەتٸندەرگە – بار, سەنبەيتٸندەرگە – جوق. ٶمٸردٸ ۇستاپ تۇرعان – وسى ٸزگٸ قاسيەتتەرگە سەنەتٸن ادامدار. سولاردى ساقتاۋ كەرەك.
جالپى دراماتۋرگ پەن رەجيسسەردٸڭ اراسىندا بەلگٸلٸ بٸر دەرەجەدە قايشىلىقتىڭ بولۋى دا – زاڭدىلىق. ٶيتكەنٸ, رەجيسسەر سپەكتاكلگە ٶزٸنٸڭ ويىندا جٷرگەن يدەيالاردى قوسقىسى كەلەدٸ. ال جازۋشى ٶز يدەياسىنىڭ ساقتالعانىن قالايدى. كەيدە بەرٸن جيىپ قويىپ, ٶزٸم رەجيسسەر بولعىم كەلٸپ كەتەتٸن كەزدەر بار. جاس كەزدە اكتەر بولۋعا تالپىنىپ كٶرگەم, ساحنا ٶنەرٸنٸڭ قىر-سىرىنان بٸرشاما حابارىم بار. سپەكتاكل قويۋ قولىمنان كەلەر ەدٸ دەپ تە ويلايمىن. بٸراق, ەندٸ وعان ۋاقىت تا جوق, دەنساۋلىقتى دا ويلاۋ كەرەك.
– «قىز بەتٸش پەن ەرسەيٸت» حيكاياتىنىڭ جەلٸسٸمەن «ٶتەلمەگەن پارىز» اتتى كينو تٷسٸرٸلدٸ. كينودا بٸراز ٶزگەرتٸلگەن, قوسىلعان, الىنعان تۇستار بار. وعان قالاي قارادىڭىز?
– يە, سوڭعى جاعىن ٶزگەرتكەن. ستسەنارييگە ارالاسقانىم جوق, ەگەر ماعان سالسا, حيكاياتتان اسا الشاق كەتپەس ەدٸم. بٸراق, ريزا بولعانىم: باستى رٶلدەگٸ اكتەر – اينالايىن ەنۋار مولدابەكوۆ ٶتە مىقتى وينايدى. تۋىندىنىڭ ايتار ويى – سول زامانداعى ازاماتتارىمىزدىڭ ادامدىق سيقىنىڭ ايانىشتى ەكەنٸ تۋرالى عوي. سۋرەتٸ «قۇرمەت تاقتاسىندا» ٸلۋلٸ تۇراتىن ەرلەرٸمٸز شىن مەنٸندە قۇرمەت تۇتۋعا لايىق پا? بٸز ادامدى ەڭ ەۋەلٸ ادامگەرشٸلٸگٸ تۇرعىسىنان باعالاۋىمىز كەرەك قوي. باياعى «قاراڭعى» زاماننىڭ عاشىقتارى قىز بەتٸش پەن ەرسەيٸت – سەرتتەرٸنە بەرٸك, سەزٸمدەرٸنە ادال كٷيدە بٸرٸ ٷشٸن بٸرٸ جان قيدى, ەسٸمدەرٸ ەل جادىنان شىقپاستاي اڭىز بولىپ تارادى. ال «جاڭا دەۋٸردٸڭ سانالى بەتٸشتەرٸ مەن ەرسەيٸتتەرٸنٸڭ» سيقى مىناۋ. نە بوپ كەتتٸ, كٸم بوپ كەتتٸ بۇلار? شالدىڭ قالادان قايتىپ كەلە جاتىپ, قۇلپىتاستى قۇشاقتاپ جىلايتىنى سول. ونىكٸ – جاي پەرزەنتٸن جوقتاپ جىلاۋ ەمەس, ايىپتاۋ. شىنداپ كەلگەندە, بۇل – ٷلكەن قاسٸرەت.
– قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ تاريحىندا قالارلىق تالاي تاماشا تۋىندىلارىڭىز بار. سوندا دا سٸزگە بايلانىستى «از جازاتىن جازۋشى» دەگەن سيپاتتاما دا جيٸ ايتىلادى…
– ەڭ باستىسى – جازۋشىنىڭ ايتارى بولۋى كەرەك. ەل ەسٸندە قالارلىق, وي سالارلىق كەسەك دٷنيەلەر بەرۋٸ قاجەت. ال بۇرقىراتىپ ەيتەۋٸر جازا بەرسە, بٸراق, ودان ەشكٸم ٸلٸپ الار ەشتەڭە تاپپاسا, پەلەنباي تومنان نە پايدا? از بولسا دا, ساز بولعانى جاقسى. بٸر شىعارما جازساڭ دا جاقسى شىعارما جازۋ كەرەك. بٸراق, ٶز باسىم از جازدىم دەپ ويلامايمىن.
– سٸزدٸڭ شابىتىڭىز جاعداي, ورىن, مەزگٸل تاڭداي ما? نەگٸزٸنەن, تەۋلٸكتٸڭ قاي ۋاقىتىندا كٶبٸرەك جازاسىز? قاعازعا جازاسىز با, ەلدە كەيٸنگٸ بۋىن قالامگەرلەر سەكٸلدٸ, بٸردەن كومپيۋتەرگە تەرەسٸز بە?
– كومپيۋتەرگە تەرەم. بۇل تٷزەگەنگە, الىپ-قوسقانعا جاقسى ەكەن. قاعازعا جازساڭ, قانشا رەت شيمايلاپ ەۋرەگە تٷسەر ەدٸڭ. ال مىنادا ۇناماعان تۇسىن ٶشٸرە سالاسىڭ – قايتادان اپپاق پاراقتاي جارقىراپ شىعا كەلەدٸ. نەگٸزٸندە, كٷندٸز جازعان دۇرىس دەيدٸ, بٸراق, مەن وعان داعدىلانا المادىم. باياعى قىزمەتتە جٷرگەن كەزدە كٷندٸز جۇمىستان قول بوساماي, جازۋعا ٷنەمٸ تٷندە وتىراتىنمىن. سولاي قالىپتاسىپ كەتتٸم. قازٸر, نەگٸزٸنەن, ٷيدەمٸن عوي, سوندا دا ەدەت بويىنشا تٷندە جازامىن.
– قازاق ەدەبيەتٸ ەندٸ قانداي سيپاتتا دامۋى كەرەك دەپ ويلايسىز? جاستار اعا بۋىننان نەنٸ ٷيرەنٸپ, نەندەي كەمشٸلٸكتەرٸنەن جيرەنگەنٸ جٶن دەپ بٸلەسٸز?
– جاعىمپازدىقتان جيرەنسٸنشٸ, سونى ٷيرەنبەسٸنشٸ ەيتەۋٸر. ال تٸلدٸ ٷيرەنۋ كەرەك. بايقايمىن, قايسىبٸر جاستاردىڭ تٸلٸندە جۇتاڭدىق بايقالىپ تۇرادى, پۋبليتسيستيكا ەلەمەنتتەرٸ كٶپ. بٸراق, جازعاندا بار ماڭىز تٸلگە كەتٸپ قالماۋى دا كەرەك. ورىستا ەڭ كٶركەم تٸلدٸ جازۋشى – بۋنين, بٸراق, ونى رەسەيدٸڭ ەڭ ۇلى جازۋشىسى دەي المايسىڭ. تٸلٸ كەدٸر-بۇدىرلاۋى – دوستوەۆسكيي, بٸراق, ول سيۋجەتتٸ قالاي قۇرادى, وقيعانى قالاي قۇبىلتادى, كەيٸپكەردٸڭ ٸشكٸ ەلەمٸن قالاي قوپارادى?!
ەڭ باستىسى, ادامدى سٷي, ادامي قۇندىلىقتاردى ۇستان. جازۋعا وتىرعاندا ٶزٸڭدٸ اللانىڭ الدىندا جاۋاپ بەرگەلٸ وتىرعانداي سەزٸن. اقيقاتىن ايت, بارىنشا شىنشىل بول. «بٸرەۋگە ۇنايىن, بٸرەۋدٸ ريزا قىلايىن, بٸرەۋدٸڭ كٶڭٸلٸنەن شىعايىن» دەگەن نيەتكە ۇرىنباۋ كەرەك. «بٸرەۋگە ۇناماي قالادى ەكەم» دەپ قورقۋدىڭ قاجەتٸ جوق. ەدەبيەتتە دە, ٶنەردە دە ەرتٷرلٸ تالعام بارلىق كەزدە دە بولعان, بولا دا بەرەدٸ.
سۇحباتتاسقان — سەكەن سىبانباي.
