1999 jyldyń kúzinde Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstan Respýblikasynyń Premer-ministri bolyp taǵaiyndaldy. Alaida, bul taǵaiyndaýǵa kóp adam kúdikpen qaraǵanyn qalai jasyramyz? «Diplomat ekonomikany basqara alar ma eken?» degen áńgimelerdiń de ushy shyqpai qalǵan joq. Dei turǵanmen, kóp uzamai bul senimsizdiktiń de bulty seiile bastady. Buǵan deiin taza syrtqy saiasatpen ainalysyp kelgen Qasym-Jomart Toqaev «Talantty adam barlyq iste de talantty» degen kieli tirkesti jańa laýazymyna kirisken alǵashqy kúnnen dáleldei bastady. Shynynda da toqsan toǵyz máseleniń basyn qaiyratyn Úkimettiń jumysyn basqarý úshin tek ekonomist bolý shart degen qatyp qalǵan qaǵida joq. Bul jerde eń bastysy top-(krizis)-menedjerlik qabilet qajet. Mine, dál osy qasiet onyń boiynan tabylǵany barlyq tabystyń bastaýy boldy.
Shynynda da basshylardyń eki túri bar; biri ońai jumysty qiyndatady, al bireýler bar: qiyn jumysty ońailatady. Jańa Premer-ministr sonyń ekinshisi bolyp shyqty. Úkimet músheleriniń is-qimylyn bir arnaǵa bura alatyn utqyr uiymdastyrýshylyǵymen kózge túse bastaǵan Qasym-Jomart Toqaev ministrlerdiń qarym-qabileti men biliktiligin de bilip úlgerdi. Kimdi, qashan, qalai tyńdaý kerektigin óte jaqsy biletin diplomatiialyq intýitsiiasy da ár kezde kómekke keletin. Ol endi kimdi, qashan, qalai qoldaý kerek ekenin de meńgerip aldy. Myqty mamannyń qadirine jete biletin, ony qiyn sátte irgeli isterge jumyldyra biletin Qasym-Jomart Toqaev jańasha oilai biletin ministrlerge arqa súiedi, olardy kerek jerinde erekshe qoldap otyrdy. Ol jyly kreslosyn kúittep, qaramaǵyndaǵylarǵa óziniń aqyldylyǵyn dáleldep ketpedi, is múddesin aldyńǵy orynǵa shyǵaryp, sharýanyń tez ári nátijeli jolyn tabýy úshin korporativtik rýhty damytýmen kóbirek ainalysty. Bul Úkimet basshysy úshin taptyrmaityn qasiet edi.
Al, «Biylǵy jyldy ekonomikalyq ósýmen aiaqtaý múmkin emes!» dep sáýegeilik tanyta bastaǵan ekonomikadan habary bar degen syrt kóz jańa Premerdiń alǵashqy kúnnen bastalǵan deni durys ambitsiiasyn ańdýmen otyrdy. Onyń ústine jyldyń aiaqtalýyna da úsh aiǵa jetpeitin ýaqyt qalǵan. Shynynda da jyldy eń bolmasa 1 paiyz ekonomikalyq ósýmen aiaqtaýdyń ózi qiial-ǵajaiyp ertegidei bolyp turǵan kez. Úkimet basyndaǵy qyzmetin qyzý bastaǵan Qasym-Jomart Toqaev bul sitýatsiiadan ádemi shyǵa bilgenin sol kezdiń statistikalyq málimetterin aqtaryp otyryp kóz jetkizý tipti de qiyn emes. Ol basqarǵan Úkimet jyldy Ishki jalpy ónimniń 4 paiyzdyq naqty ósimimen japty. Kelesi 2000 jyldyń birinshi jarty jyldyǵyn 11 paiyz ósimmen qorytyndylady. Al, óz ornyn kelesi Premerge bul kórsetkishti 13,6 paiyz kóleminde tapsyryp ketti. Mundai joǵary kórsetkishke oǵan deiingi jáne onan keiingi eshqandai Úkimet jetip kórgen joq. Bul Qasym-Jomart Toqaevtyń ózindik rekordy ekeni sózsiz. Sonymen qatar ártúrli Ministrler Kabineti kezeńderindegi infliatsiia kólemine kóz júgirtseńiz de Qasym-Jomart Toqaev basqarǵan Úkimettiń asyǵy alshysynan túskenin kórmeý múmkin emes. Olar bilikke kelgendegi 20 paiyz infliatsiiany ketkenge deiin 5 paiyzǵa deiin tómendete bilgenin baiqaisyz. Eń bastysy, ádistemelik zertteýlerge qaraǵanda jumys isteý tiimdiliginiń koeffitsenti 3.35 beta4-ke teń bolyp, makroekonomikalyq kórsetkishterdiń biigine kóterilgen Qasym-Jomart Toqaevtyń aldyna áli kúnge deiin basqa birde-bir Premer-ministr túse almai keledi. Dál qazir QR Prezidenti sailaýyna úmitker bolyp tirkelgen onyń bul eńbegin de astyn syzyp aitý – paryz.
Degenmen, Qasym-Jomart Toqaev Úkimeti mundai tolaǵai kórsetkishke qalai qol jetkizdi? Endi soǵan toqtalǵanymyz jón bolar. Kez kelgen iste basym baǵyttarǵa erekshe mán beretin ol eń aldymen sol kezdegi Úkimettiń halyq aldyndaǵy áleýmettik qaryzyn jabý máselesin birinshi bolyp qolǵa aldy. Shamamen 50 mlrd. teńge qaryzdy halyqqa qaitarý ol kezde ońai sharýa emes edi. Halyqtyń óz nesibesin, óz aqshasyn tezirek ózderine qaitarý týraly áńgime tótesinen qoiyldy. Máseleni batyl da ótkir qoia biletin Qasym-Jomart Toqaev sonda ǵana ishki suranystyń artyp, ekonomikanyń qarqyndy damýyna jol ashylatynyn qadap aitty. Sondyqtan jalaqy men zeinetaqyny budan bylai ýaqytyly tóleýdiń qajettiligi kún tártibine qatań engizildi. Bul áleýmettik mańyzy zor másele kóp uzamai sheshildi. Qarajat kózderi retke keltirilip, biýdjettik uiymdar men mekemelerdiń qyzmetkerlerine beriletin ailyq pen zeinetkerlik qaryzdar tolyqtai jabyldy. Máseleniń bulai sheshilýi taǵy bir problemany tarqatýǵa da sep boldy. Kóp uzamai elimizdiń ishki óndirisi de jandana bastady. Munyń bári biýdjetti naqty josparlap, ony iske asyrý úshin «Qarjy-nesie saiasaty», «Biýdjet pen biýdjetke túsetin salyqty retteitin fiskaldi saiasat», «Saýda-keden saiasaty», «Investitsiialyq saiasat» siiaqty ekonomikalyq retteýshi quraldardy tiimdi paidalanýdyń arqasynda júzege asyryldy. Qysqasy, Premer-ministr Qasym-Jomart Toqaev osy ekonomikalyq quraldardy retine qarai qoldana otyryp, ekonomikalyq saiasatty jandandyra alǵany onyń birinshi jeńisi edi.
Qasym-Jomart Toqaev engizgen taǵy bir jańalyq – alǵash ret bizdiń naryqtyq ekonomikamyzda indikativti jospardyń jasalýy. Bul – belgili bir júiege baǵyttalǵan jospar. El Úkimeti osy jospar negizinde áleýmettik-ekonomikalyq damýdy júieli túrde júrgizetin bolsa jáne buqarany osy ideia tóńiregine toptastyryp, jumyldyryp jumys istete biletin bolsa, onda halyqtyń atqarýshy bilikke degen senimi ulǵaiyp, erteńgi kúnge degen úmiti nyǵaia túsetin edi. Ol osyny jaqsy sezine bildi. Eń bastysy, indikativti jospar jeke sektordyń qai baǵytta damýyna baǵdar berýimen qundy qujat ekenin bar janymen túsindi. Úkimet osylai shaǵyn jáne orta biznes arqyly halyqtyń ortaq iske janashyrlyǵyn oiatyp, olardyń boiynda memleketshil rýhty shegendep, jeke bas múddesinen góri el múddesin alǵa qoia biletin urpaq qalyptastyrýǵa bet aldy. Osy maqsatta el tarihynda birinshi ret 3 jyldyq indikativti jospar qabyldandy. Budan soń 3 jyldyq biýdjetke kóshý de tájiribege ene bastady. Ekonomikanyń ósýine erekshe áser etken ekinshi irgetas osy bolǵany qazir dáleldeýdi qajet etpeidi.
Qasym-Jomart Toqaev sonymen qatar shaǵyn qalalardyń áleýmettik-ekonomikalyq jaǵdaiyn zertteýdi alǵa qoiyp, monoqalalardy daǵdarystan qalai alyp shyǵýǵa bolatyndyǵyna aitarlyqtai mán berdi. Jańadan qurylǵan Ekonomika ministrliginde osy máselelerge kóbirek kóńil bólinýin tapsyryp, osy baǵytta aýqymdy baǵdarlama jasaýdy tapsyrdy. Jáne ol baǵdarlama ómirge joldama aldy. Osyndai keń aýqymdy jumystardyń barysynda el ekonomikasy nyǵaiyp, qarqyn alyp qana qoimai, áleýmettik salalarǵa qan júgire bastady. Bul kezde el ekonomikasy burynǵydan da qarqyn ala bastady. Naryqtyq qatynastar qoǵamnyń barlyq salasyna keń taraldy. Halyq turmysy túzele tústi. Halyqaralyq qatynastar órkendep, Qazaqstannyń shet eldermen qarym-qatynasy nyǵaidy. Saýda, tehnika, bilim, mádeniet, rýhaniiat salasyndaǵy alys-beris, barys-kelis damydy. Mine, osyndai ósip-órkendeý qubylystary arta túsken saiyn onyń memleketaralyq zańdyq, zańnamalyq talaby da kúsheie berdi. Qazaqstannyń ár salada álemdik uiymdardyń qataryna múshe bolý qajettiligi men mindettiligi týyndady.
Ol kezde Qazaqstan «Naryqtyq qatynastar eli» degen statýsqa áli qol jetkizbegen edi. Sondyqtan damyǵan elderdiń bizge qosymsha talaptar qoia otyryp, eksportymyzdy shekteýi op-ońai bolatyn. Shikizat ónimderin shetelge shyǵarýdy endi jolǵa qoia bastaǵan kez. Mine, osy tusta Qazaqstan eksportyna qatysty túitkildi másele kese kóldeneń shyǵa berdi. Ol shyǵarylatyn ónimderdiń baǵasy men sapasyna qatysty edi. Otandyq óndiriske «Sapa menedjmenti» júiesin engizip, halyqaralyq standartarǵa sai eksportqa shyǵatyn ónimderdi sertifikatsiiadan ótkizý qajettigi týyndady. Bul – dúniejúzilik talap. Úkimet buǵan deiin óz elimizdiń ishinde tutynylatyn taýarlarǵa «Sapa menedjmentin» taǵaiyndaý jóninde birtalai jumysty qolǵa alyp úlgergen. Soǵan orai elimizge kelip, jumys istep jatqan sheteldik kompaniialar Qazaqstannyń taýarlaryn jańa ǵana tutyna bastaǵan kezi edi. Endi bul talap eksportqa shyǵaratyn ónimderge de qoiyla bastady. Odan bólek Amerika Qurama Shtattary men Eýropa elderi bizdiń «Naryqtyq qatynastar eli» degen statýsymyzdyń joqtyǵyn alǵa tartyp, bizdiń eksportymyzdy shektei bastady. Bul jyldam sheshýdi talap etken kún tártibindegi ózekti másele bolatyn.
Qazaqstannyń «Naryqtyq qatynastar eli» degen statýsy bizge ne beredi? Máselen, metall ónimderiniń arzandyǵy sekildi taǵy basqa daý týa qalsa, budan keiin naryqtyq qatynasty el retinde bizge eshkim antidempingtik saiasat qoldana almaidy. Baǵa jáne ónimniń ózindik quny týraly máseleni arnaiy halyqaralyq uiymdar zerttep, saraptaityn bolady. Eger bizdiń el bul mártebege qol jetkizbese, arnaiy halyqaralyq uiymnyń qatysýynsyz-aq Qazaqstannan barǵan taýarlarǵa shekteý qoiýǵa basqa el quqyly bolyp shyǵa keledi.
Uzyn sózdiń qysqasy, osy tolyp jatqan suraqtardy sheshý úshin Amerika Qurama Shtattarynda halyqaralyq joǵary deńgeidegi kezdesýler bastalyp ketti. Osynyń barysynda el ekonomikasynyń tolyq naryqtyq printsipterge sáikes jumys istep turǵany týraly qomaqty dálelder keltirildi. Kóp uzamai Qazaqstanǵa «Naryqtyq qatynastar eli» degen statýs berildi. Bul da Qasym-Jomart Toqaevtyń at aýnaǵansha aqyl taýyp, abyroimen atqarǵan halyqaralyq deńgeidegi taǵy bir jeńisi bolatyn.
Qasym-Jomart Toqaevtyń memleketshildigi men halyqshyldyǵy sonda, Úkimetke kelgen bette áleýmettik toptardyń turmysyna kóńil bólýdi qolǵa aldy. Úkimet «kedeishilik deńgeii» degen arnaiy zertteýlerdi udaiy júrgizip otyrdy. Osy zertteýlerdiń nátijelerin jariialaǵan kezde de onyń Úkimeti qarsylyqqa ushyrady. Bul keńes kezindegi «bizde bári jaqsy» degen jaýyrdy jaba toqityn psihologiianyń saldary edi. Osy jerde Toqaev Úkimeti Qazaqstan qoǵamynyń naryqtyq ekonomikalyq sipatqa tolyǵymen kóshkenin, mundai qoǵamda kedeishiliktiń kezdespei qoimaitynyn alǵash ret ashyq alǵa tartty. Sondyqtan da Úkimet qoǵamdyq úrdiske qarsy kelýdiń ornyna naryqtyq qatynastardy retteý úshin kedeishiliktiń saldaryn, kedeilerdiń sanyn, kedeiliktiń aýqymyn barynsha tereń, jan-jaqty zerttep otyrý kerek ekenine, onsyz kóptegen másele sheshilmeitindigine kóz jetkizýge barynsha tyrysyp baqty. Kóp ýaqyt ozdyrmai Qasym-Jomart Toqaev Úkimetiniń pármenimen «Kedeishilikke qarsy kúres» degen aýqymdy baǵdarlama qabyldandy. Kedeilik kóbeigen kezde narazylyq kúsheiedi. Al, narazylyq bolǵan jerde urlyq ta, qylmys ta, tártip buzýshylyq ta asqyna túsedi. Sondyqtan bilik el ishinde orta dáýletti adamdardyń neǵurlym kóp bolýyn qamtamasyz etýge barynsha umtyldy. Úkimet shaǵyn jáne orta biznestiń damýyna, jaldanbaly jumysshylar jalaqysynyń turaqtylyǵy men ósýine yqpal etýdi óziniń basty paryzy sanady. Bul umtylystar da óz nátijesin sol kezde bermei qalǵan joq. Sondyqtan da Toqaev Úkimeti halyqtyń múddesine sai jumys istei bildi dep batyl qorytyndy jasai alamyz. Anyǵy sol, Toqaev Premer-ministr kreslosynda óziniń tiimdiligi joǵary top-menedjer ekenin tolyq jáne túpkilikti dáleldep shyqqan edi.
Durys tańdaý – Eldigimizdi aialaý!
