1999 جىلدىڭ كٷزٸندە قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەمەر-مينيسترٸ بولىپ تاعايىندالدى. الايدا, بۇل تاعايىنداۋعا كٶپ ادام كٷدٸكپەن قاراعانىن قالاي جاسىرامىز? «ديپلومات ەكونوميكانى باسقارا الار ما ەكەن?» دەگەن ەڭگٸمەلەردٸڭ دە ۇشى شىقپاي قالعان جوق. دەي تۇرعانمەن, كٶپ ۇزاماي بۇل سەنٸمسٸزدٸكتٸڭ دە بۇلتى سەيٸلە باستادى. بۇعان دەيٸن تازا سىرتقى ساياساتپەن اينالىسىپ كەلگەن قاسىم-جومارت توقاەۆ «تالانتتى ادام بارلىق ٸستە دە تالانتتى» دەگەن كيەلٸ تٸركەستٸ جاڭا لاۋازىمىنا كٸرٸسكەن العاشقى كٷننەن دەلەلدەي باستادى. شىنىندا دا توقسان توعىز مەسەلەنٸڭ باسىن قايىراتىن ٷكٸمەتتٸڭ جۇمىسىن باسقارۋ ٷشٸن تەك ەكونوميست بولۋ شارت دەگەن قاتىپ قالعان قاعيدا جوق. بۇل جەردە ەڭ باستىسى توپ-(كريزيس)-مەنەدجەرلٸك قابٸلەت قاجەت. مٸنە, دەل وسى قاسيەت ونىڭ بويىنان تابىلعانى بارلىق تابىستىڭ باستاۋى بولدى.
شىنىندا دا باسشىلاردىڭ ەكٸ تٷرٸ بار; بٸرٸ وڭاي جۇمىستى قيىنداتادى, ال بٸرەۋلەر بار: قيىن جۇمىستى وڭايلاتادى. جاڭا پرەمەر-مينيستر سونىڭ ەكٸنشٸسٸ بولىپ شىقتى. ٷكٸمەت مٷشەلەرٸنٸڭ ٸس-قيمىلىن بٸر ارناعا بۇرا الاتىن ۇتقىر ۇيىمداستىرۋشىلىعىمەن كٶزگە تٷسە باستاعان قاسىم-جومارت توقاەۆ مينيسترلەردٸڭ قارىم-قابٸلەتٸ مەن بٸلٸكتٸلٸگٸن دە بٸلٸپ ٷلگەردٸ. كٸمدٸ, قاشان, قالاي تىڭداۋ كەرەكتٸگٸن ٶتە جاقسى بٸلەتٸن ديپلوماتييالىق ينتۋيتسيياسى دا ەر كەزدە كٶمەككە كەلەتٸن. ول ەندٸ كٸمدٸ, قاشان, قالاي قولداۋ كەرەك ەكەنٸن دە مەڭگەرٸپ الدى. مىقتى ماماننىڭ قادٸرٸنە جەتە بٸلەتٸن, ونى قيىن سەتتە ٸرگەلٸ ٸستەرگە جۇمىلدىرا بٸلەتٸن قاسىم-جومارت توقاەۆ جاڭاشا ويلاي بٸلەتٸن مينيسترلەرگە ارقا سٷيەدٸ, ولاردى كەرەك جەرٸندە ەرەكشە قولداپ وتىردى. ول جىلى كرەسلوسىن كٷيتتەپ, قاراماعىنداعىلارعا ٶزٸنٸڭ اقىلدىلىعىن دەلەلدەپ كەتپەدٸ, ٸس مٷددەسٸن الدىڭعى ورىنعا شىعارىپ, شارۋانىڭ تەز ەرٸ نەتيجەلٸ جولىن تابۋى ٷشٸن كورپوراتيۆتٸك رۋحتى دامىتۋمەن كٶبٸرەك اينالىستى. بۇل ٷكٸمەت باسشىسى ٷشٸن تاپتىرمايتىن قاسيەت ەدٸ.
ال, «بيىلعى جىلدى ەكونوميكالىق ٶسۋمەن اياقتاۋ مٷمكٸن ەمەس!» دەپ سەۋەگەيلٸك تانىتا باستاعان ەكونوميكادان حابارى بار دەگەن سىرت كٶز جاڭا پرەمەردٸڭ العاشقى كٷننەن باستالعان دەنٸ دۇرىس امبيتسيياسىن اڭدۋمەن وتىردى. ونىڭ ٷستٸنە جىلدىڭ اياقتالۋىنا دا ٷش ايعا جەتپەيتٸن ۋاقىت قالعان. شىنىندا دا جىلدى ەڭ بولماسا 1 پايىز ەكونوميكالىق ٶسۋمەن اياقتاۋدىڭ ٶزٸ قييال-عاجايىپ ەرتەگٸدەي بولىپ تۇرعان كەز. ٷكٸمەت باسىنداعى قىزمەتٸن قىزۋ باستاعان قاسىم-جومارت توقاەۆ بۇل سيتۋاتسييادان ەدەمٸ شىعا بٸلگەنٸن سول كەزدٸڭ ستاتيستيكالىق مەلٸمەتتەرٸن اقتارىپ وتىرىپ كٶز جەتكٸزۋ تٸپتٸ دە قيىن ەمەس. ول باسقارعان ٷكٸمەت جىلدى ٸشكٸ جالپى ٶنٸمنٸڭ 4 پايىزدىق ناقتى ٶسٸمٸمەن جاپتى. كەلەسٸ 2000 جىلدىڭ بٸرٸنشٸ جارتى جىلدىعىن 11 پايىز ٶسٸممەن قورىتىندىلادى. ال, ٶز ورنىن كەلەسٸ پرەمەرگە بۇل كٶرسەتكٸشتٸ 13,6 پايىز كٶلەمٸندە تاپسىرىپ كەتتٸ. مۇنداي جوعارى كٶرسەتكٸشكە وعان دەيٸنگٸ جەنە ونان كەيٸنگٸ ەشقانداي ٷكٸمەت جەتٸپ كٶرگەن جوق. بۇل قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ٶزٸندٸك رەكوردى ەكەنٸ سٶزسٸز. سونىمەن قاتار ەرتٷرلٸ مينيسترلەر كابينەتٸ كەزەڭدەرٸندەگٸ ينفلياتسييا كٶلەمٸنە كٶز جٷگٸرتسەڭٸز دە قاسىم-جومارت توقاەۆ باسقارعان ٷكٸمەتتٸڭ اسىعى الشىسىنان تٷسكەنٸن كٶرمەۋ مٷمكٸن ەمەس. ولار بيلٸككە كەلگەندەگٸ 20 پايىز ينفلياتسييانى كەتكەنگە دەيٸن 5 پايىزعا دەيٸن تٶمەندەتە بٸلگەنٸن بايقايسىز. ەڭ باستىسى, ەدٸستەمەلٸك زەرتتەۋلەرگە قاراعاندا جۇمىس ٸستەۋ تيٸمدٸلٸگٸنٸڭ كوەففيتسەنتٸ 3.35 بەتا4-كە تەڭ بولىپ, ماكروەكونوميكالىق كٶرسەتكٸشتەردٸڭ بيٸگٸنە كٶتەرٸلگەن قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ الدىنا ەلٸ كٷنگە دەيٸن باسقا بٸردە-بٸر پرەمەر-مينيستر تٷسە الماي كەلەدٸ. دەل قازٸر قر پرەزيدەنتٸ سايلاۋىنا ٷمٸتكەر بولىپ تٸركەلگەن ونىڭ بۇل ەڭبەگٸن دە استىن سىزىپ ايتۋ – پارىز.
دەگەنمەن, قاسىم-جومارت توقاەۆ ٷكٸمەتٸ مۇنداي تولاعاي كٶرسەتكٸشكە قالاي قول جەتكٸزدٸ? ەندٸ سوعان توقتالعانىمىز جٶن بولار. كەز كەلگەن ٸستە باسىم باعىتتارعا ەرەكشە مەن بەرەتٸن ول ەڭ الدىمەن سول كەزدەگٸ ٷكٸمەتتٸڭ حالىق الدىنداعى ەلەۋمەتتٸك قارىزىن جابۋ مەسەلەسٸن بٸرٸنشٸ بولىپ قولعا الدى. شامامەن 50 ملرد. تەڭگە قارىزدى حالىققا قايتارۋ ول كەزدە وڭاي شارۋا ەمەس ەدٸ. حالىقتىڭ ٶز نەسٸبەسٸن, ٶز اقشاسىن تەزٸرەك ٶزدەرٸنە قايتارۋ تۋرالى ەڭگٸمە تٶتەسٸنەن قويىلدى. مەسەلەنٸ باتىل دا ٶتكٸر قويا بٸلەتٸن قاسىم-جومارت توقاەۆ سوندا عانا ٸشكٸ سۇرانىستىڭ ارتىپ, ەكونوميكانىڭ قارقىندى دامۋىنا جول اشىلاتىنىن قاداپ ايتتى. سوندىقتان جالاقى مەن زەينەتاقىنى بۇدان بىلاي ۋاقىتىلى تٶلەۋدٸڭ قاجەتتٸلٸگٸ كٷن تەرتٸبٸنە قاتاڭ ەنگٸزٸلدٸ. بۇل ەلەۋمەتتٸك ماڭىزى زور مەسەلە كٶپ ۇزاماي شەشٸلدٸ. قاراجات كٶزدەرٸ رەتكە كەلتٸرٸلٸپ, بيۋدجەتتٸك ۇيىمدار مەن مەكەمەلەردٸڭ قىزمەتكەرلەرٸنە بەرٸلەتٸن ايلىق پەن زەينەتكەرلٸك قارىزدار تولىقتاي جابىلدى. مەسەلەنٸڭ بۇلاي شەشٸلۋٸ تاعى بٸر پروبلەمانى تارقاتۋعا دا سەپ بولدى. كٶپ ۇزاماي ەلٸمٸزدٸڭ ٸشكٸ ٶندٸرٸسٸ دە جاندانا باستادى. مۇنىڭ بەرٸ بيۋدجەتتٸ ناقتى جوسپارلاپ, ونى ٸسكە اسىرۋ ٷشٸن «قارجى-نەسيە ساياساتى», «بيۋدجەت پەن بيۋدجەتكە تٷسەتٸن سالىقتى رەتتەيتٸن فيسكالدٸ ساياسات», «ساۋدا-كەدەن ساياساتى», «ينۆەستيتسييالىق ساياسات» سيياقتى ەكونوميكالىق رەتتەۋشٸ قۇرالداردى تيٸمدٸ پايدالانۋدىڭ ارقاسىندا جٷزەگە اسىرىلدى. قىسقاسى, پرەمەر-مينيستر قاسىم-جومارت توقاەۆ وسى ەكونوميكالىق قۇرالداردى رەتٸنە قاراي قولدانا وتىرىپ, ەكونوميكالىق ساياساتتى جانداندىرا العانى ونىڭ بٸرٸنشٸ جەڭٸسٸ ەدٸ.
قاسىم-جومارت توقاەۆ ەنگٸزگەن تاعى بٸر جاڭالىق – العاش رەت بٸزدٸڭ نارىقتىق ەكونوميكامىزدا ينديكاتيۆتٸ جوسپاردىڭ جاسالۋى. بۇل – بەلگٸلٸ بٸر جٷيەگە باعىتتالعان جوسپار. ەل ٷكٸمەتٸ وسى جوسپار نەگٸزٸندە ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق دامۋدى جٷيەلٸ تٷردە جٷرگٸزەتٸن بولسا جەنە بۇقارانى وسى يدەيا تٶڭٸرەگٸنە توپتاستىرىپ, جۇمىلدىرىپ جۇمىس ٸستەتە بٸلەتٸن بولسا, وندا حالىقتىڭ اتقارۋشى بيلٸككە دەگەن سەنٸمٸ ۇلعايىپ, ەرتەڭگٸ كٷنگە دەگەن ٷمٸتٸ نىعايا تٷسەتٸن ەدٸ. ول وسىنى جاقسى سەزٸنە بٸلدٸ. ەڭ باستىسى, ينديكاتيۆتٸ جوسپار جەكە سەكتوردىڭ قاي باعىتتا دامۋىنا باعدار بەرۋٸمەن قۇندى قۇجات ەكەنٸن بار جانىمەن تٷسٸندٸ. ٷكٸمەت وسىلاي شاعىن جەنە ورتا بيزنەس ارقىلى حالىقتىڭ ورتاق ٸسكە جاناشىرلىعىن وياتىپ, ولاردىڭ بويىندا مەملەكەتشٸل رۋحتى شەگەندەپ, جەكە باس مٷددەسٸنەن گٶرٸ ەل مٷددەسٸن العا قويا بٸلەتٸن ۇرپاق قالىپتاستىرۋعا بەت الدى. وسى ماقساتتا ەل تاريحىندا بٸرٸنشٸ رەت 3 جىلدىق ينديكاتيۆتٸ جوسپار قابىلداندى. بۇدان سوڭ 3 جىلدىق بيۋدجەتكە كٶشۋ دە تەجٸريبەگە ەنە باستادى. ەكونوميكانىڭ ٶسۋٸنە ەرەكشە ەسەر ەتكەن ەكٸنشٸ ٸرگەتاس وسى بولعانى قازٸر دەلەلدەۋدٸ قاجەت ەتپەيدٸ.
قاسىم-جومارت توقاەۆ سونىمەن قاتار شاعىن قالالاردىڭ ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق جاعدايىن زەرتتەۋدٸ العا قويىپ, مونوقالالاردى داعدارىستان قالاي الىپ شىعۋعا بولاتىندىعىنا ايتارلىقتاي مەن بەردٸ. جاڭادان قۇرىلعان ەكونوميكا مينيسترلٸگٸندە وسى مەسەلەلەرگە كٶبٸرەك كٶڭٸل بٶلٸنۋٸن تاپسىرىپ, وسى باعىتتا اۋقىمدى باعدارلاما جاساۋدى تاپسىردى. جەنە ول باعدارلاما ٶمٸرگە جولداما الدى. وسىنداي كەڭ اۋقىمدى جۇمىستاردىڭ بارىسىندا ەل ەكونوميكاسى نىعايىپ, قارقىن الىپ قانا قويماي, ەلەۋمەتتٸك سالالارعا قان جٷگٸرە باستادى. بۇل كەزدە ەل ەكونوميكاسى بۇرىنعىدان دا قارقىن الا باستادى. نارىقتىق قاتىناستار قوعامنىڭ بارلىق سالاسىنا كەڭ تارالدى. حالىق تۇرمىسى تٷزەلە تٷستٸ. حالىقارالىق قاتىناستار ٶركەندەپ, قازاقستاننىڭ شەت ەلدەرمەن قارىم-قاتىناسى نىعايدى. ساۋدا, تەحنيكا, بٸلٸم, مەدەنيەت, رۋحانييات سالاسىنداعى الىس-بەرٸس, بارىس-كەلٸس دامىدى. مٸنە, وسىنداي ٶسٸپ-ٶركەندەۋ قۇبىلىستارى ارتا تٷسكەن سايىن ونىڭ مەملەكەتارالىق زاڭدىق, زاڭنامالىق تالابى دا كٷشەيە بەردٸ. قازاقستاننىڭ ەر سالادا ەلەمدٸك ۇيىمداردىڭ قاتارىنا مٷشە بولۋ قاجەتتٸلٸگٸ مەن مٸندەتتٸلٸگٸ تۋىندادى.
ول كەزدە قازاقستان «نارىقتىق قاتىناستار ەلٸ» دەگەن ستاتۋسقا ەلٸ قول جەتكٸزبەگەن ەدٸ. سوندىقتان دامىعان ەلدەردٸڭ بٸزگە قوسىمشا تالاپتار قويا وتىرىپ, ەكسپورتىمىزدى شەكتەۋٸ وپ-وڭاي بولاتىن. شيكٸزات ٶنٸمدەرٸن شەتەلگە شىعارۋدى ەندٸ جولعا قويا باستاعان كەز. مٸنە, وسى تۇستا قازاقستان ەكسپورتىنا قاتىستى تٷيتكٸلدٸ مەسەلە كەسە كٶلدەنەڭ شىعا بەردٸ. ول شىعارىلاتىن ٶنٸمدەردٸڭ باعاسى مەن ساپاسىنا قاتىستى ەدٸ. وتاندىق ٶندٸرٸسكە «ساپا مەنەدجمەنتٸ» جٷيەسٸن ەنگٸزٸپ, حالىقارالىق ستاندارتارعا ساي ەكسپورتقا شىعاتىن ٶنٸمدەردٸ سەرتيفيكاتسييادان ٶتكٸزۋ قاجەتتٸگٸ تۋىندادى. بۇل – دٷنيەجٷزٸلٸك تالاپ. ٷكٸمەت بۇعان دەيٸن ٶز ەلٸمٸزدٸڭ ٸشٸندە تۇتىنىلاتىن تاۋارلارعا «ساپا مەنەدجمەنتٸن» تاعايىنداۋ جٶنٸندە بٸرتالاي جۇمىستى قولعا الىپ ٷلگەرگەن. سوعان وراي ەلٸمٸزگە كەلٸپ, جۇمىس ٸستەپ جاتقان شەتەلدٸك كومپانييالار قازاقستاننىڭ تاۋارلارىن جاڭا عانا تۇتىنا باستاعان كەزٸ ەدٸ. ەندٸ بۇل تالاپ ەكسپورتقا شىعاراتىن ٶنٸمدەرگە دە قويىلا باستادى. ودان بٶلەك امەريكا قۇراما شتاتتارى مەن ەۋروپا ەلدەرٸ بٸزدٸڭ «نارىقتىق قاتىناستار ەلٸ» دەگەن ستاتۋسىمىزدىڭ جوقتىعىن العا تارتىپ, بٸزدٸڭ ەكسپورتىمىزدى شەكتەي باستادى. بۇل جىلدام شەشۋدٸ تالاپ ەتكەن كٷن تەرتٸبٸندەگٸ ٶزەكتٸ مەسەلە بولاتىن.
قازاقستاننىڭ «نارىقتىق قاتىناستار ەلٸ» دەگەن ستاتۋسى بٸزگە نە بەرەدٸ? مەسەلەن, مەتالل ٶنٸمدەرٸنٸڭ ارزاندىعى سەكٸلدٸ تاعى باسقا داۋ تۋا قالسا, بۇدان كەيٸن نارىقتىق قاتىناستى ەل رەتٸندە بٸزگە ەشكٸم انتيدەمپينگتٸك ساياسات قولدانا المايدى. باعا جەنە ٶنٸمنٸڭ ٶزٸندٸك قۇنى تۋرالى مەسەلەنٸ ارنايى حالىقارالىق ۇيىمدار زەرتتەپ, ساراپتايتىن بولادى. ەگەر بٸزدٸڭ ەل بۇل مەرتەبەگە قول جەتكٸزبەسە, ارنايى حالىقارالىق ۇيىمنىڭ قاتىسۋىنسىز-اق قازاقستاننان بارعان تاۋارلارعا شەكتەۋ قويۋعا باسقا ەل قۇقىلى بولىپ شىعا كەلەدٸ.
ۇزىن سٶزدٸڭ قىسقاسى, وسى تولىپ جاتقان سۇراقتاردى شەشۋ ٷشٸن امەريكا قۇراما شتاتتارىندا حالىقارالىق جوعارى دەڭگەيدەگٸ كەزدەسۋلەر باستالىپ كەتتٸ. وسىنىڭ بارىسىندا ەل ەكونوميكاسىنىڭ تولىق نارىقتىق پرينتسيپتەرگە سەيكەس جۇمىس ٸستەپ تۇرعانى تۋرالى قوماقتى دەلەلدەر كەلتٸرٸلدٸ. كٶپ ۇزاماي قازاقستانعا «نارىقتىق قاتىناستار ەلٸ» دەگەن ستاتۋس بەرٸلدٸ. بۇل دا قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ات اۋناعانشا اقىل تاۋىپ, ابىرويمەن اتقارعان حالىقارالىق دەڭگەيدەگٸ تاعى بٸر جەڭٸسٸ بولاتىن.
قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ مەملەكەتشٸلدٸگٸ مەن حالىقشىلدىعى سوندا, ٷكٸمەتكە كەلگەن بەتتە ەلەۋمەتتٸك توپتاردىڭ تۇرمىسىنا كٶڭٸل بٶلۋدٸ قولعا الدى. ٷكٸمەت «كەدەيشٸلٸك دەڭگەيٸ» دەگەن ارنايى زەرتتەۋلەردٸ ۇدايى جٷرگٸزٸپ وتىردى. وسى زەرتتەۋلەردٸڭ نەتيجەلەرٸن جارييالاعان كەزدە دە ونىڭ ٷكٸمەتٸ قارسىلىققا ۇشىرادى. بۇل كەڭەس كەزٸندەگٸ «بٸزدە بەرٸ جاقسى» دەگەن جاۋىردى جابا توقيتىن پسيحولوگييانىڭ سالدارى ەدٸ. وسى جەردە توقاەۆ ٷكٸمەتٸ قازاقستان قوعامىنىڭ نارىقتىق ەكونوميكالىق سيپاتقا تولىعىمەن كٶشكەنٸن, مۇنداي قوعامدا كەدەيشٸلٸكتٸڭ كەزدەسپەي قويمايتىنىن العاش رەت اشىق العا تارتتى. سوندىقتان دا ٷكٸمەت قوعامدىق ٷردٸسكە قارسى كەلۋدٸڭ ورنىنا نارىقتىق قاتىناستاردى رەتتەۋ ٷشٸن كەدەيشٸلٸكتٸڭ سالدارىن, كەدەيلەردٸڭ سانىن, كەدەيلٸكتٸڭ اۋقىمىن بارىنشا تەرەڭ, جان-جاقتى زەرتتەپ وتىرۋ كەرەك ەكەنٸنە, ونسىز كٶپتەگەن مەسەلە شەشٸلمەيتٸندٸگٸنە كٶز جەتكٸزۋگە بارىنشا تىرىسىپ باقتى. كٶپ ۋاقىت وزدىرماي قاسىم-جومارت توقاەۆ ٷكٸمەتٸنٸڭ پەرمەنٸمەن «كەدەيشٸلٸككە قارسى كٷرەس» دەگەن اۋقىمدى باعدارلاما قابىلداندى. كەدەيلٸك كٶبەيگەن كەزدە نارازىلىق كٷشەيەدٸ. ال, نارازىلىق بولعان جەردە ۇرلىق تا, قىلمىس تا, تەرتٸپ بۇزۋشىلىق تا اسقىنا تٷسەدٸ. سوندىقتان بيلٸك ەل ٸشٸندە ورتا دەۋلەتتٸ ادامداردىڭ نەعۇرلىم كٶپ بولۋىن قامتاماسىز ەتۋگە بارىنشا ۇمتىلدى. ٷكٸمەت شاعىن جەنە ورتا بيزنەستٸڭ دامۋىنا, جالدانبالى جۇمىسشىلار جالاقىسىنىڭ تۇراقتىلىعى مەن ٶسۋٸنە ىقپال ەتۋدٸ ٶزٸنٸڭ باستى پارىزى سانادى. بۇل ۇمتىلىستار دا ٶز نەتيجەسٸن سول كەزدە بەرمەي قالعان جوق. سوندىقتان دا توقاەۆ ٷكٸمەتٸ حالىقتىڭ مٷددەسٸنە ساي جۇمىس ٸستەي بٸلدٸ دەپ باتىل قورىتىندى جاساي الامىز. انىعى سول, توقاەۆ پرەمەر-مينيستر كرەسلوسىندا ٶزٸنٸڭ تيٸمدٸلٸگٸ جوعارى توپ-مەنەدجەر ەكەنٸن تولىق جەنە تٷپكٸلٸكتٸ دەلەلدەپ شىققان ەدٸ.
دۇرىس تاڭداۋ – ەلدٸگٸمٸزدٸ ايالاۋ!
