Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń tóraǵalyǵymen Aziiadaǵy ózara is-qimyl jáne senim sharalary jónindegi keńestiń VI sammiti bastaldy, dep habarlaidy "Ult aqparat" Aqordanyń resmi saityna silteme jasap.
Qazaqstan Prezidenti óz sózinde sammitke qatysýshy memleketterdiń basshylaryna rizashylyǵyn bildirip, bul Keńesti qurý týraly bastamanyń kóterilgenine 30 jyl tolyp otyrǵanyn atap ótti. Osy kezeńde AÓSShK kópjaqty yntymaqtastyq platformasyna jáne halyqaralyq zamanaýi diplomatiia institýtyna ainaldy. Memleket basshysy uiymǵa múshe memleketterdiń qataryna kirgen Kýveitti arnaiy quttyqtady.
Sonymen qatar álemdegi geosaiasi jaǵdaiǵa erekshe nazar aýdardy.
– Búgin biz buryn-sońdy bolmaǵan geosaiasi shielenis pen álemdik ekonomikadaǵy kúsheie túsken daǵdarys jaǵdaiynda ómir súrip jatyrmyz. Bul qubylys qazirdiń ózinde «jahandyq disfýnktsiia» dep ataldy. AÓSShK-tiń buǵan deiingi 2019 jyly ótken sammitinen beri álemdik qoǵamdastyq aýyr synaqtardy bastan ótkerdi. Onyń saldary jahandyq damýǵa áli de áser etip otyr. Meniń oiymsha, bizdiń aldymyzda turǵan erekshe mańyzdy mindet – týyndaǵan zor qaýip-qaterler jaǵdaiynda halyqaralyq qatynastardaǵy turaqtylyqqa qol jetkizý. Kópjaqty mehanizmderge tyń serpin berý jáne ashyq dialogqa oralý asa mańyzdy, – dedi Qazaqstan Prezidenti.
Onyń aitýynsha, Aziia adamzat órkenietiniń damýyna zor úles qosty. Myńdaǵan jyldar boiy bizdiń makroóńirdegi memleketter búkil adamzattyń qoǵamdyq, mádeni, tehnologiialyq damýynyń negizgi qozǵaýshy kúshi boldy.
– HHI ǵasyr Aziia ǵasyry bolady degen boljam búginde shyndyqqa ainaldy. Aziia nominaldy jalpy ishki ónim men satyp alý múmkindigi boiynsha álemdik ekonomikalyq kóshbasshy retinde moiyndaldy. Aimaq aitarlyqtai adami jáne tabiǵi resýrstarǵa ie. Álemdegi eń iri 30 qalanyń 21-i Aziiada ornalasqan. 2030 jylǵa qarai orta taptyń qajetine jumsalatyn 30 trillion dollardyń tek 1 trillion dollary batys ekonomikasyna tiesili bolmaq. Degenmen Aziianyń bolashaǵy mádenietter, dástúrler men dúnietanymdar arasyndaǵy dialogty nyǵaitýǵa ujymdyq daiyndyǵymyzǵa bailanysty. AÓSShK-ti damytý úshin qabyldanǵan qadamdar osy maqsatqa sai keletinine senimdimin, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Prezidenttiń pikirinshe, Qazaqstan osy uiymnyń tóraǵasy retinde AÓSShK aiasyndaǵy úderisti odan ári ilgeriletýge baǵyttalǵan kúsh-jigerdi arttyrý mindetin ózine alyp otyr. Byltyr AÓSShK-tiń senim sharalarynyń katalogy qaita qaraldy. Oǵan epidemiologiialyq qaýipsizdik, densaýlyq saqtaý jáne farmatsevtika, aqparattyq jáne kommýnikatsiialyq tehnologiialar qaýipsizdigi siiaqty yntymaqtastyqtyń jańa basym baǵyttary engizildi.
– AÓSShK-tiń taldaý ortalyqtarynyń forýmy Aziianyń túpkir-túpkirinen kelgen sarapshylar men mamandarǵa tájiribe, ideia almasý jáne birlesken ǵylymi jobalardy júzege asyrý úshin ámbebap platforma bolady. Biyl Astanada AÓSShK-tiń Iskerlik keńesi men Biznes forýmy, sondai-aq AÓSShK Jastar keńesiniń besinshi otyrysy ótti. Búgin AÓSShK Qory qurylady. Onyń maqsaty – AÓSShK jobalaryn irikteýge jáne olardy júzege asyrýǵa erikti túrde qarajat jinaýdyń arnaiy tetikterin qalyptastyrý. Sondai-aq baqylaýshylar men seriktesterdiń sany artyp keledi. Túrikmenstan AÓSShK-ke baqylaýshy el retinde qosyldy. Eýraziialyq ekonomikalyq odaqpen jáne Ońtústik-Shyǵys Aziia elderi qaýymdastyǵymen (ACEAN) yntymaqtastyq ornatý týraly sheshim qabyldandy, – dedi Memleket basshysy.
Qasym-Jomart Toqaevtyń aitýynsha, Qazaqstan óziniń tóraǵalyǵy kezinde AÓSShK-ny tolyqqandy halyqaralyq uiymǵa ainaldyrýǵa negizdelgen birqatar mańyzdy basymdyqty iske asyrýdy kózdedi.
– Saiasi dialogtyń aimaqtyq platformasy retinde AÓSShK-tiń kemeldigi men tiimdiligi ony odan ári transformatsiialaýdyń bastaýy bolmaq. Múshe memleketter qazirdiń ózinde AÓSShK-tiń is-júzinde uiym retinde jumys istep jatqanyn birneshe ret talqylady jáne solai ekenine kelisedi. Biz jańa uiym qurmaitynymyzdy, kerisinshe institýtsionaldy damýdyń jańa kezeńine ótip jatqanymyzdy atap ótkim keledi. Keńestiń mártebesin kóterý Aziianyń álemdik isterdegi artyp kele jatqan rólin nyǵaityp, múshe memleketterdiń ózara is-áreketin jańa deńgeige shyǵarady, – dedi Qazaqstan Prezidenti.
Sonymen qatar Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstannyń 2022-2024 jyldary jańa merzimge tóraǵalyq etý týraly ótinishin qoldaǵan AÓSShK-ge múshe memleketterdiń bárine alǵys aitty. Memleket basshysy elimizdiń aldynda mańyzdy mindetter turǵanyna toqtalyp, Keńeske múshe memleketterdiń tyǵyz yntymaqtastyǵy men qoldaýyna senim artatynyn aitty.
– Birinshi, ekonomikalyq ólshem. Ózara turaqty bailanys jónindegi AÓSShK Keńesin qurý der kezinde qabyldanǵan sheshim dep sanaimyn. Jahandyq logistikalyq tizbekterdiń úzilýi tiimdi kólik-tranzit dálizderin qalyptastyrýǵa jańa kózqaraspen qaraýdy talap etedi. Júk tasymalynyń ońtaily ári qoljetimdi joldary – ekonomikamyzdyń turaqty ósiminiń mańyzdy faktory. Kommýnikatsiia men júkterdi jetkizýdiń ártaraptandyrylǵan baǵyttaryn pysyqtaý arqyly kólik-tranzit áleýetin júzege asyrýǵa basa mán berý mańyzdy, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Sonymen qatar Prezident AÓSShK-tiń Qarjy sammitin turaqty jumys isteitin alańǵa ainaldyrýdy usyndy. Onyń pikirinshe, AÓSShK-ke múshe memleketterdiń qarjy salasyndaǵy yntymaqtastyǵyn jandandyrý úshin QHR-dyń bul bastamasynyń mańyzy zor. Transformatsiia ekonomikany qalpyna keltirýge, ornyqty ári inkliýzivti damýǵa, Keńes aiasyndaǵy aimaqtyq jáne sýbaimaqtyq qarjylyq yntymaqtastyq úshin qolaily jaǵdai jasaýǵa septigin tigizedi.
Memleket basshysy ekologiialyq ólshem máselesine de erekshe nazar aýdardy.
– Klimattyń ózgerýi ýaqyt ótken saiyn boljap bilýi qiyn, ári zardaby aýyr tabiǵat apattaryna alyp keledi. 2021 jyly Aziiada mundai jaǵdailardan 57 million adam zardap shekti. 2050 jylǵa qarai Aziia ekonomikasyna osyndai tabiǵi kataklizmderden keletin yqtimal zalal JIÓ-niń 26 paiyzyna deiin jetýi múmkin. Taiaýda Pákistandaǵy joiqyn sý tasqyny orasan zor gýmanitarlyq apatqa ushyratty. Osyndai qiyn kezde biz Pákistan halqymen jáne úkimetimen birge ekenimizdi taǵy da dáleldedik. Klimattyq daǵdarys áskeri qaqtyǵystarǵa alyp kelip, alapat ári basqarýǵa kelmeitin migratsiialyq nópirdiń katalizatoryna ainalýy múmkin. Aziia úshin ekonomikany kómirteginen aryltý – óte ózekti másele. Bul mindetti sheshý úshin buryn-sońdy bolmaǵan kólemde investitsiia kerek. Bir aidan keiin Mysyrda klimat jónindegi COP27 konferentsiiasy ótedi. Sonymen qatar AÓSShK-ke múshe elderdegi ekologiia problemalary boiynsha 2024 jyly Astanada joǵary deńgeide konferentsiia ótkizýdi usynamyn. Atalǵan konferentsiianyń nátijeleri ekologiia salasyndaǵy yntymaqtastyq máseleleri jónindegi AÓSShK Keńesin qurýǵa negiz bolady, – dedi Qazaqstan Prezidenti.
Qasym-Jomart Toqaev AÓSShK keńistiginde shyn máninde jumys isteitin azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etetin mehanizm qajet ekenine nazar aýdardy.
– Aziia álemdegi aýyl sharýashylyǵy ónimderiniń úshten birin óndirgenimen, bul saladaǵy olqylyqtardan áli de tolyq aryla qoiǵan joq. Biz mańyzdy ónimderdiń ulttyq standarttarǵa sáikestigin baǵalaýdyń biryńǵai tásilderin ázirleýimiz kerek. Sondai-aq taýarlardyń bul sanaty úshin AÓSShK-ge múshe memleketter arasynda «jasyl dálizder» ashýymyz qajet. Shtab-páteri Astanada ornalasqan azyq-túlik qaýipsizdigi jónindegi Islam uiymymen AÓSShK arasyndaǵy yntymaqtastyqty jolǵa qoiý perspektivti bolmaq. Sonymen qatar elderimizdiń aýyl sharýashylyǵy áleýetin eskere otyryp, biz muqtaj elderdi azyq-túlikpen jáne tyńaitqyshtarmen qamtamasyz etý úshin sharalar qabyldai alar edik, – dedi Memleket basshysy.
Budan bólek, Qazaqstan Prezidenti adami ólshem, adami resýrstardy qorǵaý jáne damytý basty nazarda bolý kerek dep sanaidy.
– Biyl shilde aiynda Astanada Jastar keńesi otyrysynyń sátti ótkizilýi osy baǵyttaǵy ózara is-áreketterdiń keleshegi zor bolatynyn dáleldeidi. Osyǵan bailanysty 2024 jyly Astanada Jastar keńesiniń qoldaýymen AÓSShK-ke múshe elderdiń eriktiler qozǵalysy kóshbasshylarynyń sletin ótkizýdi usynamyn. AÓSShK-ge múshe memleketterdiń jetekshi ýniversitetteriniń seriktestik jelisin qurýdyń da perspektivasy zor. Osy jeli arqyly IT, nanotehnologiia jáne jańartylatyn energiia kózderi siiaqty innovatsiialyq salalardaǵy ázirlemelerdi almasýǵa bolady, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstannyń AÓSShK-ni odan ári damytýǵa nietti ekenin taǵy da naqtylady. Sondai-aq keńestiń biregei formaty men geografiiasyn eskere otyryp, onyń perspektivalary men bolashaǵy zor ekenine senim bildirdi.
BUU Bas hatshysy Antonio Gýterrish Aziiadaǵy ózara is-qimyl jáne senim sharalary jónindegi keńestiń VI sammitine qatysýshylarǵa beineúndeý jasady. Sodan keiin Ázerbaijan Prezidenti Ilham Áliev, Iran Prezidenti Ibrahim Raisi, Qyrǵyzstan Prezidenti Sadyr Japarov, Pákistan Premer-ministri Shahbaz Sharif, Palestina Prezidenti Mahmýd Abbas, Resei Prezidenti Vladimir Pýtin, Tájikstan Prezidenti Emomali Rahmon, Túrkiia Prezidenti Rejep Taiip Erdoǵan, Ózbekstan Prezidenti Shavkat Mirziioev, QHR Tóraǵasynyń orynbasary Van Tsishan, Vetnam Vitse-prezidenti Vo Thi An Sýan, sondai-aq Belarýs Prezidenti Aleksandr Lýkashenko sóz sóiledi.
