مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تٶراعالىعىمەن ازيياداعى ٶزارا ٸس-قيمىل جەنە سەنٸم شارالارى جٶنٸندەگٸ كەڭەستٸڭ VI سامميتٸ باستالدى, دەپ حابارلايدى "ۇلت اقپارات" اقوردانىڭ رەسمي سايتىنا سٸلتەمە جاساپ.
قازاقستان پرەزيدەنتٸ ٶز سٶزٸندە سامميتكە قاتىسۋشى مەملەكەتتەردٸڭ باسشىلارىنا ريزاشىلىعىن بٸلدٸرٸپ, بۇل كەڭەستٸ قۇرۋ تۋرالى باستامانىڭ كٶتەرٸلگەنٸنە 30 جىل تولىپ وتىرعانىن اتاپ ٶتتٸ. وسى كەزەڭدە اٶسشك كٶپجاقتى ىنتىماقتاستىق پلاتفورماسىنا جەنە حالىقارالىق زاماناۋي ديپلوماتييا ينستيتۋتىنا اينالدى. مەملەكەت باسشىسى ۇيىمعا مٷشە مەملەكەتتەردٸڭ قاتارىنا كٸرگەن كۋۆەيتتٸ ارنايى قۇتتىقتادى.
سونىمەن قاتار ەلەمدەگٸ گەوساياسي جاعدايعا ەرەكشە نازار اۋداردى.
– بٷگٸن بٸز بۇرىن-سوڭدى بولماعان گەوساياسي شيەلەنٸس پەن ەلەمدٸك ەكونوميكاداعى كٷشەيە تٷسكەن داعدارىس جاعدايىندا ٶمٸر سٷرٸپ جاتىرمىز. بۇل قۇبىلىس قازٸردٸڭ ٶزٸندە «جاھاندىق ديسفۋنكتسييا» دەپ اتالدى. اٶسشك-تٸڭ بۇعان دەيٸنگٸ 2019 جىلى ٶتكەن سامميتٸنەن بەرٸ ەلەمدٸك قوعامداستىق اۋىر سىناقتاردى باستان ٶتكەردٸ. ونىڭ سالدارى جاھاندىق دامۋعا ەلٸ دە ەسەر ەتٸپ وتىر. مەنٸڭ ويىمشا, بٸزدٸڭ الدىمىزدا تۇرعان ەرەكشە ماڭىزدى مٸندەت – تۋىنداعان زور قاۋٸپ-قاتەرلەر جاعدايىندا حالىقارالىق قاتىناستارداعى تۇراقتىلىققا قول جەتكٸزۋ. كٶپجاقتى مەحانيزمدەرگە تىڭ سەرپٸن بەرۋ جەنە اشىق ديالوگقا ورالۋ اسا ماڭىزدى, – دەدٸ قازاقستان پرەزيدەنتٸ.
ونىڭ ايتۋىنشا, ازييا ادامزات ٶركەنيەتٸنٸڭ دامۋىنا زور ٷلەس قوستى. مىڭداعان جىلدار بويى بٸزدٸڭ ماكروٶڭٸردەگٸ مەملەكەتتەر بٷكٸل ادامزاتتىڭ قوعامدىق, مەدەني, تەحنولوگييالىق دامۋىنىڭ نەگٸزگٸ قوزعاۋشى كٷشٸ بولدى.
– ححٸ عاسىر ازييا عاسىرى بولادى دەگەن بولجام بٷگٸندە شىندىققا اينالدى. ازييا نومينالدى جالپى ٸشكٸ ٶنٸم مەن ساتىپ الۋ مٷمكٸندٸگٸ بويىنشا ەلەمدٸك ەكونوميكالىق كٶشباسشى رەتٸندە مويىندالدى. ايماق ايتارلىقتاي ادامي جەنە تابيعي رەسۋرستارعا يە. ەلەمدەگٸ ەڭ ٸرٸ 30 قالانىڭ 21-ٸ ازييادا ورنالاسقان. 2030 جىلعا قاراي ورتا تاپتىڭ قاجەتٸنە جۇمسالاتىن 30 تريلليون دوللاردىڭ تەك 1 تريلليون دوللارى باتىس ەكونوميكاسىنا تيەسٸلٸ بولماق. دەگەنمەن ازييانىڭ بولاشاعى مەدەنيەتتەر, دەستٷرلەر مەن دٷنيەتانىمدار اراسىنداعى ديالوگتى نىعايتۋعا ۇجىمدىق دايىندىعىمىزعا بايلانىستى. اٶسشك-تٸ دامىتۋ ٷشٸن قابىلدانعان قادامدار وسى ماقساتقا ساي كەلەتٸنٸنە سەنٸمدٸمٸن, – دەدٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ.
پرەزيدەنتتٸڭ پٸكٸرٸنشە, قازاقستان وسى ۇيىمنىڭ تٶراعاسى رەتٸندە اٶسشك اياسىنداعى ٷدەرٸستٸ ودان ەرٸ ٸلگەرٸلەتۋگە باعىتتالعان كٷش-جٸگەردٸ ارتتىرۋ مٸندەتٸن ٶزٸنە الىپ وتىر. بىلتىر اٶسشك-تٸڭ سەنٸم شارالارىنىڭ كاتالوگى قايتا قارالدى. وعان ەپيدەميولوگييالىق قاۋٸپسٸزدٸك, دەنساۋلىق ساقتاۋ جەنە فارماتسەۆتيكا, اقپاراتتىق جەنە كوممۋنيكاتسييالىق تەحنولوگييالار قاۋٸپسٸزدٸگٸ سيياقتى ىنتىماقتاستىقتىڭ جاڭا باسىم باعىتتارى ەنگٸزٸلدٸ.
– اٶسشك-تٸڭ تالداۋ ورتالىقتارىنىڭ فورۋمى ازييانىڭ تٷپكٸر-تٷپكٸرٸنەن كەلگەن ساراپشىلار مەن ماماندارعا تەجٸريبە, يدەيا الماسۋ جەنە بٸرلەسكەن عىلىمي جوبالاردى جٷزەگە اسىرۋ ٷشٸن ەمبەباپ پلاتفورما بولادى. بيىل استانادا اٶسشك-تٸڭ ٸسكەرلٸك كەڭەسٸ مەن بيزنەس فورۋمى, سونداي-اق اٶسشك جاستار كەڭەسٸنٸڭ بەسٸنشٸ وتىرىسى ٶتتٸ. بٷگٸن اٶسشك قورى قۇرىلادى. ونىڭ ماقساتى – اٶسشك جوبالارىن ٸرٸكتەۋگە جەنە ولاردى جٷزەگە اسىرۋعا ەرٸكتٸ تٷردە قاراجات جيناۋدىڭ ارنايى تەتٸكتەرٸن قالىپتاستىرۋ. سونداي-اق باقىلاۋشىلار مەن سەرٸكتەستەردٸڭ سانى ارتىپ كەلەدٸ. تٷرٸكمەنستان اٶسشك-كە باقىلاۋشى ەل رەتٸندە قوسىلدى. ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداقپەن جەنە وڭتٷستٸك-شىعىس ازييا ەلدەرٸ قاۋىمداستىعىمەن (ACEAN) ىنتىماقتاستىق ورناتۋ تۋرالى شەشٸم قابىلداندى, – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.
قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ايتۋىنشا, قازاقستان ٶزٸنٸڭ تٶراعالىعى كەزٸندە اٶسشك-نى تولىققاندى حالىقارالىق ۇيىمعا اينالدىرۋعا نەگٸزدەلگەن بٸرقاتار ماڭىزدى باسىمدىقتى ٸسكە اسىرۋدى كٶزدەدٸ.
– ساياسي ديالوگتىڭ ايماقتىق پلاتفورماسى رەتٸندە اٶسشك-تٸڭ كەمەلدٸگٸ مەن تيٸمدٸلٸگٸ ونى ودان ەرٸ ترانسفورماتسييالاۋدىڭ باستاۋى بولماق. مٷشە مەملەكەتتەر قازٸردٸڭ ٶزٸندە اٶسشك-تٸڭ ٸس-جٷزٸندە ۇيىم رەتٸندە جۇمىس ٸستەپ جاتقانىن بٸرنەشە رەت تالقىلادى جەنە سولاي ەكەنٸنە كەلٸسەدٸ. بٸز جاڭا ۇيىم قۇرمايتىنىمىزدى, كەرٸسٸنشە ينستيتۋتسيونالدى دامۋدىڭ جاڭا كەزەڭٸنە ٶتٸپ جاتقانىمىزدى اتاپ ٶتكٸم كەلەدٸ. كەڭەستٸڭ مەرتەبەسٸن كٶتەرۋ ازييانىڭ ەلەمدٸك ٸستەردەگٸ ارتىپ كەلە جاتقان رٶلٸن نىعايتىپ, مٷشە مەملەكەتتەردٸڭ ٶزارا ٸس-ەرەكەتٸن جاڭا دەڭگەيگە شىعارادى, – دەدٸ قازاقستان پرەزيدەنتٸ.
سونىمەن قاتار قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستاننىڭ 2022-2024 جىلدارى جاڭا مەرزٸمگە تٶراعالىق ەتۋ تۋرالى ٶتٸنٸشٸن قولداعان اٶسشك-گە مٷشە مەملەكەتتەردٸڭ بەرٸنە العىس ايتتى. مەملەكەت باسشىسى ەلٸمٸزدٸڭ الدىندا ماڭىزدى مٸندەتتەر تۇرعانىنا توقتالىپ, كەڭەسكە مٷشە مەملەكەتتەردٸڭ تىعىز ىنتىماقتاستىعى مەن قولداۋىنا سەنٸم ارتاتىنىن ايتتى.
– بٸرٸنشٸ, ەكونوميكالىق ٶلشەم. ٶزارا تۇراقتى بايلانىس جٶنٸندەگٸ اٶسشك كەڭەسٸن قۇرۋ دەر كەزٸندە قابىلدانعان شەشٸم دەپ سانايمىن. جاھاندىق لوگيستيكالىق تٸزبەكتەردٸڭ ٷزٸلۋٸ تيٸمدٸ كٶلٸك-ترانزيت دەلٸزدەرٸن قالىپتاستىرۋعا جاڭا كٶزقاراسپەن قاراۋدى تالاپ ەتەدٸ. جٷك تاسىمالىنىڭ وڭتايلى ەرٸ قولجەتٸمدٸ جولدارى – ەكونوميكامىزدىڭ تۇراقتى ٶسٸمٸنٸڭ ماڭىزدى فاكتورى. كوممۋنيكاتسييا مەن جٷكتەردٸ جەتكٸزۋدٸڭ ەرتاراپتاندىرىلعان باعىتتارىن پىسىقتاۋ ارقىلى كٶلٸك-ترانزيت ەلەۋەتٸن جٷزەگە اسىرۋعا باسا مەن بەرۋ ماڭىزدى, – دەدٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ.
سونىمەن قاتار پرەزيدەنت اٶسشك-تٸڭ قارجى سامميتٸن تۇراقتى جۇمىس ٸستەيتٸن الاڭعا اينالدىرۋدى ۇسىندى. ونىڭ پٸكٸرٸنشە, اٶسشك-كە مٷشە مەملەكەتتەردٸڭ قارجى سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىعىن جانداندىرۋ ٷشٸن قحر-دىڭ بۇل باستاماسىنىڭ ماڭىزى زور. ترانسفورماتسييا ەكونوميكانى قالپىنا كەلتٸرۋگە, ورنىقتى ەرٸ ينكليۋزيۆتٸ دامۋعا, كەڭەس اياسىنداعى ايماقتىق جەنە سۋبايماقتىق قارجىلىق ىنتىماقتاستىق ٷشٸن قولايلى جاعداي جاساۋعا سەپتٸگٸن تيگٸزەدٸ.
مەملەكەت باسشىسى ەكولوگييالىق ٶلشەم مەسەلەسٸنە دە ەرەكشە نازار اۋداردى.
– كليماتتىڭ ٶزگەرۋٸ ۋاقىت ٶتكەن سايىن بولجاپ بٸلۋٸ قيىن, ەرٸ زاردابى اۋىر تابيعات اپاتتارىنا الىپ كەلەدٸ. 2021 جىلى ازييادا مۇنداي جاعدايلاردان 57 ميلليون ادام زارداپ شەكتٸ. 2050 جىلعا قاراي ازييا ەكونوميكاسىنا وسىنداي تابيعي كاتاكليزمدەردەن كەلەتٸن ىقتيمال زالال جٸٶ-نٸڭ 26 پايىزىنا دەيٸن جەتۋٸ مٷمكٸن. تاياۋدا پەكٸستانداعى جويقىن سۋ تاسقىنى وراسان زور گۋمانيتارلىق اپاتقا ۇشىراتتى. وسىنداي قيىن كەزدە بٸز پەكٸستان حالقىمەن جەنە ٷكٸمەتٸمەن بٸرگە ەكەنٸمٸزدٸ تاعى دا دەلەلدەدٸك. كليماتتىق داعدارىس ەسكەري قاقتىعىستارعا الىپ كەلٸپ, الاپات ەرٸ باسقارۋعا كەلمەيتٸن ميگراتسييالىق نٶپٸردٸڭ كاتاليزاتورىنا اينالۋى مٷمكٸن. ازييا ٷشٸن ەكونوميكانى كٶمٸرتەگٸنەن ارىلتۋ – ٶتە ٶزەكتٸ مەسەلە. بۇل مٸندەتتٸ شەشۋ ٷشٸن بۇرىن-سوڭدى بولماعان كٶلەمدە ينۆەستيتسييا كەرەك. بٸر ايدان كەيٸن مىسىردا كليمات جٶنٸندەگٸ COP27 كونفەرەنتسيياسى ٶتەدٸ. سونىمەن قاتار اٶسشك-كە مٷشە ەلدەردەگٸ ەكولوگييا پروبلەمالارى بويىنشا 2024 جىلى استانادا جوعارى دەڭگەيدە كونفەرەنتسييا ٶتكٸزۋدٸ ۇسىنامىن. اتالعان كونفەرەنتسييانىڭ نەتيجەلەرٸ ەكولوگييا سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق مەسەلەلەرٸ جٶنٸندەگٸ اٶسشك كەڭەسٸن قۇرۋعا نەگٸز بولادى, – دەدٸ قازاقستان پرەزيدەنتٸ.
قاسىم-جومارت توقاەۆ اٶسشك كەڭٸستٸگٸندە شىن مەنٸندە جۇمىس ٸستەيتٸن ازىق-تٷلٸك قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتەتٸن مەحانيزم قاجەت ەكەنٸنە نازار اۋداردى.
– ازييا ەلەمدەگٸ اۋىل شارۋاشىلىعى ٶنٸمدەرٸنٸڭ ٷشتەن بٸرٸن ٶندٸرگەنٸمەن, بۇل سالاداعى ولقىلىقتاردان ەلٸ دە تولىق ارىلا قويعان جوق. بٸز ماڭىزدى ٶنٸمدەردٸڭ ۇلتتىق ستاندارتتارعا سەيكەستٸگٸن باعالاۋدىڭ بٸرىڭعاي تەسٸلدەرٸن ەزٸرلەۋٸمٸز كەرەك. سونداي-اق تاۋارلاردىڭ بۇل ساناتى ٷشٸن اٶسشك-گە مٷشە مەملەكەتتەر اراسىندا «جاسىل دەلٸزدەر» اشۋىمىز قاجەت. شتاب-پەتەرٸ استانادا ورنالاسقان ازىق-تٷلٸك قاۋٸپسٸزدٸگٸ جٶنٸندەگٸ يسلام ۇيىمىمەن اٶسشك اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى جولعا قويۋ پەرسپەكتيۆتٸ بولماق. سونىمەن قاتار ەلدەرٸمٸزدٸڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ەلەۋەتٸن ەسكەرە وتىرىپ, بٸز مۇقتاج ەلدەردٸ ازىق-تٷلٸكپەن جەنە تىڭايتقىشتارمەن قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن شارالار قابىلداي الار ەدٸك, – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.
بۇدان بٶلەك, قازاقستان پرەزيدەنتٸ ادامي ٶلشەم, ادامي رەسۋرستاردى قورعاۋ جەنە دامىتۋ باستى نازاردا بولۋ كەرەك دەپ سانايدى.
– بيىل شٸلدە ايىندا استانادا جاستار كەڭەسٸ وتىرىسىنىڭ سەتتٸ ٶتكٸزٸلۋٸ وسى باعىتتاعى ٶزارا ٸس-ەرەكەتتەردٸڭ كەلەشەگٸ زور بولاتىنىن دەلەلدەيدٸ. وسىعان بايلانىستى 2024 جىلى استانادا جاستار كەڭەسٸنٸڭ قولداۋىمەن اٶسشك-كە مٷشە ەلدەردٸڭ ەرٸكتٸلەر قوزعالىسى كٶشباسشىلارىنىڭ سلەتٸن ٶتكٸزۋدٸ ۇسىنامىن. اٶسشك-گە مٷشە مەملەكەتتەردٸڭ جەتەكشٸ ۋنيۆەرسيتەتتەرٸنٸڭ سەرٸكتەستٸك جەلٸسٸن قۇرۋدىڭ دا پەرسپەكتيۆاسى زور. وسى جەلٸ ارقىلى IT, نانوتەحنولوگييا جەنە جاڭارتىلاتىن ەنەرگييا كٶزدەرٸ سيياقتى يننوۆاتسييالىق سالالارداعى ەزٸرلەمەلەردٸ الماسۋعا بولادى, – دەدٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ.
قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستاننىڭ اٶسشك-نٸ ودان ەرٸ دامىتۋعا نيەتتٸ ەكەنٸن تاعى دا ناقتىلادى. سونداي-اق كەڭەستٸڭ بٸرەگەي فورماتى مەن گەوگرافيياسىن ەسكەرە وتىرىپ, ونىڭ پەرسپەكتيۆالارى مەن بولاشاعى زور ەكەنٸنە سەنٸم بٸلدٸردٸ.
بۇۇ باس حاتشىسى انتونيو گۋتەرريش ازيياداعى ٶزارا ٸس-قيمىل جەنە سەنٸم شارالارى جٶنٸندەگٸ كەڭەستٸڭ VI سامميتٸنە قاتىسۋشىلارعا بەينەٷندەۋ جاسادى. سودان كەيٸن ەزەربايجان پرەزيدەنتٸ يلحام ەليەۆ, يران پرەزيدەنتٸ يبراحيم رايسي, قىرعىزستان پرەزيدەنتٸ سادىر جاپاروۆ, پەكٸستان پرەمەر-مينيسترٸ شاحباز شاريف, پالەستينا پرەزيدەنتٸ ماحمۋد ابباس, رەسەي پرەزيدەنتٸ ۆلاديمير پۋتين, تەجٸكستان پرەزيدەنتٸ ەمومالي راحمون, تٷركييا پرەزيدەنتٸ رەجەپ تاييپ ەردوعان, ٶزبەكستان پرەزيدەنتٸ شاۆكات ميرزييوەۆ, قحر تٶراعاسىنىڭ ورىنباسارى ۆان تسيشان, ۆەتنام ۆيتسە-پرەزيدەنتٸ ۆو تحي ان سۋان, سونداي-اق بەلارۋس پرەزيدەنتٸ الەكساندر لۋكاشەنكو سٶز سٶيلەدٸ.
