Qazaqstan Prezidenti Qasym-Jomart Toqaev Ortalyq Aziia elderi basshylarynyń Konsýltativtik kezdesýine qatysty, dep habarlaidy "Ult aqparat" Aqordaǵa silteme jasap.
Qasym-Jomart Toqaev Ortalyq Aziia memleketteri táýelsizdiginiń 30 jyldyǵy qarsańynda ótip jatqan kezdesýdiń erekshe ekenin atap ótti. Osy ýaqyt aralyǵynda memleketterimiz qalyptasyp, áleýmettik-ekonomikalyq damýda aitarlyqtai tabystarǵa qol jetkizdi jáne mádeni-rýhani muramyzdy jańǵyrtty.
– Táýelsizdiktiń alǵashqy jylynan bastap, biz iyq tirese, bir-birimizdiń tabystarymyzǵa qýanyp, qiyn kezeńderde ózara qoldaý kórsetip kelemiz. Solai bolýy – zańdylyq. Bizdi ǵasyrlar boiy qalyptasqan tarihymyz, rýhani jaqyndyǵymyz, ortaq salt-dástúrlerimiz bailanystyryp keledi. Memleketter basshylarynyń Konsýltativtik kezdesý formaty aimaqtyń yntymaqtastyǵyna serpin beredi. Nur-Sultan men Tashkentte ótken sammiterdiń nátijesinde bailanystarymyz turaqty, dástúrli, eń bastysy ózindik sipaty qalyptasty. Aimaqtaǵy yntymaqtastyqty arttyrýdyń negizi – joǵary deńgeidegi senimdi dialog, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Qazaqstan Prezidenti memleketter arasyndaǵy ekonomikalyq bailanystardyń nyǵaia túskenin atap ótti. Birlesken kásiporyndardyń sany artyp, ónerkásip, energetika, mashina jasaý, aýyl sharýashylyǵy jáne basqa da salalardaǵy iri jobalar iske asyrylyp keledi.
– Qazaqstannyń Ortalyq Aziia memleketterimen taýar ainalymy sońǵy bes jyldyń ishinde bir jarym ese artyp, 4,6 milliard dollardy qurady. Júieli dialog jáne úilesimdi is-áreketter – ortaq máselelerdi sheshýdiń tiimdi ári balamasyz tetigi, – dedi Memleket basshysy.
Prezidenttiń aitýynsha, álem elderi kúrdeli kezeńdi bastan ótkerip jatyr. Aýǵanstandaǵy qazirgi jaǵdai erekshe alańdatyp otyr. Koronavirýs indeti jaǵdaidy odan saiyn ýshyqtyrýda. Qasym-Jomart Toqaev jańa kezeńde Ortalyq Aziiada turaqty damýdy qamtamasyz etý úshin aimaq elderi birlesip áreket etýi tiis dep sanaidy.
– Elderimiz arasyndaǵy taýar ainalymyn arttyrý, onyń qurylymyn jaqsartý jáne jetkiziletin taýar túrlerin keńeitý boiynsha jumysty jandandyrý qajet. Qazaqstan Ortalyq Aziia elderine eksporttyq tasymaldy 1 milliard AQSh dollaryna deiin ulǵaita alady. Mundai qor aimaqtyń basqa da elderinde bar ekenine senimdimin. Ortalyq Aziianyń kólik dálizderine integratsiialanǵan taýar ótkizýdiń biryńǵai jelisin qurýda kúsh jumyldyrýdy usynamyz. Bul kóterme-bólý jáne agrologistikalyq ortalyqtardan turatyn jańa infraqurylym taýarlarymyzdy Eýraziia ekonomikalyq odaqtyń, TMD jáne úshinshi memleketterdiń naryǵyna shyǵarýǵa múmkindik beredi. Maýsymaralyq kezeńde óz naryǵymyzdy da aýyl sharýashylyǵy ónimderimen qamtamasyz etýge múmkindik beredi, – dedi Prezident.
Memleket basshysy tabysty seriktestiktiń úlgisi retinde Qazaqstan men Ózbekstannyń ortaq shekarasynda qurylǵan «Ortalyq Aziia» halyqaralyq saýda-ekonomikalyq yntymaqtastyq ortalyǵyn atap ótti. Qasym-Jomart Toqaev prezidentterdi aimaqtyq ekonomikanyń strategiialyq mańyzdy salalaryna investitsiia tartý úshin kúsh-jigerdi biriktirýge shaqyrdy.
Prezident ulttyq ekonomikalardy innovatsiialyq-tsifrlyq platformaǵa aýystyrý damýdyń balamasyz joly dep atap ótti. Sondai-aq, Qazaqstanda ónerkásipti, energetika, kólik jáne áleýmettik salalardy tsifrlandyrý, «aqyldy» qalalardy damytý jobalary belsendi júzege asyrylyp kele jatqanyn aitty.
Qasym-Jomart Toqaevtyń pikirinshe, aimaq memleketteri Aziia men Eýropany bailanystyrýshy kópir rólin atqaryp otyr. Bul rette, Qazaqstan Transkaspii halyqaralyq kólik dáliziniń tranzittik áleýetin birtindep damytýda. Odan bólek, «Qytai-Eýropa-Qytai» transqurlyqtyq baǵdarynyń qazaqstandyq bóliginiń áleýeti nyǵaiyp keledi.
– 2025 jylǵa deiin ekinshi joldardyń qurylysy aiaqtalyp, «Dostyq-Moiynty» temirjol ýchaskesi tolyqtai elektrmen jabdyqtalady. Nátijesinde atalǵan baǵyttyń ótkizý múmkindigi bes ese ulǵaiady. Jobaǵa 2 milliard AQSh dollarynan astam qarjy salynady. «Qazaqstan-Túrikmenstan-Iran» temirjoly da úlken múmkindikter beredi. Elderimiz úshin Parsy shyǵanaǵy memleketteriniń shyǵýdyń qysqa joly osy. Jyl saiyn aimaqtaǵy júk tasymaly artyp kele jatqandyqtan Transaziialyq temirjol magistraliniń ońtústik dálizin damytý qajettigi týyndap otyr. Mysaly, «Darbaza-Maqtaaral» temirjol jelisin iske qosý júk tasymaly merzimin 1,5 ese qysqartady. Ońtústik Aziia naryqtaryna jol ashatyn «Mazari-Sharif – Kabýl – Peshavar» temirjoly qurylysynyń jobasynyń keleshegi bar dep esepteimiz. Qazaqstan jáne Túrikmenstan ailaqtary qýatynyń áleýeti zor, – dep atap ótti Memleket basshysy.
Sońǵy úsh jyldyń ishinde transkaspii baǵyty arqyly ótetin konteinerlerdiń legi 13 esege artty. Qazaqstan Aqtaý ailaǵynyń bazasynda álemniń ozyq operatorlaryn tarta otyryp, «konteinerlik habty» ashýdy josparlap otyr (Cosco, Maersk, CMA CGM jáne t.b.). Elimiz aimaq ishinde kólik kommýnikatsiialaryn damytý maqsatynda ózara tiimdi yntymaqtastyq jasasýǵa ázir.
– Ózbekstanmen aradaǵy jańa jobalar belsendi túrde pysyqtalyp jatyr. Eń aldymen, «Túrkistan – Shymkent – Tashkent» joǵary jyldamdyqtaǵy temirjol qurylysy týraly aityp otyrmyz (joba quny shamamen 70 million AQSh dollary). Budan buryn «Beineý – Aqjigit» avtojolynyń qurylysy aiaqtalǵan bolatyn. Atalǵan baǵyt arqyly ózbek seriktesterimizge Quryq jáne Aqtaý ailaqtaryna shyǵatyn qysqa jol ashyldy. «Túrikmenbashy – Garaboǵaz – Qazaqstannyń shekarasy» avtomagistraliniń áleýeti zor. Osy baǵdar Túrikmenstanmen aradaǵy jolaýshy jáne júk tasymalyn arttyrýǵa múmkindik beredi. Jalpy, Dúniejúzilik banktiń baǵalaýynsha, Ortalyq Aziiadaǵy kólik kommýnikatsiialaryn damytý barlyq elderdiń ishki jalpy ónimin 15 paiyzǵa arttyrýǵa jaǵdai jasaidy. Bul – aýqymdy qor. Osy rette, kúsh-jigerimizdi biriktire otyryp, aimaqtyń kólik bailanysyn arttyryp, dáliz jaǵdaiyn jaqsartýymyz qajet, – dedi Qazaqstan Prezidenti.
Memleket basshysy sý resýrstarymen qamtamasyz etý men aimaqtyń bio jáne ekojúiesin saqtaýdy Ortalyq Aziiadaǵy negizi máseleniń biri retinde atap ótti.
– Biz qazirdiń ózinde klimattyń jahandyq jylynýy saldaryn sýdyń azaiýy men qurǵaqshylyq arqyly kórip otyrmyz. Bul ásirese Syrdariia basseininde erekshe sezilip otyr. Keiingi eki jyldaǵy vegetatsiialyq kezeńde Shardara sý qoimasyna jinalatyn sý kólemi 40 paiyzǵa, Kishi Aral teńizine keletin sý mólsheri 60 paiyzǵa azaiyp ketti. Transshekaralyq ózender resýrstaryn tiimdi basqarý men aldyńǵy qatardaǵy tehnologiialyq sheshimderdi engizý úshin birikken sý saiasatyn engizý mańyzdy. Bizdiń ózara is-qimylymyz taraptardyń múddesin eskergen jáne ózara mindetterdi tolyqtai oryndaityn, teń dárejede qoldaný printsipi negizinde júzege asýy tiis. Sý Ortalyq Aziia elderiniń arasyn ashýdyń basy emes, kerisinshe biriktiretin resýrs bolýy qajet, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Baiandamada koronavirýs pandemiiasynyń synaǵy kezinde halyqtarymyzdyń birligi men bir-birine degen kómegi týraly aityldy.
– Qazaqstan dostyq pen yntymaqtastyq aiasynda baýyrlas memleketter men halyqtarǵa barynsha kómek kórsetti jáne járdemdese de beredi. Ǵylymi-zertteý salasynda jinaqtalǵan tájiribemizben bólisýge de ázirmiz. Túrikmenstan Prezidentiniń virýsologiia jáne epidemiologiia ortalyǵyn qurý týraly usynysyn qoldaimyz. Shyn máninde osy salada ǵylymi yntymaqtastyqty kúsheitý mańyzdy. Jaqynda qazaq vaktsinasy Qyrǵyzstanǵa jiberildi. Reseilik «Spýtnik-V» vaktsinasyn óndirý de jolǵa qoiyldy», – dedi Memleket basshysy.
Qasym-Jomart Toqaev terrorizm, dini ekstremizm, esirtki tasymaly, transulttyq qylmys siiaqty synaqtardyń saqtalyp otyrǵanyna toqtaldy.
– Birligimizdi bekemdep, bir-birimizben bolmashy básekelestikke jol bermeýimiz qajet. Bul máselede HHI ǵ. Ortalyq Aziiany damytý maqsatyndaǵy dostyq, tatý kórshi, yntymaqtastyq jónindegi Kelisimge tez arada qol qoiýdyń mańyzy artyp keledi. Taraptardyń jýyq arada osynaý tarihi kelisimge qol qoiýǵa daiyn bolýyn quptaimyz. Halyqaralyq asa mańyzdy máselelerde barynsha ortaq ustanym bildirsek, álemdik qaýymdastyqqa kelisim tapqan ortaq tásilimizdi kórseter edik. Halyqaralyq alańdardaǵy básekelestik ulttyq múddelerimizge qaishy keledi, – dep atap ótti Qazaqstan Prezidenti.
Aldaǵy ýaqytta baýyrlas halyqtardy jaqyndata túsýde mádeni-gýmanitarlyq ózara is-qimyldar mańyzdy ról atqarady. Memleket basshysy týystyq bailanysty saqtap, kúsheitý jáne mádeni-gýmanitarlyq kún tártibin jańa mazmunmen tolyqtyrý jónindegi pikirin aitty. Sondai-aq Qazaqstan bilim salasyndaǵy ózara is-qimyldy keńeitýdi qoldaidy.
– Kóńil bólýdi qajet etetin taǵy bir sala – elderimizdiń jastary arasyndaǵy bailanysty damytý. Tereńde jatqan tarihi qarym-qatynasymyzdy saqtap qalýda jastarymyz mańyzdy ról atqarady. Stýdentter almasýdy keńeitýdi, olardyń jaqsy bilim alýǵa umtylysyn jan-jaqty qoldaýdy, Ortalyq Aziia azamattarynyń Qazaqstandaǵy aldyńǵy qatarly joǵary oqý oryndarynda bilim alýyna kvota kóbeitýdi mańyzdy dep esepteimiz, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Barlyq usynystar aimaqtaǵy memleketter men halyqtardyń múddesi jolynda jan-jaqty ári ózara tiimdi yntymaqtastyqty tereńdete túsýge degen shynaiy nietten týyndaǵany aityldy.
– Bizdiń basty maqsatymyz Ortalyq Aziiany turaqty, ekonomikalyq jaǵynan damyǵan, órkendegen óńirge ainaldyrý. Dostyq, tatý kórshi ári ózara senim negizinde barsha qiyndyqtardy eńserip, alǵa qoiǵan igi maqsatymyzǵa qol jetkize alatynymyzǵa senemin, – dep sózin qorytyndylady Memleket basshysy.
Konsýltativtik keńeste sondai-aq Túrikmenstan Prezidenti Gýrbangýly Berdimuhamedov, Qyrǵyz Respýblikasynyń Prezidenti Sadyr Japarov, Tájikstan Prezidenti Emomali Rahmon, Ózbekstan Prezidenti Shavkat Mirzieev, BUU Bas hatshysynyń Ortalyq Aziiadaǵy arnaiy ókili Natalia German sóz sóiledi.
Kezdesý qorytyndysy boiynsha Birlesken málimdeme qabyldandy.
