قازاقستان پرەزيدەنتٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ ورتالىق ازييا ەلدەرٸ باسشىلارىنىڭ كونسۋلتاتيۆتٸك كەزدەسۋٸنە قاتىستى, دەپ حابارلايدى "ۇلت اقپارات" اقورداعا سٸلتەمە جاساپ.
قاسىم-جومارت توقاەۆ ورتالىق ازييا مەملەكەتتەرٸ تەۋەلسٸزدٸگٸنٸڭ 30 جىلدىعى قارساڭىندا ٶتٸپ جاتقان كەزدەسۋدٸڭ ەرەكشە ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ. وسى ۋاقىت ارالىعىندا مەملەكەتتەرٸمٸز قالىپتاسىپ, ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق دامۋدا ايتارلىقتاي تابىستارعا قول جەتكٸزدٸ جەنە مەدەني-رۋحاني مۇرامىزدى جاڭعىرتتى.
– تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ العاشقى جىلىنان باستاپ, بٸز يىق تٸرەسە, بٸر-بٸرٸمٸزدٸڭ تابىستارىمىزعا قۋانىپ, قيىن كەزەڭدەردە ٶزارا قولداۋ كٶرسەتٸپ كەلەمٸز. سولاي بولۋى – زاڭدىلىق. بٸزدٸ عاسىرلار بويى قالىپتاسقان تاريحىمىز, رۋحاني جاقىندىعىمىز, ورتاق سالت-دەستٷرلەرٸمٸز بايلانىستىرىپ كەلەدٸ. مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ كونسۋلتاتيۆتٸك كەزدەسۋ فورماتى ايماقتىڭ ىنتىماقتاستىعىنا سەرپٸن بەرەدٸ. نۇر-سۇلتان مەن تاشكەنتتە ٶتكەن سامميتەردٸڭ نەتيجەسٸندە بايلانىستارىمىز تۇراقتى, دەستٷرلٸ, ەڭ باستىسى ٶزٸندٸك سيپاتى قالىپتاستى. ايماقتاعى ىنتىماقتاستىقتى ارتتىرۋدىڭ نەگٸزٸ – جوعارى دەڭگەيدەگٸ سەنٸمدٸ ديالوگ, – دەدٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ.
قازاقستان پرەزيدەنتٸ مەملەكەتتەر اراسىنداعى ەكونوميكالىق بايلانىستاردىڭ نىعايا تٷسكەنٸن اتاپ ٶتتٸ. بٸرلەسكەن كەسٸپورىنداردىڭ سانى ارتىپ, ٶنەركەسٸپ, ەنەرگەتيكا, ماشينا جاساۋ, اۋىل شارۋاشىلىعى جەنە باسقا دا سالالارداعى ٸرٸ جوبالار ٸسكە اسىرىلىپ كەلەدٸ.
– قازاقستاننىڭ ورتالىق ازييا مەملەكەتتەرٸمەن تاۋار اينالىمى سوڭعى بەس جىلدىڭ ٸشٸندە بٸر جارىم ەسە ارتىپ, 4,6 ميلليارد دوللاردى قۇرادى. جٷيەلٸ ديالوگ جەنە ٷيلەسٸمدٸ ٸس-ەرەكەتتەر – ورتاق مەسەلەلەردٸ شەشۋدٸڭ تيٸمدٸ ەرٸ بالاماسىز تەتٸگٸ, – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.
پرەزيدەنتتٸڭ ايتۋىنشا, ەلەم ەلدەرٸ كٷردەلٸ كەزەڭدٸ باستان ٶتكەرٸپ جاتىر. اۋعانستانداعى قازٸرگٸ جاعداي ەرەكشە الاڭداتىپ وتىر. كوروناۆيرۋس ٸندەتٸ جاعدايدى ودان سايىن ۋشىقتىرۋدا. قاسىم-جومارت توقاەۆ جاڭا كەزەڭدە ورتالىق ازييادا تۇراقتى دامۋدى قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن ايماق ەلدەرٸ بٸرلەسٸپ ەرەكەت ەتۋٸ تيٸس دەپ سانايدى.
– ەلدەرٸمٸز اراسىنداعى تاۋار اينالىمىن ارتتىرۋ, ونىڭ قۇرىلىمىن جاقسارتۋ جەنە جەتكٸزٸلەتٸن تاۋار تٷرلەرٸن كەڭەيتۋ بويىنشا جۇمىستى جانداندىرۋ قاجەت. قازاقستان ورتالىق ازييا ەلدەرٸنە ەكسپورتتىق تاسىمالدى 1 ميلليارد اقش دوللارىنا دەيٸن ۇلعايتا الادى. مۇنداي قور ايماقتىڭ باسقا دا ەلدەرٸندە بار ەكەنٸنە سەنٸمدٸمٸن. ورتالىق ازييانىڭ كٶلٸك دەلٸزدەرٸنە ينتەگراتسييالانعان تاۋار ٶتكٸزۋدٸڭ بٸرىڭعاي جەلٸسٸن قۇرۋدا كٷش جۇمىلدىرۋدى ۇسىنامىز. بۇل كٶتەرمە-بٶلۋ جەنە اگرولوگيستيكالىق ورتالىقتاردان تۇراتىن جاڭا ينفراقۇرىلىم تاۋارلارىمىزدى ەۋرازييا ەكونوميكالىق وداقتىڭ, تمد جەنە ٷشٸنشٸ مەملەكەتتەردٸڭ نارىعىنا شىعارۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. ماۋسىمارالىق كەزەڭدە ٶز نارىعىمىزدى دا اۋىل شارۋاشىلىعى ٶنٸمدەرٸمەن قامتاماسىز ەتۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ, – دەدٸ پرەزيدەنت.
مەملەكەت باسشىسى تابىستى سەرٸكتەستٸكتٸڭ ٷلگٸسٸ رەتٸندە قازاقستان مەن ٶزبەكستاننىڭ ورتاق شەكاراسىندا قۇرىلعان «ورتالىق ازييا» حالىقارالىق ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق ورتالىعىن اتاپ ٶتتٸ. قاسىم-جومارت توقاەۆ پرەزيدەنتتەردٸ ايماقتىق ەكونوميكانىڭ ستراتەگييالىق ماڭىزدى سالالارىنا ينۆەستيتسييا تارتۋ ٷشٸن كٷش-جٸگەردٸ بٸرٸكتٸرۋگە شاقىردى.
پرەزيدەنت ۇلتتىق ەكونوميكالاردى يننوۆاتسييالىق-تسيفرلىق پلاتفورماعا اۋىستىرۋ دامۋدىڭ بالاماسىز جولى دەپ اتاپ ٶتتٸ. سونداي-اق, قازاقستاندا ٶنەركەسٸپتٸ, ەنەرگەتيكا, كٶلٸك جەنە ەلەۋمەتتٸك سالالاردى تسيفرلاندىرۋ, «اقىلدى» قالالاردى دامىتۋ جوبالارى بەلسەندٸ جٷزەگە اسىرىلىپ كەلە جاتقانىن ايتتى.
قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ پٸكٸرٸنشە, ايماق مەملەكەتتەرٸ ازييا مەن ەۋروپانى بايلانىستىرۋشى كٶپٸر رٶلٸن اتقارىپ وتىر. بۇل رەتتە, قازاقستان ترانسكاسپيي حالىقارالىق كٶلٸك دەلٸزٸنٸڭ ترانزيتتٸك ەلەۋەتٸن بٸرتٸندەپ دامىتۋدا. ودان بٶلەك, «قىتاي-ەۋروپا-قىتاي» ترانسقۇرلىقتىق باعدارىنىڭ قازاقستاندىق بٶلٸگٸنٸڭ ەلەۋەتٸ نىعايىپ كەلەدٸ.
– 2025 جىلعا دەيٸن ەكٸنشٸ جولداردىڭ قۇرىلىسى اياقتالىپ, «دوستىق-مويىنتى» تەمٸرجول ۋچاسكەسٸ تولىقتاي ەلەكترمەن جابدىقتالادى. نەتيجەسٸندە اتالعان باعىتتىڭ ٶتكٸزۋ مٷمكٸندٸگٸ بەس ەسە ۇلعايادى. جوباعا 2 ميلليارد اقش دوللارىنان استام قارجى سالىنادى. «قازاقستان-تٷرٸكمەنستان-يران» تەمٸرجولى دا ٷلكەن مٷمكٸندٸكتەر بەرەدٸ. ەلدەرٸمٸز ٷشٸن پارسى شىعاناعى مەملەكەتتەرٸنٸڭ شىعۋدىڭ قىسقا جولى وسى. جىل سايىن ايماقتاعى جٷك تاسىمالى ارتىپ كەلە جاتقاندىقتان ترانسازييالىق تەمٸرجول ماگيسترالٸنٸڭ وڭتٷستٸك دەلٸزٸن دامىتۋ قاجەتتٸگٸ تۋىنداپ وتىر. مىسالى, «داربازا-ماقتاارال» تەمٸرجول جەلٸسٸن ٸسكە قوسۋ جٷك تاسىمالى مەرزٸمٸن 1,5 ەسە قىسقارتادى. وڭتٷستٸك ازييا نارىقتارىنا جول اشاتىن «مازاري-شاريف – كابۋل – پەشاۆار» تەمٸرجولى قۇرىلىسىنىڭ جوباسىنىڭ كەلەشەگٸ بار دەپ ەسەپتەيمٸز. قازاقستان جەنە تٷرٸكمەنستان ايلاقتارى قۋاتىنىڭ ەلەۋەتٸ زور, – دەپ اتاپ ٶتتٸ مەملەكەت باسشىسى.
سوڭعى ٷش جىلدىڭ ٸشٸندە ترانسكاسپيي باعىتى ارقىلى ٶتەتٸن كونتەينەرلەردٸڭ لەگٸ 13 ەسەگە ارتتى. قازاقستان اقتاۋ ايلاعىنىڭ بازاسىندا ەلەمنٸڭ وزىق وپەراتورلارىن تارتا وتىرىپ, «كونتەينەرلٸك حابتى» اشۋدى جوسپارلاپ وتىر (Cosco, Maersk, CMA CGM جەنە ت.ب.). ەلٸمٸز ايماق ٸشٸندە كٶلٸك كوممۋنيكاتسييالارىن دامىتۋ ماقساتىندا ٶزارا تيٸمدٸ ىنتىماقتاستىق جاساسۋعا ەزٸر.
– ٶزبەكستانمەن اراداعى جاڭا جوبالار بەلسەندٸ تٷردە پىسىقتالىپ جاتىر. ەڭ الدىمەن, «تٷركٸستان – شىمكەنت – تاشكەنت» جوعارى جىلدامدىقتاعى تەمٸرجول قۇرىلىسى تۋرالى ايتىپ وتىرمىز (جوبا قۇنى شامامەن 70 ميلليون اقش دوللارى). بۇدان بۇرىن «بەينەۋ – اقجٸگٸت» اۆتوجولىنىڭ قۇرىلىسى اياقتالعان بولاتىن. اتالعان باعىت ارقىلى ٶزبەك سەرٸكتەستەرٸمٸزگە قۇرىق جەنە اقتاۋ ايلاقتارىنا شىعاتىن قىسقا جول اشىلدى. «تٷرٸكمەنباشى – گارابوعاز – قازاقستاننىڭ شەكاراسى» اۆتوماگيسترالٸنٸڭ ەلەۋەتٸ زور. وسى باعدار تٷرٸكمەنستانمەن اراداعى جولاۋشى جەنە جٷك تاسىمالىن ارتتىرۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. جالپى, دٷنيەجٷزٸلٸك بانكتٸڭ باعالاۋىنشا, ورتالىق ازيياداعى كٶلٸك كوممۋنيكاتسييالارىن دامىتۋ بارلىق ەلدەردٸڭ ٸشكٸ جالپى ٶنٸمٸن 15 پايىزعا ارتتىرۋعا جاعداي جاسايدى. بۇل – اۋقىمدى قور. وسى رەتتە, كٷش-جٸگەرٸمٸزدٸ بٸرٸكتٸرە وتىرىپ, ايماقتىڭ كٶلٸك بايلانىسىن ارتتىرىپ, دەلٸز جاعدايىن جاقسارتۋىمىز قاجەت, – دەدٸ قازاقستان پرەزيدەنتٸ.
مەملەكەت باسشىسى سۋ رەسۋرستارىمەن قامتاماسىز ەتۋ مەن ايماقتىڭ بيو جەنە ەكوجٷيەسٸن ساقتاۋدى ورتالىق ازيياداعى نەگٸزٸ مەسەلەنٸڭ بٸرٸ رەتٸندە اتاپ ٶتتٸ.
– بٸز قازٸردٸڭ ٶزٸندە كليماتتىڭ جاھاندىق جىلىنۋى سالدارىن سۋدىڭ ازايۋى مەن قۇرعاقشىلىق ارقىلى كٶرٸپ وتىرمىز. بۇل ەسٸرەسە سىردارييا باسسەينٸندە ەرەكشە سەزٸلٸپ وتىر. كەيٸنگٸ ەكٸ جىلداعى ۆەگەتاتسييالىق كەزەڭدە شاردارا سۋ قويماسىنا جينالاتىن سۋ كٶلەمٸ 40 پايىزعا, كٸشٸ ارال تەڭٸزٸنە كەلەتٸن سۋ مٶلشەرٸ 60 پايىزعا ازايىپ كەتتٸ. ترانسشەكارالىق ٶزەندەر رەسۋرستارىن تيٸمدٸ باسقارۋ مەن الدىڭعى قاتارداعى تەحنولوگييالىق شەشٸمدەردٸ ەنگٸزۋ ٷشٸن بٸرٸككەن سۋ ساياساتىن ەنگٸزۋ ماڭىزدى. بٸزدٸڭ ٶزارا ٸس-قيمىلىمىز تاراپتاردىڭ مٷددەسٸن ەسكەرگەن جەنە ٶزارا مٸندەتتەردٸ تولىقتاي ورىندايتىن, تەڭ دەرەجەدە قولدانۋ پرينتسيپٸ نەگٸزٸندە جٷزەگە اسۋى تيٸس. سۋ ورتالىق ازييا ەلدەرٸنٸڭ اراسىن اشۋدىڭ باسى ەمەس, كەرٸسٸنشە بٸرٸكتٸرەتٸن رەسۋرس بولۋى قاجەت, – دەدٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ.
باياندامادا كوروناۆيرۋس پاندەميياسىنىڭ سىناعى كەزٸندە حالىقتارىمىزدىڭ بٸرلٸگٸ مەن بٸر-بٸرٸنە دەگەن كٶمەگٸ تۋرالى ايتىلدى.
– قازاقستان دوستىق پەن ىنتىماقتاستىق اياسىندا باۋىرلاس مەملەكەتتەر مەن حالىقتارعا بارىنشا كٶمەك كٶرسەتتٸ جەنە جەردەمدەسە دە بەرەدٸ. عىلىمي-زەرتتەۋ سالاسىندا جيناقتالعان تەجٸريبەمٸزبەن بٶلٸسۋگە دە ەزٸرمٸز. تٷرٸكمەنستان پرەزيدەنتٸنٸڭ ۆيرۋسولوگييا جەنە ەپيدەميولوگييا ورتالىعىن قۇرۋ تۋرالى ۇسىنىسىن قولدايمىز. شىن مەنٸندە وسى سالادا عىلىمي ىنتىماقتاستىقتى كٷشەيتۋ ماڭىزدى. جاقىندا قازاق ۆاكتسيناسى قىرعىزستانعا جٸبەرٸلدٸ. رەسەيلٸك «سپۋتنيك-V» ۆاكتسيناسىن ٶندٸرۋ دە جولعا قويىلدى», – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ تەرروريزم, دٸني ەكسترەميزم, ەسٸرتكٸ تاسىمالى, ترانسۇلتتىق قىلمىس سيياقتى سىناقتاردىڭ ساقتالىپ وتىرعانىنا توقتالدى.
– بٸرلٸگٸمٸزدٸ بەكەمدەپ, بٸر-بٸرٸمٸزبەن بولماشى بەسەكەلەستٸككە جول بەرمەۋٸمٸز قاجەت. بۇل مەسەلەدە ححٸ ع. ورتالىق ازييانى دامىتۋ ماقساتىنداعى دوستىق, تاتۋ كٶرشٸ, ىنتىماقتاستىق جٶنٸندەگٸ كەلٸسٸمگە تەز ارادا قول قويۋدىڭ ماڭىزى ارتىپ كەلەدٸ. تاراپتاردىڭ جۋىق ارادا وسىناۋ تاريحي كەلٸسٸمگە قول قويۋعا دايىن بولۋىن قۇپتايمىز. حالىقارالىق اسا ماڭىزدى مەسەلەلەردە بارىنشا ورتاق ۇستانىم بٸلدٸرسەك, ەلەمدٸك قاۋىمداستىققا كەلٸسٸم تاپقان ورتاق تەسٸلٸمٸزدٸ كٶرسەتەر ەدٸك. حالىقارالىق الاڭدارداعى بەسەكەلەستٸك ۇلتتىق مٷددەلەرٸمٸزگە قايشى كەلەدٸ, – دەپ اتاپ ٶتتٸ قازاقستان پرەزيدەنتٸ.
الداعى ۋاقىتتا باۋىرلاس حالىقتاردى جاقىنداتا تٷسۋدە مەدەني-گۋمانيتارلىق ٶزارا ٸس-قيمىلدار ماڭىزدى رٶل اتقارادى. مەملەكەت باسشىسى تۋىستىق بايلانىستى ساقتاپ, كٷشەيتۋ جەنە مەدەني-گۋمانيتارلىق كٷن تەرتٸبٸن جاڭا مازمۇنمەن تولىقتىرۋ جٶنٸندەگٸ پٸكٸرٸن ايتتى. سونداي-اق قازاقستان بٸلٸم سالاسىنداعى ٶزارا ٸس-قيمىلدى كەڭەيتۋدٸ قولدايدى.
– كٶڭٸل بٶلۋدٸ قاجەت ەتەتٸن تاعى بٸر سالا – ەلدەرٸمٸزدٸڭ جاستارى اراسىنداعى بايلانىستى دامىتۋ. تەرەڭدە جاتقان تاريحي قارىم-قاتىناسىمىزدى ساقتاپ قالۋدا جاستارىمىز ماڭىزدى رٶل اتقارادى. ستۋدەنتتەر الماسۋدى كەڭەيتۋدٸ, ولاردىڭ جاقسى بٸلٸم الۋعا ۇمتىلىسىن جان-جاقتى قولداۋدى, ورتالىق ازييا ازاماتتارىنىڭ قازاقستانداعى الدىڭعى قاتارلى جوعارى وقۋ ورىندارىندا بٸلٸم الۋىنا كۆوتا كٶبەيتۋدٸ ماڭىزدى دەپ ەسەپتەيمٸز, – دەدٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ.
بارلىق ۇسىنىستار ايماقتاعى مەملەكەتتەر مەن حالىقتاردىڭ مٷددەسٸ جولىندا جان-جاقتى ەرٸ ٶزارا تيٸمدٸ ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭدەتە تٷسۋگە دەگەن شىنايى نيەتتەن تۋىنداعانى ايتىلدى.
– بٸزدٸڭ باستى ماقساتىمىز ورتالىق ازييانى تۇراقتى, ەكونوميكالىق جاعىنان دامىعان, ٶركەندەگەن ٶڭٸرگە اينالدىرۋ. دوستىق, تاتۋ كٶرشٸ ەرٸ ٶزارا سەنٸم نەگٸزٸندە بارشا قيىندىقتاردى ەڭسەرٸپ, العا قويعان يگٸ ماقساتىمىزعا قول جەتكٸزە الاتىنىمىزعا سەنەمٸن, – دەپ سٶزٸن قورىتىندىلادى مەملەكەت باسشىسى.
كونسۋلتاتيۆتٸك كەڭەستە سونداي-اق تٷرٸكمەنستان پرەزيدەنتٸ گۋربانگۋلى بەردٸمۇحامەدوۆ, قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتٸ سادىر جاپاروۆ, تەجٸكستان پرەزيدەنتٸ ەمومالي راحمون, ٶزبەكستان پرەزيدەنتٸ شاۆكات ميرزيەەۆ, بۇۇ باس حاتشىسىنىڭ ورتالىق ازيياداعى ارنايى ٶكٸلٸ ناتاليا گەرمان سٶز سٶيلەدٸ.
كەزدەسۋ قورىتىندىسى بويىنشا بٸرلەسكەن مەلٸمدەمە قابىلداندى.
