Qasym-Jomart Toqaev Resei Prezidenti Vladimir Pýtinniń shaqyrtýymen jyl saiyn ótetin «Valdai» halyqaralyq pikirtalas klýbynyń XVI plenarlyq sessiiasyna qatysty. Álemniń ondaǵan elinen kelgen bedeldi saiasatkerler men belgili sarapshylardyń, qoǵam qairatkerleriniń basyn qosqan biylǵy forým ǵalamdyq geosaiasattaǵy Shyǵystyń róli taqyrybyna arnaldy, dep habarlaidy "Ult aqparat" Aqordaǵa silteme jasap.
Memleket basshysy sharaǵa qatysýshylardyń aldynda sóilegen sózinde Qazaqstan tarihi jáne geografiialyq ornalasý jaǵynan Shyǵyspen de, Batyspen de bailanys ornatqanyn atap ótti.
– Qazaqstanǵa kelsek, ózderińiz de bilesizder, ol shyn máninde jáne geografiialyq turǵyda da eýraziialyq el sanalady. Árine, el aýmaǵynyń basym bóligi Aziiada ornalasqan. Degenmen, Qazaqstan territoriiasynyń 4 paiyzy eýropalyq kontinentte jatqanyn umytpaý kerek. Ol degenimiz – 120 myń sharshy kilometr jer
Biz islamdyq, konfýtsiandyq jáne shyǵyshristiandyq órkenietterdiń toǵysynda ornalasqanbyz. Uly Jibek joly, Altyn Orda, eýraziialyq ómir salty qazaqtardyń mádeni kodynyń negizgi bólshegin quraidy, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Prezidenttiń aitýynsha, «Aziia ǵasyry» degenimiz, bul – halyqtyń ósý qarqyny, jalpy ishki ónim, saýda, ónerkásip jáne joǵary tehnologiialyq óndiris.
– 2018 jyly álemniń eń tabysty 500 iri kompaniiasynyń 210-y aziialyq bolǵan. Aziia kompaniialary tsifrlyq tehnologiialar salasynda álemdegi kóshbasshylardyń biri sanalady. Bul qurlyqtaǵy elder ǵalamdyq jalpy ishki ónimniń 50 paiyzyn qamtamasyz etip, halyqaralyq saýda men investitsiialardy yntalandyrýda, – dedi Memleket basshysy.
Baiandama barysynda ǵalamdyq jáne aimaqtyq damýdyń oń tendentsiialarymen qatar, syn-qaterleri de aityldy. Qasym-Jomart Toqaev Korei túbegi, Ońtústik Qytai teńizi, Kashmir, Aýǵanstan, Iemen, Siriia, Palestina-Izrail qaqtyǵys aimaǵy, Iran máselesi sekildi kóptegen aimaqtaǵy qaqtyǵys oshaqtary geosaiasattaǵy «baiaý jarylatyn minaǵa» ainalǵanyn aitty.
Qazaqstan Prezidenti aimaqtaǵy negizgi elderdiń arasyndaǵy bir-birine degen senim tapshylyǵy, «qyrǵi-qabaq soǵys» elementteriniń qaita bas kóterýi, qaqtyǵystar, sanktsiialar men senimsizdikterge jeteleitinin atady.
– Aziiadaǵy qaýipsizdikti bólshekteýge qatysty tiimdi formýlalar izdeý qajet. Búginde ártúrli ekijaqty alianstar, aimaqtyq jáne sýbaimaqtyq institýttar «saiasat kórpesin» ózderine tartýda. Qytai halqy aitpaqshy, Aziiada «bir kórpeniń astynda jatyp, ártúrli tús kóredi», – dedi Memleket basshysy.
Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstan 2020-2022 jyldary Aziiadaǵy ózara yqpaldastyq jáne senim sharalary jónindegi keńeske tóraǵalyq etý barysynda ózge de kópjaqty institýttarmen bailanysty kúsheitýdi josparlap otyrǵanyn málim etti.
Qazaqstan basshysynyń aitýynsha, klimattyń ózgerýi de kún tártibindegi ózekti másele bolyp qala bermek.
– Ǵalamdyq jylyný muzdaqtardyń erýin, shóleitter men topyraqtyń qunarsyzdanýyn jyldamdatyp jiberedi. Osyǵan bailanysty Aziiadaǵy qaqtyǵystar taza aýyz sý kózderin baqylaýǵa qarai oiysýy múmkin. Al bul – Ortalyq Aziia aimaǵyndaǵy turaqsyzdyq týdyrýy yqtimal máseleniń biri ekeni belgili, – dep málimdedi Prezident.
Memleket basshysy qaqtyǵystardyń aldyn alý maqsatynda ózge memlekettermen jáne halyqaralyq uiymdarmen júieli jáne birlesken jumys júrgizýdi durys dep sanaitynyn aitty.
Sonymen qatar, Qazaqstan EAEO aiasynda konstrýktivti jumysty jalǵastyra bermek.
– Koniýnktýranyń nasharlaýyna bailanysty týyndaǵan qiyndyqtarǵa qaramastan, bizdiń ujymdyq birlestigimiz bedeldi ekonomikalyq uiymǵa ainalyp keledi. Buǵan uiymnyń saýda áriptestik jelisiniń Singapýrdan Serbiiaǵa deiingi keńistikti qamtýy aiqyn dálel, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Elimizdiń bitimgershilik máselesindegi ustanymyn aita kele, Prezident Qazaqstannyń aimaqtyq qaqtyǵystardy retteýde ádil araǵaiyndyqty jaqtaitynyn aitty. Memleket basshysy Taiaý Shyǵys úshin, onyń ishinde, Siriia boiynsha Astana protsesinde ómirsheń sheshimder izdestirýge daiyn ári qoldaýǵa ázir ekenin málimdedi. Qazaqstan sońǵy ailarda shielenisip ketken Aýǵanstandaǵy jaǵdaidy baqylaýda ustaidy jáne kómektesýdi jalǵastyra beredi.
Memleket basshysy Qazaqstannyń árqashan qarýsyzdaný men syndarly diplomatiiany jaqtaitynyn atap ótti.
– Qaýipsizdik problemalaryn sheshýde ujymdyq kózqarastardy sarapqa salatyn alań ekenin dáleldegen Aziiadaǵy ózara yqpaldastyq jáne senim sharalary jónindegi keńes zor ról atqarýy múmkin. Osy forýmdy tolyqqandy uiymǵa ainaldyrý máselesin talqylaityn ýaqyt keldi, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Baiandamada Qazaqstan qazirgi zamannyń syn-qaterlerine tótep berý qyzmetin jalǵastyra beretini aityldy.
– Qaýipsizdiktiń san qyrly qaterlerin keshendi túrde sheshpei, Aziianyń ekonomikalyq ǵajaiybyn júzege asyrý múmkin emes. Ujymdasyp áreket etpesek «Aziianyń damý ǵasyrynyń» ornyna búkil ǵalamǵa kesiri tietin kómeskilengen «Aziianyń kúńgirt kúnderine» tap bolýymyz múmkin, – dedi Prezident.
Qasym-Jomart Toqaev Batystyń ózara is-qimylynsyz Shyǵysta tiimdi qaýipsizdik arhitektýrasyn qalyptastyrý múmkin emes dep sanaidy. Osy oraida, ol Qazaqstannyń AÓSShK men EQYU uiymdarynyń múmkindikterin biriktirý týraly usynysyn eske saldy.
– Bizdiń aimaqtaǵy ortaq jumysymyzdyń negizgi baǵyty terrorizm jáne ekstremizmmen, uiymdasqan qylmyspen, zańsyz migratsiiamen, esirtki tasymalymen kúres bolýy yqtimal. Al adami kapitaldy damytý, memlekettik basqarýdyń úzdik úlgilerin engizý, innovatsiialyq múmkindikterdi jetildirý, sý resýrstaryn tiimdi ári teńdei paidalaný – bizdiń jasampazdyq jolyndaǵy damýymyzdyń basty baǵdary bolýy tiis,– dedi Memleket basshysy.
Plenarlyq sessiia barysynda Resei Prezidenti Vladimir Pýtin, Iordaniia Koroli II Abdalla, Ázirbaijan Prezidenti Ilham Áliev, Filippin Prezidenti Rodrigo Dýterte sóz sóiledi.
