Foto: Akorda.kz
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev "Qazaqstan Respýblikasynyń aqparattyq doktrinasyn bekitý týraly" Jarlyqqa qol qoidy, - dep habarlaidy "Ult aqparat" Aqorda saityna silteme jasap.
"QAÝLY ETEMIN:
1. Qosa berilip otyrǵan Qazaqstan Respýblikasynyń Aqparattyq doktrinasy bekitilsin.
2. Qazaqstan Respýblikasynyń Úkimeti úsh ai merzimde Qazaqstan Respýblikasynyń Aqparattyq doktrinasyn iske asyrý jónindegi is-qimyl josparyn ázirlesin jáne bekitsin.
3. Osy Jarlyq qol qoiylǵan kúninen bastap qoldanysqa engiziledi", - delingen Jarlyqta.
QAZAQSTAN RESPÝBLIKASYNYŃ
AQPARATTYQ DOKTRINASY
Mazmuny
1-bólim. Kirispe
2-bólim. Aǵymdaǵy jaǵdaidy taldaý
3-bólim. Negizgi erejeler
3.1. Maqsattary men qaǵidattary
3.2. Aqparattyq keńistikti damytý paiymy
3.3. Aqparattyq keńistikti damytý tásilderi
3.3.1. Aqparattyq saiasatty jetildirý
3.3.2. Otandyq aqparattyq kontenttiń básekege qabilettiligi men sapasyn arttyrý
3.3.3. Aqparattyq keńistikti qundylyqtyq turǵydan tolyqtyrý
4-bólim. Qorytyndy
1-bólim. Kirispe
Eldiń biryńǵai aqparattyq keńistiginiń ornyqty jumys isteýin damytý men qaýipsizdigin qamtamasyz etý memlekettik saiasattyń bazalyq basymdyqtarynyń biri bolyp tabylady.
Osy baǵyt sheńberinde ashyq aqparattyq keńistikti, suranysqa ie jáne myqty mediany qalyptastyrýǵa, Qazaqstan Respýblikasynyń Konstitýtsiiasynda kepildik berilgen sóz bostandyǵyn, árkimniń zań júzinde tyiym salynbaǵan kez kelgen tásilmen erkin aqparat alý jáne taratý quqyǵyn qamtamasyz etýge bailanysty mindetter kesheni sheshiledi.
Sonymen qatar, aqparattyq saladaǵy jańa shynaiy jaǵdai men týyndap jatqan aqparattyq qaýipsizdik qaterleri memlekettik aqparattyq saiasatty júrgizý tásilderin qaita oilastyrýdy, aqparattyq salada memlekettik institýttar men basqa da qoǵamdyq qatynastar sýbektileriniń arasyndaǵy ózara qarym-qatynastardyń jalpy paradigmasyn ózgertýdi talap etedi.
Búgingi kúni álem óz damýynyń jańa kezeńine aiaq basty. Aqparattyq salanyń barǵan saiyn serpindi damýymen kúsheigen jahandaný protsesi jalǵasýda. Tehnologiialardyń damýy, jańa tsifrlyq jáne aqparattyq-kommýnikatsiialyq quraldardyń jappai enýi qazirgi zamanǵy mediakeńistikti túbegeili túrde ózgertti.
Geosaiasi týrbýlenttilik jáne halyqaralyq saiasi arenadaǵy ózara senimsizdiktiń kúsheiýi aqparattyq ózara is-máselelerine jańasha qaraýǵa májbúr etýde. Anyq aqparatty taratý, anyq emes jáne manipýliatsiialyq aqparatqa qarsy is-qimyl jáne jalpy alǵanda, qoǵamnyń buqaralyq aqparat quraldaryna (budan ári – BAQ) degen senimin arttyrý máseleleri barǵan saiyn ózekti bola túsýde.
Saiasi jańǵyrý jáne qoǵam ómirin odan ári demokratiialandyrý mindetterin sheshý aqparattyq salany yryqtandyrý, BAQ salasyndaǵy qarym-qatynasty shamadan tys reglamentteýden bas tartý, sóz bostandyǵy men pikir bildirý kepildikterin kúsheitý qajettigine bailanysty.
Olardyń negizinde Qazaqstanda, óńirde jáne álemde bolyp jatqan protsesterge ózindik kózqarasy bar, básekege qabiletti jáne erkin BAQ-tardyń jumys isteýiniń mańyzdylyǵyn uǵyný jatyr. Eldiń shynaiy aqparattyq qaýipsizdigi men ideologiialyq egemendigi osyǵan bailanysty.
Jalpyulttyq qundylyqtar men saiasi-áleýmettik dúnietanymnyń tutas júiesin, ásirese tarihi týrbýlenttilik jaǵdaiynda qalyptastyrýǵa degen suranys artyp keledi.
Osyǵan bailanysty, jahandyq aqparattyq ekojúieniń tolyqqandy qatysýshysy retinde Qazaqstan Respýblikasynyń aldynda eldiń osy saladaǵy ulttyq múddeleriniń mánin kórsetetin naqty aqparattyq-kommýnikatsiialyq imperativter men qundylyq baǵdarlaryn ázirleý mindeti tur.
Bul strategiialyq mindetti iske asyrý uzaq merzimdi perspektivada memlekettik aqparattyq saiasattyń negizgi vektory men bazalyq tásilderin aiqyndaýǵa múmkindik beretin doktrinalyq, dúnietanymdyq sipattaǵy qujat ázirleýdi talap etedi.
Aqparattyq doktrina (budan ári – doktrina) otandyq aqparattyq salany damytý kózqarastarynyń, onyń ashyqtyǵy men básekege qabilettiligin arttyrý qaǵidattary men tetikteriniń júiesin bildiredi. Doktrina halyqtyń múddesine sai keletin, memleket pen qoǵamnyń odan ári damýyna yqpal etetin ideialyq-qundylyq baǵdarlardy da aiqyndaityn bolady.
Aqparattyq-kommýnikatsiialyq saladaǵy memlekettik saiasatty qalyptastyrýdyń negizge alynatyn qujaty bola otyryp, doktrina qoǵam men memleket múddeleriniń teńgerimin qamtamasyz etýge, medialyq protsestiń barlyq sýbektileriniń quqyqtaryn iske asyrýy úshin teń jaǵdailar jasaýǵa arnalǵan.
Doktrinany iske asyrýdyń negizgi baǵyty eldiń jáne onyń azamattarynyń aqparattyq qaýipsizdigin qamtamasyz etý, aqparattyq syn-qaterler men táýekelderge ýaqtyly den qoiý bolyp tabylady.
2-bólim. Aǵymdaǵy jaǵdaidy taldaý
Táýelsizdik jyldarynda Qazaqstannyń aqparattyq saiasaty óz damýynyń birneshe kezeńinen ótti. 1990-shy jyldardyń basynan 2000-shy jyldardyń basyna deiin otandyq televiziia men baspa indýstriiasynyń belsendi túrde qalyptasý úrdisi baiqaldy. Osy kezeńde memlekettik aqparattyq saiasat otandyq BAQ-ty qoldaýǵa baǵyttaldy, biraq, bul rette mediasalanyń barlyq sýbektilerinen teń qashyqtyqty saqtaý qaǵidatyn ustandy.
2000 – 2010 jyldar aralyǵynda otandyq medianyń damýyna, aqparat taratý naryǵynda ústemdikke umtylatyn iri oiynshylardyń paida bolýyna orai memlekettik aqparattyq saiasat medialyq salany retteý ádisterin reglamentteýge jáne kúsheitýge baǵyttaldy.
Sońǵy jyldary ulttyq mediakeńistigi birtindep, biraq aitarlyqtai transformatsiiaǵa ushyraýda. Jańa kommýnikatsiia arnalarynyń paida bolýyna bailanysty aýditoriiany odan ári segmenttei otyryp, mediatutyný mádenieti de ózgerdi. Aqparattyq orta shekaralarynyń birtindep joiylýy buqaralyq sanaǵa áser etetin faktorlardyń spektrin keńeitti.
Degenmen, "memleket – qoǵam – azamat" qatynastary júiesindegi kommýnikativtik tetikterdiń jetilmegendigi aqparattyq ashyqtyq qaǵidatyn tolyqqandy iske asyrýǵa kedergi keltiredi.
Memlekettik jáne qoǵamdyq institýttardyń málimdeletin aqparattyq ashyqtyǵy aqparattyq jumysty josparlaý men júrgizý tásilderin qaita qaraýdy jáne formalizm kórinisterin joiýdy talap etedi.
Quqyq qoldaný praktikasyn baǵalaý qoǵamnyń aqparatqa qol jetkizý quqyǵy týraly nashar biletinin, halyqtyń aqparattyq saýattylyq deńgeiiniń tómen ekenin kórsetedi. Bul aqparattyq ushyndyrýǵa qarsy is-qimyl tetikteri tiimdiliginiń tómen bolýymen birge tutynýshylardyń oqiǵalardy burmalap qabyldaýyna yqpal etedi jáne qate minez-qulyq kózqarastaryn qalyptastyrady.
Medialyq keńistikte túrli manipýliatorlyq tehnologiialardy paidalana otyryp, arandatýshy jáne bedelin túsirýshi kontentti taratý qaýpi azamattardyń, ásirese kámeletke tolmaǵandardyń aqparattyq qaýipsizdigin qamtamasyz etýdiń mańyzdylyǵyn kórsetedi.
Onyń ústine, "neirojeli" jáne "deepfake" tehnologiialarynyń taralýyna orai mediakeńistikke jalǵan beine-, aýdiokontentti taratý táýekeli de bar.
Jalpy alǵanda, aqparattyq keńistiktiń ashyqtyǵy respýblikanyń medialyq salasynyń jalpy álemdik trendterden artta qalǵanyn kórsetti, bul otandyq BAQ-tyń tipti ishki aqparattyq óriste de sheteldiktermen básekeles bolýyn qiyndata túsedi. Osy turǵyda qazaq tilindegi aqparattyq resýrstardyń qoǵamdyq sanany qalyptastyrýǵa áser etý máselesi óte ózekti bolyp otyr.
Qazaqstan Respýblikasynyń aqparattyq keńistiginiń damýyn taldaý otandyq aqparattyq ortany azamattardyń qundylyq-ideologiialyq kózqarastaryna teris áser etetin jáne ishki saiasi turaqtylyqqa qater tóndiretin syrtqy destrýktivti áserden, jalǵan aqparattan qorǵaý jóninde sharalar qabyldaý qajettigin kórsetedi.
Sonymen qatar, BAQ-tyń jekelegen túrleri bólinisinde otandyq mediasalany damytýdyń ózindik erekshelikteri bar:
1. Búgingi kúni azamattardyń 9 %-dan astamy úshin baspa basylymdary áli de negizgi aqparat kózi bolyp qalyp otyr. Bul rette gazet oqýǵa degen qyzyǵýshylyqtyń adam jasyna tikelei táýeldi ekeni baiqalady – adamnyń jasy neǵurlym úlken bolsa, ol baspa basylymdaryn soǵurlym jii oqidy. Aýqymdy aýditoriianyń balamaly kommýnikatsiia arnalaryna kóshýi qoǵamnyń baspa basylymdaryna degen qyzyǵýshylyǵynyń udaiy tómendep bara jatqanyn aiǵaqtaidy.
Osyndai jaǵdai teleradio habarlaryn taratýda da baiqalady. Biraq, bul rette tanymaldylyq deńgeiindegi alshaqtyq ásirese óńirler bólinisinde jergilikti televiziia deńgeiinde baiqalady, bul kóbinese monetizatsiia deńgeiiniń tómendigine jáne halyqqa usynylatyn kontenttiń sapasyna bailanysty.
Negizgi televiziia kontenti serialdar men oiyn-saýyq sipattaǵy tok-shoýlarǵa toly. BAQ-tyń tanymal bolýynyń mańyzdy quramdas bólikteri, halyqtyń medialyq saýattylyǵyn arttyrý jáne tutynylatyn kontentke syni kózqarasty qalyptastyrý faktory – taldamalyq baǵdarlamalardyń, jýrnalistik zertteýlerdiń, jarqyn pýblitsistikanyń tapshylyǵy baiqalady.
Jalpy, teleradio habarlaryn taratý salasyndaǵy barlyq sýbektilerdiń tehnikalyq bazasy eleýli túrde jańǵyrtýdy qajet etedi.
Degenmen, televiziia men radio óziniń aýditoriiasy eń aýqymdy bolatyn, eń yqpaldy aqparat kózderiniń biri bolyp qala beredi. Sonymen qatar, olar tótenshe jaǵdailar kezinde halyqty jedel habardar etý mindetterin sheshý quraly bolyp tabylady, eldiń eń shalǵai núktelerine jetýge múmkindik beredi jáne adamdardyń elde jáne álemde bolyp jatqan oqiǵalardan habardar bolýyna múmkindik beredi.
Otandyq tele-radiostantsiialarǵa tiisti kóńil bólingen jaǵdaida, olardyń sheteldik media alpaýyttarymen básekege túsýge múmkindik beretindei áleýeti bar ekenin atap ótý qajet. Bul rette memlekettik tildegi kontenttiń oń ósý serpini baiqalady jáne orta merzimdi perspektivada bul úrdis tek kúsheie túsedi.
2. Sońǵy jyldary internet-resýrstar otandyq BAQ arasynda keń tanymaldyqqa ie bolýda, biraq munda da memlekettik tilde sapaly kontent jasaý máselesi ózekti kúiinde qalyp otyr.
Bul rette internet-BAQ tek jańalyqtar taspasy formatynda ǵana basym bola bastady. Beiindi jańalyqtar materialdaryn jasaýmen qatar, avtorlyq jáne jýrnalistik zertteýdi damytý ózekti kúiinde qalyp otyr. Jergilikti jerlerde, onyń ishinde konvergentti jáne mýltimediialyq jýrnalistika boiynsha kásibi mamandardyń jetispeýshiligi saldarynan turǵyndardy jedel habardar etý áli kúnge deiin qamtamasyz etilmeidi.
Internet-BAQ-ty negizinen jańalyqtar agregatory retinde kórsetý kontent tutynýshylarynyń áleýmettik mediaǵa kóshýine belgili bir dárejede yqpal etti.
Bul baǵyttaǵy taǵy bir ózekti másele – naryqtyń shekteýli ekeni.
19 million halqy bar elimiz úshin internet-BAQ-tyń jumysyn monetizatsiialaý óte qiyn, bul otandyq jýrnalisterdiń biliktiligine de teris áser etedi.
3. Mobildi Internettiń damýynyń arqasynda áleýmettik jeliler el halqynyń kem degende jartysy, negizinen jastar úshin negizgi aqparat kózine ainaldy (2021 jylǵy áleýmettanýshylyq zertteýler respondentterdiń 45,2%-y áleýmettik mediadan aqparat alýdy tańdaitynyn kórsetti).
Jahandyq messendjerler men onlain-platformalardyń damýy mediaindýstriianyń arhitektýrasyn túbegeili túrde ózgertti. Jalǵan aqparat kózderiniń birine ainalyp otyrǵan keibir áleýmettik jelilerdi saiasattandyrýdyń barynsha ósýi baiqalady.
Media-naryqta áleýmettik jeliler men messendjerlerdiń paida bolýy tutynýshyǵa onlain-rejimde aqparat alýǵa múmkindik bere otyryp, aqparat almasý protsesin túbegeili túrde ózgertti. Áleýmettik jeliler kommýnikatsiianyń negizgi arnasyna jáne kontentti taratý ortasyna ainaldy, bul nátijesinde dástúrli BAQ arqyly aqparatty tutyný úlesiniń tómendeýine alyp keldi. COVID-19 koronavirýstyq infektsiiasynyń pandemiiasy áleýmettik medianyń pozitsiiasyn odan ári kúsheitti.
Messendjerlerdiń damýyna, blogerlik fenomenniń paida bolýyna bailanysty dástúrli jýrnalistikanyń klassikalyq uǵymy men aýditoriiany habardar etý ádisteri transformatsiiaǵa ushyrady.
Qazirgi kezde keibir blogerlerdiń aýditoriiasy san jaǵynan jekelegen BAQ aýditoriialarymen básekelese alady. Bul rette blogosferanyń qoǵamdyq-saiasi aqparat alýdyń balamaly arnasyna ainalý úrdisi baiqalady.
Virtýaldy shyndyq (VR) jáne tolyqtyrylǵan shyndyq (AR) siiaqty tehnologiialar tanymaldylyǵynyń artýy baiqalady, olar tutynýshylarmen barynsha belsendi ózara is-qimyldy qamtamasyz ete otyryp, áleýmettik jelilermen integratsiialanýǵa múmkindik beredi.
Sonymen qatar, mátinniń nemese beineniń úzindisi túrindegi qysqa jáne jeńil kontenttiń tanymaldylyǵy buqaralyq aýditoriia kúrdeli jáne qurylymdalǵan aqparat qabyldaýdy toqtatatyn mediatutyný ádetteriniń ózgerýine alyp keledi.
Aqparattar aǵynyn qysqa jáne jarqyn beineler arqyly qabyldaý tutas bir túsinik bermeidi, bilimniń bólshektenýine alyp keledi. Syni turǵydan oilaý daǵdylary bolmaǵan jaǵdaida, bul jappai jalǵan aqparat pen qoǵamdyq pikirdi manipýliatsiialaý táýekelin týdyrady.
3-bólim. Negizgi erejeler
3.1. Maqsattary men qaǵidattary
Osy doktrinanyń maqsaty eldiń aqparattyq qaýipsizdigi men ideologiialyq egemendigin qamtamasyz etý, qazirgi zamanǵy úrdister men syn-qaterlerge jaýap beretin, qoǵamdy toptastyrýǵa jáne azamattyq birdeilikti nyǵaitýǵa baǵyttalǵan aqparattyq saiasatty qurý bolyp tabylady.
Bul rette doktrina aqparattyq salanyń barlyq qatysýshylarynyń mynadai negizgi ózara is-qimyl qaǵidattaryn aiqyndaidy:
sóz bostandyǵy. Doktrina qazaqstandyqtardyń birligi men toptasýynyń negizgi faktory retinde sóz bostandyǵy men pikir alýandylyǵyn qorǵaý qaǵidatyn ustanady;
aqparatqa qol jetkizý. Doktrina árbir azamattyń memleket kepildik bergen jáne Qazaqstan Respýblikasynyń Konstitýtsiiasynda, zańdarynda bekitilgen aqparatty zań júzinde tyiym salynbaǵan kez kelgen tásilmen erkin alý jáne taratý quqyǵynan týyndaidy;
damýǵa baǵdar. Doktrinanyń negizgi mindetteriniń biri búkil aqparattyq keńistiktiń úzdiksiz damýy men sapaly ósýine jaǵdai jasaý, sondai-aq otandyq media ónimderiniń básekege qabiletti bolýy men azamattar arasynda suranysqa ie bolýyn arttyrý bolyp tabylady;
senim jáne qupiialylyq. Aqparatty transliatsiialaityn medialyq protseske qatysýshylar, onyń ishinde BAQ burmalaý jáne manipýliatsiia jasaý elementterinsiz obektivti jáne anyq aqparat berýge múddeli bolýǵa tiis. Barlyq sharalar kommýnikativtik protsestiń barlyq qatysýshylary arasynda senim deńgeiin arttyrýǵa baǵyttalýǵa tiis. Bul rette doktrina árkimniń jeke ómirine qol suǵylmaýshylyq jeke jáne otbasylyq qupiia, óziniń ar-namysy men qadir-qasietin qorǵaý quqyǵyn qoldaidy;
aqparattyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý. Ulttyq aqparattyq keńistikti damytý jáne básekege qabiletti otandyq mediasalany qalyptastyrý syrtqy syn-qaterlerge qarsy is-qimyl men olardyń saldaryn tómendetýdiń sheshýshi faktory, sondai-aq salanyń ornyqty damýynyń bazalyq sharty bolýǵa tiis.
3.2. Aqparattyq keńistikti damytý paiymy
Aqparattyq keńistikte medialyq protsestiń barlyq qatysýshylary múddeleriniń teńgerimi qamtamasyz etilgen.
Retteý men qoldaýdyń quqyqtyq jáne institýtsionaldyq tetikteri otandyq mediasalanyń serpindi jumys isteýin qamtamasyz etedi.
Qoǵamdyq sanadaǵy irgeli rýhani-adamgershilik, dástúrli qundylyqtar kózqarastary aqparattyq keńistiktegi negizgi ideologiialyq vektordy aiqyndaidy.
Qoǵamda destrýktivti, manipýliatsiialyq jáne anyq emes kontentke tózimdi immýnitet qalyptastyryldy, aqparattyq keńistikti syrtqy qaterlerden qorǵaýdyń tiimdi júiesi quryldy.
Azamattar medialyq jáne aqparattyq saýattylyqtyń joǵary deńgeiine ie.
Táýelsiz bedeldi otandyq BAQ álemdik media-naryqta básekege túsýge múmkindik beretin sapaly kontent shyǵarýda.
Memlekettik aqparattyq saiasat serpindi damýǵa alǵysharttar men jaǵdailar jasai otyryp, aqparattyq keńistikti damytýdyń ózekti úrdisterine sáikes keledi.
3.3. Aqparattyq keńistikti damytý tásilderi
Qazaqstannyń álemdik qoǵamdastyqtyń bir bóligi bolyp tabylatynyn eskere otyryp, memlekettik aqparattyq saiasat ózgermeli álemdik protsester men úrdisterge júieli den qoiýdy, sondai-aq ulttyq múddelerge sáikes jańa quraldardy belsendi túrde engizýdi kózdeitin bolady.
Sonymen qatar, munda Qazaqstannyń syrtqy jáne ishki damý kontýryndaǵy naqty jaǵdailardy eskeretin teńgerimdi jáne pragmatikalyq kózqaras qajet.
Doktrinany iske asyrý aiasynda qabyldanyp jatqan sharalar keshendik turǵyda otandyq aqparattyq ónimniń jáne tutas salanyń básekege qabilettiligin arttyrýǵa; aqparattyq óristiń negizgi saiasi-ideologiialyq baǵyttarynda ulttyq qundylyqtardyń ústemdigin qamtamasyz etýge; syrtqy aqparattyq yqpaldy tejeýdiń tiimdi tetikterin tujyrymdaýǵa; halyqaralyq deńgeide sapaly aqparattyq qatysýdy arttyrýǵa; salanyń normativtik quqyqtyq bazasyn jetildirýge yqpal etýge tiis.
Aqparattyq keńistikti damytýdyń negizgi tásilderi:
- aqparattyq saiasatty jetildirý;
- otandyq aqparattyq kontenttiń básekege qabilettiligi men sapasyn arttyrý;
- aqparattyq keńistikti qundylyqtyq turǵydan tolyqtyrý.
3.3.1. Aqparattyq saiasatty jetildirý
Memlekettik aqparattyq saiasat mynalardy qamtamasyz etedi:
1) ishki jáne syrtqy aqparattyq óriste ulttyq múddelerdi ilgeriletý;
2) básekege qabiletti jáne qaýipsiz ulttyq aqparattyq keńistikti qoldaý jáne damytý, jergilikti BAQ-ty nyǵaitý;
3) Qazaqstandy aimaqtyq aqparattyq habqa ainaldyrý, aimaqtyq integratsiianyń biryńǵai strategiiasyn qalyptastyrý;
4) Qazaqstan úshin praktikalyq qyzyǵýshylyq týdyratyn halyqaralyq aqparattyq kompaniialarmen teń quqyly jáne ózara tiimdi qatynastardy nyǵaitý;
5) azamattardyń, qoǵam men memlekettiń múddeleriniń, quqyqtary men bostandyqtarynyń teńgerimin, olardyń ózara jaýaptylyǵyn saqtaý;
6) otandyq aqparattyq keńistikte ústemdikti qamtamasyz etý, negativti aqparattyq yqpal etý qaterlerine den qoiý jáne jalǵan narrativtermen kúresý máselelerinde memleket pen qoǵamnyń tiimdi ózara is-qimyly;
7) aqparattyq qaýipsizdik táýekelderin basqarýdyń qazirgi zamanǵy ádisterin engizý;
8) syrtqy aqparattyq shabýyldarǵa, destrýktivti ideologiianyń, úgit-nasihat pen jalǵan aqparattyń taralýyna qarsy is-qimyl tetikterin jetildirý;
9) memleket pen BAQ áriptestiginiń ońtaily modelin, onyń ishinde mediasalanyń damýyn yntalandyrý tetikterin qalyptastyrý;
10) mediasalanyń jańa sýbektileri (internet-platformalar, áleýmettik jeliler, infliýenserler jáne t.b.) qyzmetiniń ashyqtyǵyn qamtamasyz etetin zańnamalyq sharalardy qabyldaý;
11) salalyq jýrnalistikany jáne jýrnalistik qyzmetti ózin-ózi retteý institýttaryn damytý úshin jaǵdailar jasaý;
12) konstitýtsiialyq qurylysty qorǵaý, qoǵamdyq tártipti, adamnyń quqyqtary men bostandyqtaryn, halyqtyń densaýlyǵy men ynsaptylyǵyn saqtaý maqsatynda qajet shamada ǵana jáne tek zańdarmen shektelýi múmkin árkimniń memleket ieligindegi aqparatqa teń qol jetkizý quqyǵyn qamtamasyz etý.
3.3.2. Otandyq aqparattyq kontenttiń básekege qabilettiligi men sapasyn arttyrý
Otandyq BAQ-tyń básekege qabilettiligin arttyrý, sapaly otandyq kontentti qalyptastyrý, oǵan degen suranysty ulǵaitý maqsatynda:
1) halyq arasynda syni oilaýdy damytýǵa, ornyqty moraldyq-adamgershilik baǵdarlardy qalyptastyrýǵa yqpal etetin taldamalyq mazmuny bar otandyq aqparattyq ónimniń úlesin arttyrý;
2) halyqtyń túrli nysanaly toptary úshin ulttyń básekege qabilettiligin arttyrýǵa jáne memleket imidjin nyǵaitýǵa baǵyttalǵan ǵylymi-bilim berý, mádeni-aǵartý sipatyndaǵy, bos ýaqytqa arnalǵan jáne ózge de sipattaǵy aqparattyq jobalardy qoldaý;
3) otandyq aqparattyq ónim óndirýshilerdiń syrtqy naryqtarǵa shyǵýyn yntalandyrý;
4) jýrnalister men infliýenserlerdiń kásibi daǵdylaryn jetildirýge jaǵdai jasaý;
5) jańa aqparattyq trendterdi jáne tsifrlyq tehnologiialardy igerý;
6) qala men aýyl arasyndaǵy Internetke qol jetkizýdegi alshaqtyqty azaitý;
7) telekommýnikatsiia infraqurylymyn damytý saiasatyn jalǵastyrý jáne aqparat jáne teleradio habarlaryn taratý salasynda qazirgi zamanǵy otandyq tehnikalyq standarttardy engizý josparlanýda.
3.3.3. Aqparattyq keńistikti qundylyqtyq turǵydan tolyqtyrý
Túrli mediaarnalar arqyly transliatsiialanatyn dúnietanymdyq kózqarastar negizin Qazaqstannyń álemdik arenadaǵy ustanymdaryna sáikes keletin, árbir azamatqa qoǵamymyzdyń negizgi qundylyqtaryn jetkizetin ideialar quraýǵa tiis.
Memlekettik aqparattyq saiasattyń ideologiialyq quramdas bóligi qoǵamdy toptastyrýǵa, adamgershilik qaǵidattaryn nyǵaitýǵa, sondai-aq mynadai ulttyq qundylyqtardy ustanýǵa baǵyttalatyn bolady:
1) qazaqstandyq qoǵamnyń basty qundylyǵy – táýelsizdik pen patriotizm. Táýelsizdiktiń arqasynda qoǵam men adam erkin jáne úilesimdi damýǵa múmkindik aldy. Patriotizm azamattardyń táýelsizdikti qorǵaýǵa daiyn bolýynan ǵana emes, eldiń búgini men bolashaǵy úshin jeke jaýaptylyqty sezinýinen de kórinedi;
2) ádilettilik, zańnyń ústemdigi jáne sybailas jemqorlyqqa múldem tózbeýshilik. Qoǵamda, ekonomika men saiasatta ádil qatynastardy qalyptastyrý eldiń tabysty damýynyń kepili bolyp tabylady. Quqyqtyq mádenietti únemi jetildirip otyrý qajet. Zańdylyq pen quqyqtyq tártip – árbir azamattyń saiasi, azamattyq, mádeni quqyqtaryn iske asyrýdyń basty sharty. Tsenzýraǵa tyiym salýmen jáne azamattyq jaýaptylyqpen ushtasqan sóz bostandyǵy aqparattyq salany damytýdyń negizgi qozǵaýshysy bolyp qala berýge tiis;
3) memlekettik til, tarih jáne mádeniet. Memlekettik til toptastyrýshy faktor bolyp tabylady. Qazaq tilindegi kontenttiń sapasyn únemi arttyryp, onyń taralý aýqymyn keńeitý kerek. Ulttyq tarih pen mádeniet qoǵamnyń jasampaz qýatynyń qainar kózi bolyp tabylady. Bul qundylyqtardy dáripteý qoǵamda ózara túsinistik pen birliktiń berik irgetasyn jasap, ortaq bolashaqtyń kontýryn qalyptastyrady;
4) eńbeksúigishtik pen bilimge umtylý. Bul qundylyqtar jeke tabys pen qoǵamnyń ál-aýqatyn arttyrýdyń kepili bola otyryp, kásibilik pen quzyrettiliktiń negizi bolyp tabylady. Bizdiń qoǵamda eńbek adamy ónege tutar úlgi bolýǵa tiis;
5) otbasy qundylyqtary jáne balany qorǵaý. Otbasynda adamgershilik tárbiesiniń, dástúrler sabaqtastyǵynyń jáne ulttyń mádeni kodyn saqtaýdyń negizderi qalanady. Aqparattyq saiasat dástúrli otbasy institýtyn nyǵaitýǵa, baqytty balalyq shaqty qamtamasyz etýge baǵyttalǵan;
6) jasampazdyq jáne progrestilik. Azamattardyń qajyr-qýaty men talanty – el damýynyń negizgi faktory. Azamattardyń shyǵarmashylyq qabiletterin ashýǵa jáne óz múmkindigin ózi iske asyrýyna jaǵdai jasaý halyqtyń jasampazdyq kúshine serpin beredi;
7) tabiǵatqa, qorshaǵan álemge uqypty qaraý. Ekologiialylyq – barlyq azamattar, memleket jáne biznes úshin strategiialyq mańyzdy ómirlik qaǵidat. Ekologiialyq oilaýǵa baýlý aqparattyq saiasattyń negizgi baǵyty bolýǵa tiis.
4-bólim. Qorytyndy
Osy doktrina qazirgi zamanǵy memlekettik aqparattyq saiasatty qalyptastyrý filosofiiasy men rýhyn kórsetetin tujyrymdamalyq qujat bolyp tabylady.
Doktrinany iske asyrý qujatta baiandalǵan kóptegen problemalardy sheshýge, yqtimal táýekelderdiń aldyn alýǵa jáne osy joǵary serpindi salada júielik saiasatty jolǵa qoiýǵa múmkindik beredi.
Doktrinada málimdelgen aqparattyq saladaǵy qoǵamdyq qatynastardyń barlyq sýbektileriniń negizgi ózara is-qimyl qaǵidattarynyń saqtalýy eldiń mediasalasyn jańa sapalyq, básekege qabiletti damý deńgeiine shyǵarady.
Doktrinany iske asyrýdyń qorytyndysy álemdik media naryǵynyń organikalyq jáne teń dárejeli bóligi retinde otandyq aqparattyq keńistikti qalyptastyrý bolýǵa tiis.
Azamattyq qoǵam institýttaryn, BAQ pen Qazaqstannyń aqparattyq keńistiginiń basqa da sýbektilerin belsendi túrde tartý doktrinanyń maqsattaryna qol jetkizý men mindetterin iske asyrýǵa yqpal etetin bolady. Qoǵamdyq institýttardyń sanaly jáne jaýapty qoldaýy bolmasa, tolyqqandy aqparattyq egemendikti qamtamasyz etý múmkin emes.
Qoǵamdy toptastyrýǵa jáne azamattyq birdeilikti nyǵaitýǵa yqpal ete otyryp, uzaq merzimdi perspektivada aqparattyq saiasattyń vektory men mazmunyn aiqyndaityn negizgi alynatyn qundylyqtar osy doktrinanyń mańyzdy quramdas bólikteri bolyp tabylady.
Doktrina jalǵan aqparatqa qarsy is-qimyldyń memlekettik tetigin jetildirýge, aqparattyq protsestiń barlyq qatysýshylary arasynda tiimdi kommýnikatsiialar júiesin qurýǵa múmkindik beredi, Ádiletti Qazaqstandy qurý baǵyty aiasynda aqparattyq salanyń mindetterin sheshýge yqpal etetin bolady.
