Foto: Aqordanyń baspasóz qyzmeti
Prezident Qasym-Jomart Toqaevtyń tóraǵalyǵymen Almaty qalasynda seismikalyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý máseleleri jóninde keńes ótti, dep habarlaidy "Ult aqparat" Aqordanyń baspasóz qyzmetine silteme jasap.
Jiynǵa Prezident Ákimshiligi men Qaýipsizdik Keńesiniń basshylyǵy, Úkimet músheleri, qalalar men oblystardyń ákimderi, sondai-aq aimaqtardaǵy tótenshe jaǵdailar departamentteriniń jetekshileri qatysty.
Memleket basshysy el aýmaǵynyń úshten bir bóliginde jer silkinisi qaýpi bar ekenin aitty. Seismologiialyq stantsiialar sońǵy 5 jylda 45 myńnan astam dúmpý jaǵdaiyn tirkegen. Onyń kóbi – tómen baldyq jer silkinisi.
– Biraq, ashyǵyn aitý kerek, Almatyda bolǵan tótenshe jaǵdai kezinde tiisti organdar shuǵyl áreket etýge tolyq daiyn bolǵan joq. Al qala turǵyndary ne isterin bilmei, abdyrap qaldy. Degenmen bul jiynnyń basty maqsaty – syn aitý emes, naqty sheshimder qabyldaý. Mysaly, jurttyń kópshiliginde «tótenshe jaǵdaiǵa qajetti chemodan» da joq bolyp shyqty. Tiisti oqý-úiretý sharalary mektepten, tipti balabaqshadan bastalýy kerek. Buryn Almatyda osyndai tájiribe bolǵan. Sony qaita jańǵyrtý qajet. Sebebi qazir azamattardy tótenshe jaǵdaiǵa daiyndaý júiesi talapqa sai emes. Quzyrly organdar halyqqa jan-jaqty túsindirý jumysyn júrgizýge tiis. Oqý oryndarynda, memlekettik mekemelerde turaqty jattyǵý ótkizip turý qajet. Bul – óte mańyzdy. Osy jumysty dereý qolǵa alý kerek, – dedi Prezident.
Memleket basshysy infraqurylymdardyń halyqty evakýatsiialaýǵa daiyndyǵyna jáne qulaqtandyrý júiesine qatysty máselege erekshe nazar aýdardy.
– Dabyl qosylmady. Bul durys sheshim boldy. Áitpese, qalada dúrbeleń týyndaityn edi. Biraq halyqty basqa bailanys arnalary arqyly habardar etý qajet bolatyn. Qulaqtandyrý birneshe negizgi mindetti sheshýi kerek. Olardyń qaisysyn buryn qoldaný kerektigi qaýip-qaterdiń aýqymyna bailanysty. Alaida qoldanystaǵy algoritmderde bul eskerilmeidi. Qatty jer silkinisi kezinde adamdardy zilzalanyń fizikalyq sipattamalary men epitsentri týraly aqparat qyzyqtyrmaidy. Olar tabiǵat apatynyń qanshalyqty joiqyn ekenin onsyz da sezindi. Mundai sátte, eń bastysy, turǵyndardy ári qarai qalai áreket etý jónindegi aqparatpen qamtamasyz etý mańyzdy. Azamattar «Úige oralýǵa bola ma?», «Qaidan kómek alýǵa bolady?» degen saýaldarǵa jaýap alýy kerek. Sondyqtan qulaqtandyrý júiesin qaita qarap, ony barynsha naqty qajettilikke beiimdeý qajet. Tehnikalyq quraldar aqparattyń ár adamǵa ýaqytyly jetýin qamtamasyz etýge tiis. Bul joly SMS-habarlamalar tym kesh keldi. Sondai-aq dúmpý kezinde baibalam salyp, jalǵan aqparat taratqandar boldy. Jurtty ádeii dúrliktirgen adamdardy zańǵa sáikes jazaǵa tartý qajet, – dedi Prezident.
Memleket basshysy tótenshe jaǵdailardyń aldyn alý jáne joiý júiesin materialdyq-tehnikalyq turǵydan jaraqtandyrý deńgeiiniń tómendigin synǵa aldy. Bul seismikalyq monitoring jelisine de, sondai-aq qutqarýshylardy zamanaýi qural-jabdyqtarmen, tehnikamen jáne arnaýly kiimdermen qamtamasyz etý isine de qatysty.
– Seismikalyq baqylaýdy «Ulttyq seismologiialyq baqylaý jáne zertteý ǵylymi ortalyǵy» JShS-ne qarasty Almaty, Shymkent qalalaryndaǵy jáne 12 oblystaǵy 70 seismologiialyq stantsiia júrgizedi. Onyń altaýy isten shyqqan. Mamandardyń esebine sáikes búkil el boiynsha qosymsha 285 seismologiialyq stantsiia ornatý qajet. Joiqyn jer silkinisi kezinde memlekettik materialdyq rezervtiń bolýy jáne onyń qoljetimdiligi airyqsha mańyzdy. Kólik bailanysyn jedel qalpyna keltirý jáne meditsinalyq kómek uiymdastyrý múmkindigi de sheshýshi ról atqarady. Ákimder Tótenshe jaǵdailar ministrligimen birlesip, barlyq eldi mekenniń osyǵan qaǵaz júzinde emes, is júzinde daiyn ekenine kóz jetkizýge tiis. Osy jer silkinisinen sabaq alyp, jiberilgen olqylyqtardy túzetý qajet, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Prezident qurylys barysynda seismikalyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý máselesi tolyq sheshimin tappai otyrǵanyn aitty. Memleket basshysynyń pikirinshe, zilzala kezindegi qaýipsizdik sharalaryn túbegeili qaita qaraý qajet.
Prezident Almatynyń azamattyq qorǵanys júiesi jer silkinisine daiyn bolmai shyqqanyn, al quzyrly organdar tabiǵattyń bul synaǵynan óte almaǵanyn atap ótti.
– 2021 jyly jeti ministrliktiń birlesken buiryǵymen Qazaqstan Respýblikasynyń 2021-2023 jyldarǵa arnalǵan seismikalyq qaýipsizdigin qamtamasyz etý jumystarynyń tiimdiligin arttyrý jónindegi sharalar kesheni bekitildi. Basqa da mindetterdi qosa alǵanda, bul qujatta Almaty qalasy úshin joiqyn jer silkinisteri týraly avtomattandyrylǵan erte habarlaý júiesin engizý kózdelgen edi. Ádettegidei, berilgen esepte bári durys. Osy maqsattarǵa bólingen qomaqty qarajat igerilgen, nysandardy qabyldap alý aktisine qol qoiylǵan. Bas prokýratýraǵa Sybailas jemqorlyqqa qarsy is-qimyl agenttigimen birlesip, osy máselemen ainalysýdy jáne bir aidyń ishinde qarajattyń qaida jumsalǵanyn, dabyl júiesiniń nege jumys istemegenin anyqtaýdy tapsyramyn. Soǵan qaraǵanda, búkil elimizde ótkizilgen 27 myń seismikalyq jattyǵý men 2,5 myń seminardyń da túk paidasy bolmady, – dedi Memleket basshysy.
Qasym-Jomart Toqaev Seismologiia salasyn damytýdyń 2024-2028 jyldarǵa arnalǵan keshendi josparyn ázirlep jatqan Úkimetke seismikalyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý tásilderin qaita qaraýdy tapsyrdy. Sonymen qatar Prezident bul jumystyń nátijelerin baǵalaýdyń naqty ólshemderin ázirleýdi jáne tiisti sharalar qabyldaýdy talap etti.
– Seismologiialyq monitoring pen jer silkinisin boljaý júiesin túbegeili jetildirý qajet. Azamattar alǵashqy dúmpýge deiin birneshe sekýnd buryn Google servisi eskertý jasaǵanyn aityp jatyr. Bizdiń júieler bulai istei almady. Biz elimizde «smart-qalalar» qurýǵa niettimiz. Olardy basqarý jańa tehnologiialarǵa, sonyń ishinde jasandy intellekt salasyndaǵy sońǵy jetistikterge negizdelýi kerek. Sondyqtan álem boiynsha tiimdiligi dáleldengen innovatsiialyq sheshimderdi qoldanysqa belsendi túrde engizý qajet. Úkimet qysqa merzim ishinde zamanaýi tehnologiialardy qoldanýǵa qatysty ońtaily sheshim shyǵarýy kerek. Árine, seismikalyq qaýipti aimaqta ornalasqan elimizdegi eń iri qala retinde Almatyǵa basymdyq bergen jón. Bilikti seismologtar men basqa da mamandardy daiarlaýǵa erekshe nazar aýdarý qajet, – dedi Prezident.
Memleket basshysynyń pikirinshe, Almatydan bólek, elimizdiń basqa da aimaqtary jer silkinisine daiyn bolýǵa jáne qajetti infraqurylymdy qamtamasyz etýge tiis.
– Turǵyndar jinalatyn jáne olar ýaqytsha panalaityn arnaiy oryndardy tekserý kerek. Sondai-aq azamattardy qaýipsiz jerge kóshirý, zardap shekkenderge jedel járdem berý, kóshpeli emdeý oryndaryn ashý jumysyn tiimdi uiymdastyrý qajet. Sonymen qatar materialdyq rezerv jetkilikti bolýǵa tiis. Taǵy bir mańyzdy másele. Apat bolǵan jaǵdaida basqa aimaqtardan qutqarý qyzmetin jedel jetkizýdi qamtamasyz etý kerek, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Sonymen qatar Prezident ǵimarattar men nysandardyń seismikalyq ornyqtylyǵyn kúsheitý qajet ekenin atap ótti. Úkimet pen ákimdikke osy máseleni zerdelep, tiisti sheshim qabyldaý jóninde tapsyrma berildi.
– Jalpy, turǵyndardyń tótenshe jaǵdaiǵa daiyndyǵyn qaǵaz betinde emes, is júzinde jaqsartý qajet. Negizgi mindet – azamattardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý. Bul, eń aldymen, ulttyq qaýipsizdik máselesi. Tótenshe jaǵdailar kezinde barlyq salalyq qurylym jedel áreket etip, úilesimdi jumys isteýi kerek. Dúrbeleń men haosqa jol bermei, jaǵdaidy turaqtandyryp, apattyń aýyr saldaryn múmkindiginshe jeńildetý úshin durys jáne ýaqytyly áreket etý mańyzdy. Tótenshe jaǵdailarǵa saqadai sai bolý – Úkimet bastaǵan memlekettik organdardyń ortaq mindeti, – dedi Prezident.
Tótenshe jaǵdailar ministrligine óz qyzmetin syni turǵydan qaita tarazylaý mindeti júkteldi. Memleket basshysy ministr Syrym Sháriphanovtyń atalǵan sala mamany retinde teoriialyq bilimi bar ekenin, biraq naqty iske kelgende jumysynyń nátijesi kórinbei jatqanyn aitty.
– Qazirgi jumysty kóńilden shyǵady dep aitýǵa kelmeidi. Ministr Sháriphanovqa eskertemin. Eger siz óz jumysyńyzdy aýyr sanaityn bolsańyz, ashyǵyn aityńyz, ǵylymi-oqytýshylyq qyzmetińizge qaitaramyz. Onda turǵan eshteńe joq. Qazirgi ahýal óte kúrdeli jáne jaýapty, elimizdiń qaýipsizdigine tikelei bailanysty. Sondyqtan bárimiz jinaqy, uqypty jáne belsendi bolýymyz qajet. Basqa jol joq. Prezident Ákimshiligi búgin aitylǵan barlyq máseleni baqylaýda ustaidy, – dedi Memleket basshysy.
Qasym-Jomart Toqaev jiyndaǵy sózin qorytyndylai kele, Almaty qalasynyń turǵyndaryna úndeý jasady.
– Sabyr saqtańyzdar jáne ár nársege baiyppen qarańyzdar. Dúrbeleńge salynyp, túrli qaýeset pen jalǵan aqparatty qasaqana taratatyn arandatýshylar men jaýapsyz adamdardyń jetegine erip ketpeńizder. Naǵyz almatylyqtar árqashan aqyl-parasatymen jáne ustamdylyǵymen erekshelengen. El basshylyǵy sizderdiń qaýipsizdikterińizdi qamtamasyz etý úshin qoldan kelgenniń bárin jasaidy. Oǵan kúmán bolmasyn. Almatylyqtardyń talap-tilegi árdaiym bizdiń basty nazarymyzda, – dedi Prezident.
Sonymen qatar jiynda Tótenshe jaǵdailar ministri Syrym Sháriphanov pen Almaty qalasynyń ákimi Erbolat Dosaev sóz sóiledi.
