فوتو: اقوردانىڭ باسپاسٶز قىزمەتٸ
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تٶراعالىعىمەن الماتى قالاسىندا سەيسميكالىق قاۋٸپسٸزدٸكتٸ قامتاماسىز ەتۋ مەسەلەلەرٸ جٶنٸندە كەڭەس ٶتتٸ, دەپ حابارلايدى "ۇلت اقپارات" اقوردانىڭ باسپاسٶز قىزمەتٸنە سٸلتەمە جاساپ.
جيىنعا پرەزيدەنت ەكٸمشٸلٸگٸ مەن قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸنٸڭ باسشىلىعى, ٷكٸمەت مٷشەلەرٸ, قالالار مەن وبلىستاردىڭ ەكٸمدەرٸ, سونداي-اق ايماقتارداعى تٶتەنشە جاعدايلار دەپارتامەنتتەرٸنٸڭ جەتەكشٸلەرٸ قاتىستى.
مەملەكەت باسشىسى ەل اۋماعىنىڭ ٷشتەن بٸر بٶلٸگٸندە جەر سٸلكٸنٸسٸ قاۋپٸ بار ەكەنٸن ايتتى. سەيسمولوگييالىق ستانتسييالار سوڭعى 5 جىلدا 45 مىڭنان استام دٷمپۋ جاعدايىن تٸركەگەن. ونىڭ كٶبٸ – تٶمەن بالدىق جەر سٸلكٸنٸسٸ.
– بٸراق, اشىعىن ايتۋ كەرەك, الماتىدا بولعان تٶتەنشە جاعداي كەزٸندە تيٸستٸ ورگاندار شۇعىل ەرەكەت ەتۋگە تولىق دايىن بولعان جوق. ال قالا تۇرعىندارى نە ٸستەرٸن بٸلمەي, ابدىراپ قالدى. دەگەنمەن بۇل جيىننىڭ باستى ماقساتى – سىن ايتۋ ەمەس, ناقتى شەشٸمدەر قابىلداۋ. مىسالى, جۇرتتىڭ كٶپشٸلٸگٸندە «تٶتەنشە جاعدايعا قاجەتتٸ چەمودان» دا جوق بولىپ شىقتى. تيٸستٸ وقۋ-ٷيرەتۋ شارالارى مەكتەپتەن, تٸپتٸ بالاباقشادان باستالۋى كەرەك. بۇرىن الماتىدا وسىنداي تەجٸريبە بولعان. سونى قايتا جاڭعىرتۋ قاجەت. سەبەبٸ قازٸر ازاماتتاردى تٶتەنشە جاعدايعا دايىنداۋ جٷيەسٸ تالاپقا ساي ەمەس. قۇزىرلى ورگاندار حالىققا جان-جاقتى تٷسٸندٸرۋ جۇمىسىن جٷرگٸزۋگە تيٸس. وقۋ ورىندارىندا, مەملەكەتتٸك مەكەمەلەردە تۇراقتى جاتتىعۋ ٶتكٸزٸپ تۇرۋ قاجەت. بۇل – ٶتە ماڭىزدى. وسى جۇمىستى دەرەۋ قولعا الۋ كەرەك, – دەدٸ پرەزيدەنت.
مەملەكەت باسشىسى ينفراقۇرىلىمداردىڭ حالىقتى ەۆاكۋاتسييالاۋعا دايىندىعىنا جەنە قۇلاقتاندىرۋ جٷيەسٸنە قاتىستى مەسەلەگە ەرەكشە نازار اۋداردى.
– دابىل قوسىلمادى. بۇل دۇرىس شەشٸم بولدى. ەيتپەسە, قالادا دٷربەلەڭ تۋىندايتىن ەدٸ. بٸراق حالىقتى باسقا بايلانىس ارنالارى ارقىلى حاباردار ەتۋ قاجەت بولاتىن. قۇلاقتاندىرۋ بٸرنەشە نەگٸزگٸ مٸندەتتٸ شەشۋٸ كەرەك. ولاردىڭ قايسىسىن بۇرىن قولدانۋ كەرەكتٸگٸ قاۋٸپ-قاتەردٸڭ اۋقىمىنا بايلانىستى. الايدا قولدانىستاعى الگوريتمدەردە بۇل ەسكەرٸلمەيدٸ. قاتتى جەر سٸلكٸنٸسٸ كەزٸندە ادامداردى زٸلزالانىڭ فيزيكالىق سيپاتتامالارى مەن ەپيتسەنترٸ تۋرالى اقپارات قىزىقتىرمايدى. ولار تابيعات اپاتىنىڭ قانشالىقتى جويقىن ەكەنٸن ونسىز دا سەزٸندٸ. مۇنداي سەتتە, ەڭ باستىسى, تۇرعىنداردى ەرٸ قاراي قالاي ەرەكەت ەتۋ جٶنٸندەگٸ اقپاراتپەن قامتاماسىز ەتۋ ماڭىزدى. ازاماتتار «ٷيگە ورالۋعا بولا ما?», «قايدان كٶمەك الۋعا بولادى?» دەگەن ساۋالدارعا جاۋاپ الۋى كەرەك. سوندىقتان قۇلاقتاندىرۋ جٷيەسٸن قايتا قاراپ, ونى بارىنشا ناقتى قاجەتتٸلٸككە بەيٸمدەۋ قاجەت. تەحنيكالىق قۇرالدار اقپاراتتىڭ ەر ادامعا ۋاقىتىلى جەتۋٸن قامتاماسىز ەتۋگە تيٸس. بۇل جولى SMS-حابارلامالار تىم كەش كەلدٸ. سونداي-اق دٷمپۋ كەزٸندە بايبالام سالىپ, جالعان اقپارات تاراتقاندار بولدى. جۇرتتى ەدەيٸ دٷرلٸكتٸرگەن ادامداردى زاڭعا سەيكەس جازاعا تارتۋ قاجەت, – دەدٸ پرەزيدەنت.
مەملەكەت باسشىسى تٶتەنشە جاعدايلاردىڭ الدىن الۋ جەنە جويۋ جٷيەسٸن ماتەريالدىق-تەحنيكالىق تۇرعىدان جاراقتاندىرۋ دەڭگەيٸنٸڭ تٶمەندٸگٸن سىنعا الدى. بۇل سەيسميكالىق مونيتورينگ جەلٸسٸنە دە, سونداي-اق قۇتقارۋشىلاردى زاماناۋي قۇرال-جابدىقتارمەن, تەحنيكامەن جەنە ارناۋلى كيٸمدەرمەن قامتاماسىز ەتۋ ٸسٸنە دە قاتىستى.
– سەيسميكالىق باقىلاۋدى «ۇلتتىق سەيسمولوگييالىق باقىلاۋ جەنە زەرتتەۋ عىلىمي ورتالىعى» جشس-نە قاراستى الماتى, شىمكەنت قالالارىنداعى جەنە 12 وبلىستاعى 70 سەيسمولوگييالىق ستانتسييا جٷرگٸزەدٸ. ونىڭ التاۋى ٸستەن شىققان. مامانداردىڭ ەسەبٸنە سەيكەس بٷكٸل ەل بويىنشا قوسىمشا 285 سەيسمولوگييالىق ستانتسييا ورناتۋ قاجەت. جويقىن جەر سٸلكٸنٸسٸ كەزٸندە مەملەكەتتٸك ماتەريالدىق رەزەرۆتٸڭ بولۋى جەنە ونىڭ قولجەتٸمدٸلٸگٸ ايرىقشا ماڭىزدى. كٶلٸك بايلانىسىن جەدەل قالپىنا كەلتٸرۋ جەنە مەديتسينالىق كٶمەك ۇيىمداستىرۋ مٷمكٸندٸگٸ دە شەشۋشٸ رٶل اتقارادى. ەكٸمدەر تٶتەنشە جاعدايلار مينيسترلٸگٸمەن بٸرلەسٸپ, بارلىق ەلدٸ مەكەننٸڭ وسىعان قاعاز جٷزٸندە ەمەس, ٸس جٷزٸندە دايىن ەكەنٸنە كٶز جەتكٸزۋگە تيٸس. وسى جەر سٸلكٸنٸسٸنەن ساباق الىپ, جٸبەرٸلگەن ولقىلىقتاردى تٷزەتۋ قاجەت, – دەدٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ.
پرەزيدەنت قۇرىلىس بارىسىندا سەيسميكالىق قاۋٸپسٸزدٸكتٸ قامتاماسىز ەتۋ مەسەلەسٸ تولىق شەشٸمٸن تاپپاي وتىرعانىن ايتتى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ پٸكٸرٸنشە, زٸلزالا كەزٸندەگٸ قاۋٸپسٸزدٸك شارالارىن تٷبەگەيلٸ قايتا قاراۋ قاجەت.
پرەزيدەنت الماتىنىڭ ازاماتتىق قورعانىس جٷيەسٸ جەر سٸلكٸنٸسٸنە دايىن بولماي شىققانىن, ال قۇزىرلى ورگاندار تابيعاتتىڭ بۇل سىناعىنان ٶتە الماعانىن اتاپ ٶتتٸ.
– 2021 جىلى جەتٸ مينيسترلٸكتٸڭ بٸرلەسكەن بۇيرىعىمەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2021-2023 جىلدارعا ارنالعان سەيسميكالىق قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋ جۇمىستارىنىڭ تيٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋ جٶنٸندەگٸ شارالار كەشەنٸ بەكٸتٸلدٸ. باسقا دا مٸندەتتەردٸ قوسا العاندا, بۇل قۇجاتتا الماتى قالاسى ٷشٸن جويقىن جەر سٸلكٸنٸستەرٸ تۋرالى اۆتوماتتاندىرىلعان ەرتە حابارلاۋ جٷيەسٸن ەنگٸزۋ كٶزدەلگەن ەدٸ. ەدەتتەگٸدەي, بەرٸلگەن ەسەپتە بەرٸ دۇرىس. وسى ماقساتتارعا بٶلٸنگەن قوماقتى قاراجات يگەرٸلگەن, نىسانداردى قابىلداپ الۋ اكتٸسٸنە قول قويىلعان. باس پروكۋراتۋراعا سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ٸس-قيمىل اگەنتتٸگٸمەن بٸرلەسٸپ, وسى مەسەلەمەن اينالىسۋدى جەنە بٸر ايدىڭ ٸشٸندە قاراجاتتىڭ قايدا جۇمسالعانىن, دابىل جٷيەسٸنٸڭ نەگە جۇمىس ٸستەمەگەنٸن انىقتاۋدى تاپسىرامىن. سوعان قاراعاندا, بٷكٸل ەلٸمٸزدە ٶتكٸزٸلگەن 27 مىڭ سەيسميكالىق جاتتىعۋ مەن 2,5 مىڭ سەميناردىڭ دا تٷك پايداسى بولمادى, – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ سەيسمولوگييا سالاسىن دامىتۋدىڭ 2024-2028 جىلدارعا ارنالعان كەشەندٸ جوسپارىن ەزٸرلەپ جاتقان ٷكٸمەتكە سەيسميكالىق قاۋٸپسٸزدٸكتٸ قامتاماسىز ەتۋ تەسٸلدەرٸن قايتا قاراۋدى تاپسىردى. سونىمەن قاتار پرەزيدەنت بۇل جۇمىستىڭ نەتيجەلەرٸن باعالاۋدىڭ ناقتى ٶلشەمدەرٸن ەزٸرلەۋدٸ جەنە تيٸستٸ شارالار قابىلداۋدى تالاپ ەتتٸ.
– سەيسمولوگييالىق مونيتورينگ پەن جەر سٸلكٸنٸسٸن بولجاۋ جٷيەسٸن تٷبەگەيلٸ جەتٸلدٸرۋ قاجەت. ازاماتتار العاشقى دٷمپۋگە دەيٸن بٸرنەشە سەكۋند بۇرىن Google سەرۆيسٸ ەسكەرتۋ جاساعانىن ايتىپ جاتىر. بٸزدٸڭ جٷيەلەر بۇلاي ٸستەي المادى. بٸز ەلٸمٸزدە «سمارت-قالالار» قۇرۋعا نيەتتٸمٸز. ولاردى باسقارۋ جاڭا تەحنولوگييالارعا, سونىڭ ٸشٸندە جاساندى ينتەللەكت سالاسىنداعى سوڭعى جەتٸستٸكتەرگە نەگٸزدەلۋٸ كەرەك. سوندىقتان ەلەم بويىنشا تيٸمدٸلٸگٸ دەلەلدەنگەن يننوۆاتسييالىق شەشٸمدەردٸ قولدانىسقا بەلسەندٸ تٷردە ەنگٸزۋ قاجەت. ٷكٸمەت قىسقا مەرزٸم ٸشٸندە زاماناۋي تەحنولوگييالاردى قولدانۋعا قاتىستى وڭتايلى شەشٸم شىعارۋى كەرەك. ەرينە, سەيسميكالىق قاۋٸپتٸ ايماقتا ورنالاسقان ەلٸمٸزدەگٸ ەڭ ٸرٸ قالا رەتٸندە الماتىعا باسىمدىق بەرگەن جٶن. بٸلٸكتٸ سەيسمولوگتار مەن باسقا دا مامانداردى دايارلاۋعا ەرەكشە نازار اۋدارۋ قاجەت, – دەدٸ پرەزيدەنت.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ پٸكٸرٸنشە, الماتىدان بٶلەك, ەلٸمٸزدٸڭ باسقا دا ايماقتارى جەر سٸلكٸنٸسٸنە دايىن بولۋعا جەنە قاجەتتٸ ينفراقۇرىلىمدى قامتاماسىز ەتۋگە تيٸس.
– تۇرعىندار جينالاتىن جەنە ولار ۋاقىتشا پانالايتىن ارنايى ورىنداردى تەكسەرۋ كەرەك. سونداي-اق ازاماتتاردى قاۋٸپسٸز جەرگە كٶشٸرۋ, زارداپ شەككەندەرگە جەدەل جەردەم بەرۋ, كٶشپەلٸ ەمدەۋ ورىندارىن اشۋ جۇمىسىن تيٸمدٸ ۇيىمداستىرۋ قاجەت. سونىمەن قاتار ماتەريالدىق رەزەرۆ جەتكٸلٸكتٸ بولۋعا تيٸس. تاعى بٸر ماڭىزدى مەسەلە. اپات بولعان جاعدايدا باسقا ايماقتاردان قۇتقارۋ قىزمەتٸن جەدەل جەتكٸزۋدٸ قامتاماسىز ەتۋ كەرەك, – دەدٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ.
سونىمەن قاتار پرەزيدەنت عيماراتتار مەن نىسانداردىڭ سەيسميكالىق ورنىقتىلىعىن كٷشەيتۋ قاجەت ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ. ٷكٸمەت پەن ەكٸمدٸككە وسى مەسەلەنٸ زەردەلەپ, تيٸستٸ شەشٸم قابىلداۋ جٶنٸندە تاپسىرما بەرٸلدٸ.
– جالپى, تۇرعىنداردىڭ تٶتەنشە جاعدايعا دايىندىعىن قاعاز بەتٸندە ەمەس, ٸس جٷزٸندە جاقسارتۋ قاجەت. نەگٸزگٸ مٸندەت – ازاماتتاردىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋ. بۇل, ەڭ الدىمەن, ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸك مەسەلەسٸ. تٶتەنشە جاعدايلار كەزٸندە بارلىق سالالىق قۇرىلىم جەدەل ەرەكەت ەتٸپ, ٷيلەسٸمدٸ جۇمىس ٸستەۋٸ كەرەك. دٷربەلەڭ مەن حاوسقا جول بەرمەي, جاعدايدى تۇراقتاندىرىپ, اپاتتىڭ اۋىر سالدارىن مٷمكٸندٸگٸنشە جەڭٸلدەتۋ ٷشٸن دۇرىس جەنە ۋاقىتىلى ەرەكەت ەتۋ ماڭىزدى. تٶتەنشە جاعدايلارعا ساقاداي ساي بولۋ – ٷكٸمەت باستاعان مەملەكەتتٸك ورگانداردىڭ ورتاق مٸندەتٸ, – دەدٸ پرەزيدەنت.
تٶتەنشە جاعدايلار مينيسترلٸگٸنە ٶز قىزمەتٸن سىني تۇرعىدان قايتا تارازىلاۋ مٸندەتٸ جٷكتەلدٸ. مەملەكەت باسشىسى مينيستر سىرىم شەرٸپحانوۆتىڭ اتالعان سالا مامانى رەتٸندە تەورييالىق بٸلٸمٸ بار ەكەنٸن, بٸراق ناقتى ٸسكە كەلگەندە جۇمىسىنىڭ نەتيجەسٸ كٶرٸنبەي جاتقانىن ايتتى.
– قازٸرگٸ جۇمىستى كٶڭٸلدەن شىعادى دەپ ايتۋعا كەلمەيدٸ. مينيستر شەرٸپحانوۆقا ەسكەرتەمٸن. ەگەر سٸز ٶز جۇمىسىڭىزدى اۋىر سانايتىن بولساڭىز, اشىعىن ايتىڭىز, عىلىمي-وقىتۋشىلىق قىزمەتٸڭٸزگە قايتارامىز. وندا تۇرعان ەشتەڭە جوق. قازٸرگٸ احۋال ٶتە كٷردەلٸ جەنە جاۋاپتى, ەلٸمٸزدٸڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸنە تٸكەلەي بايلانىستى. سوندىقتان بەرٸمٸز جيناقى, ۇقىپتى جەنە بەلسەندٸ بولۋىمىز قاجەت. باسقا جول جوق. پرەزيدەنت ەكٸمشٸلٸگٸ بٷگٸن ايتىلعان بارلىق مەسەلەنٸ باقىلاۋدا ۇستايدى, – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.
قاسىم-جومارت توقاەۆ جيىنداعى سٶزٸن قورىتىندىلاي كەلە, الماتى قالاسىنىڭ تۇرعىندارىنا ٷندەۋ جاسادى.
– سابىر ساقتاڭىزدار جەنە ەر نەرسەگە بايىپپەن قاراڭىزدار. دٷربەلەڭگە سالىنىپ, تٷرلٸ قاۋەسەت پەن جالعان اقپاراتتى قاساقانا تاراتاتىن ارانداتۋشىلار مەن جاۋاپسىز ادامداردىڭ جەتەگٸنە ەرٸپ كەتپەڭٸزدەر. ناعىز الماتىلىقتار ەرقاشان اقىل-پاراساتىمەن جەنە ۇستامدىلىعىمەن ەرەكشەلەنگەن. ەل باسشىلىعى سٸزدەردٸڭ قاۋٸپسٸزدٸكتەرٸڭٸزدٸ قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن قولدان كەلگەننٸڭ بەرٸن جاسايدى. وعان كٷمەن بولماسىن. الماتىلىقتاردىڭ تالاپ-تٸلەگٸ ەردايىم بٸزدٸڭ باستى نازارىمىزدا, – دەدٸ پرەزيدەنت.
سونىمەن قاتار جيىندا تٶتەنشە جاعدايلار مينيسترٸ سىرىم شەرٸپحانوۆ پەن الماتى قالاسىنىڭ ەكٸمٸ ەربولات دوساەۆ سٶز سٶيلەدٸ.
