Olar qazaq poeziiasynyń telqońyry edi. Biriniń esimi aitylsa, mindetti túrde ekinshisiniń esimi tilge oralady. Ekinshi dúniejúzilik soǵystan keiin kúiregen, kúizelgen jadty biri názik lirikasymen emdese, ekinshisi oi ormanyna jetelep, halyqty kemeldikke, bilimdarlyqqa úndedi. Poeziianyń qýaty qasań oilardan, aýyr pálsapalardan ótkir bolatyndyǵy osy eki aqyndy jattap, ánge qosyp, bir-birine yntyq sezimderin aqyn jyrlarymen jetkizgen jastardyń ult rýhyn túletýdegi eńbekterinen baiqaýǵa bolar. Árine, ony anyqtaýdyń naqty parametri joq. Ol eki aqyn – túidei qurdas, ázili jarasqan, biri – jomart kúz bolsa, ekinshisi – shýaqty kóktemge uqsaityn ult poeziiasynyń qos shynary Qadyr Myrza-Áli men Tumanbai Moldaǵaliev. Tiri bolǵanda biyl ekeýi de 85 jasqa aiaq basar edi. Biz aqyn Temirǵali Kópbaevtyń telqońyr jaiynda jazylǵan maqalasyn oqyrman nazaryna usynyp otyrmyz.
EŃ SOŃǴY KEZDESÝ
Qairan Qadyr aǵa! Qazaqtyń Qadyry! Onyń taban astynda taýyp aitatyn qisyndy qaljyńdaryna baladai máz bolyp, dastarhan basynda kúlkiden ezý jiia almai jadyrap otyratynymyz esten ketpeidi. Qara shańyraq QazUÝ-dyń stýdentteri men ustazdarynyń aldynda qyzyqty estelikter aityp, tebirene óleń oqyp turǵany da kóz aldymyzda.
Endi, mine, qarapaiym danyshpan týraly estelik aitýmen ǵana shektelemiz. Jazmyshtyń isine amal joq eken. Aitpaqshy, sol týraly «Jazmysh» degen kitabynda ózi de táptishtep-aq aitqan edi-aý. «Ómirdiń túiinine toqtalǵanda qazaqtyń «jazmyshtan ozmysh joq» degen máteline jeter sóz tappadym» dep jazǵan bolatyn. Jazmyshtyń jazýynan Qadyr aǵam da ainalyp óte almaǵany ǵoi. Jumyr basty pendeniń qolynan kelmeitin bir nárse osy eken.
Aǵamdy eń sońǵy ret kórgenim esime túsedi. Ál-Farabi atyndaǵy QazUÝ-dyń filologiia fakýltetinde qyzyqty ótken kezdesýden qaityp kele jattyq. Kóńilimiz kóterińki. Mashinada ekeýmiz ǵana. Qadyr aǵam ádeti boiynsha álem ádebietiniń marqasqalaryn túgendep keledi. Óńkei tańǵajaiyp epizodtar kóz aldymnan kinolentadai tizilip ótip jatyr.
Ol kisi sál tynym alǵan bir sátte:
– Aǵa, kezdesýde sóilep turyp, nege kózińizge jas aldyńyz?– dep suradym.
– Osyǵan ózim de tań qalamyn,– dedi ol bar denesimen maǵan burylyp,– Senesiń be? Sońǵy kezde osylai jylaityndy shyǵardym. Nege ekenin ózim de túsinbeimin. Kóńilim bosap ketedi.
– Stýdentterdi kórip, jas kezińiz esińizge túsken bolar? Múmkin ózińiz dáris bergen fakýltetti saǵynǵan shyǵarsyz?
– Ol da bar. Biraq men jylaýyq bolyp aldym. Halyqtyń aldyna shyqsam, ózinen-ózi kózime jas keledi. Ótkende bir ortada ózimdi áreń ustadym. Úige kelgen soń, eshkimge kórsetpei, bala qusap jylap aldym. Jylap alyp edim, kádimgidei jeńildenip qaldym.
– Sonda ne dep jyladyńyz? – dedim áńgimesine qyzyǵyp.
– Osy kúnder endi qaityp oralmaidy-aý dep jyladym. Biraz jasqa keldik. Ómirdiń kóbi ketip, azy qalǵany – ýdai shyndyq. Kókiregimizdi qur súiretip júrmiz ǵoi. Endi qansha qaldy deisiń?
– Qoiyńyzshy, aǵa! Sizdiń jasyńyzǵa jetip, osylai júgirip júrsek, ne arman bar? Áli seksenge, toqsanǵa tolǵanyńyzdy da toilaimyz. Aman bolyńyz! – dedim. Aitaryn aitsam da, sol sátte «Aǵam qarttyqty qatty ýaiymdaidy eken-aý. Qaýpi kúshti siiaqty» degen oi sanamdy syzyp ótti. – Siz baqytty adamsyz ǵoi, – dedim sózimdi ári qarai jalǵap,– urpaq ósirip, nemere súidińiz. Ómir boiy óleńge adal boldyńyz. Halyqqa adal qyzmet ettińiz. Qurmetke erte bólendińiz. Syilyqtan da quralaqan bolmadyńyz. 32 tomdyq bai murańyz bar. Halyqtyń júreginde, ádebiettiń tarihynda máńgi qaldyńyz. Bul ekiniń birine buiyrmaityn baqyt dep oilaimyn.
– Onyń ras,– dedi Qadyr aǵa jymiyp,– Bálkim sol baqytty qimai jylaityn shyǵarmyn.
– Bul endi basqa áńgime!
Ekeýmiz qosyla kúldik. Áńgimemen Qadyr aǵanyń úiiniń aldyna kelip qalǵanymyzdy da baiqamappyz. Kólikten túsip, taza aýada taǵy biraz turdyq. Ol kisiniń áńgimesin tyńdaǵan saiyn tyńdai bergiń keledi. Taýsylmaityn qazyna dersiń. Dúniege kóziń ashylyp, jan saraiyń keńip qalady.Álden soń:
– Habarlasyp turarmyz. Men endi qaitaiyn aǵa,– dedim. Ol júzime meiirlene qarap, qushaqtap, arqamnan qaqty.
– Jaraidy. Raqmet! Jylasaq, tek baqyttan jylaiyq!– dedi suq saýsaǵyn shoshaityp. Mashinany buryp, ainadan artyma qarasam, Qadyr aǵam qaqpany jaýyp jatyr eken.
QALJYŃY MYQTY QURDASTAR
Qazaq poeziiasynyń shynaiy dúldúlderi Tumanbai Moldaǵaliev pen Qadyr Myrza Áliniń qurdastyq qaljyńdary týraly aitar áńgime kóp. Jany jaisań aǵalarymyzdyń qasynda biraz jyldar birge júrip, kóńil syrlaryn óz aýyzdarynan talai tyńdaǵan bizde de arman joq shyǵar. Óz basym olardyń kózin kórip, tirlikte jyly sózin kóp estigenimdi maqtanyshpen eske alamyn, taǵdyrymnyń erekshe syiy retinde baǵalaimyn. Meniń «Jańǵyryq», «Kie» atty jyr kitaptaryma Qadaǵań men Tumaǵań siiaqty ǵajaiyp sóz zergerleriniń óz tilekteri boiynsha alǵysóz jazyp bergenin shyǵarmashylyq jolymdaǵy eń baqytty oqiǵa dep sanaimyn.
Qos alyppen jaqyn tanysyp, qoian-qoltyq aralasýyma ózim basqaratyn «Qazyǵurt» baspasy sebepshi boldy.
2001 jyldyń qońyr kúzi edi. Qyzmet telefonym shyryldady. Tutqany kótergen bizdiń baspanyń Bas redaktory Ulan Ospanbai maǵan qarap:
– Temke, seni suraidy, – dedi.
– Kim eken?
– Tumanbai Moldaǵaliev.
– Tumaǵańnyń ózi me? Ákel, – dep tutqany aldym.
– Temirǵali batyrsyń ba, ei?! – Ol kisi basalqaly daýysymen kóterińki sóiledi.
– Iá, men aǵa. Sálemetsiz be? Tyńdap turmyn.
– Amansyń ba, qaraǵym? Men ózińe jolyqsam dep edim. Keńseń qai jerde? Qashan barǵanym durys? Jumysta bolasyń ba?
– Qazir kele berińiz, aǵa, – dep, meken-jaiymyzdy aittym. Sút pisirim ýaqyt ótken soń halqymyzdyń maqtanyshyna ainalǵan alyp aqyndy keńsede otyryp kútkenim yńǵaisyz bolar degen oimen esiktiń aldyna shyqtym. Tumaǵańnyń qandai máselemen kele jatqanyn ishim sezedi. «Qadyrdyń kóptomdyǵy shyqqan baspadan men de kitaptarymdy shyǵaramyn», – dep júrgenin estigenmin. Qadyr aǵanyń ózi de aitqan.
Tumaǵań keldi. Meni baýyryna basyp:
– Báse, telefondaǵy daýysyńa qarap-aq bas terisi kelisken jigit qoi dep edim. Men de adam tanimyn ǵoi, – dedi jyly jymiyp, – Meniń Qadyr qurdasymnan úirenetin nárse kóp. Ol ólip ketse de jaman adamdy jaǵalamaidy. Seniń myqty ekenińdi sodan-aq bilgenmin.
– Kóńilińizge raqmet, aǵa! – dedim, onyń alǵaýsyz aq peiiline riza bolyp.
Áigili aqyndy ishke ertip kirdim. Syrt kiimin ilip, aldyna shái ákeldirdim. Ekeýmiz uzaq-sonar áńgimege kiristik. Tumaǵań baladai ańqyldaq, aqkóńil adam eken. Óziniń óleńderi siiaqty kóńili móldirep tur. Bala qusap, jelpinip, maqtanyp ta qoiady. «Qalai deisiń?», «Solai emes pe?» dep, óziniń sózin quptatyp otyrady. Bar syryn balasyna aitqandai aqtaryp jatyr.
– Qadyr maǵan kóptomdyǵyn syilady, – dedi bir kezde. – Ǵajap shyqqan eken! Tamsanyp, qarai berdim. Pishini de, bezendirilýi de kelisken, sulý dúnie bolyp shyǵypty. Kitap degen osyndai bolý kerek! Qadyrdyń ózi siiaqty, eshkiniń asyǵyndai eken.
– Pishinin Qadyr aǵanyń ózi tańdaǵan. Eseninniń formaty deidi. Esenin óziniń kitaptaryn únemi osy pishinmen shyǵarǵan kórinedi. Naǵyz poeziialyq pishin emes pe? – dedim, Tumaǵańnyń qolyna aitylyp otyrǵan kitaptyń bir danasyn ustatyp.
– Esenindi qaidam, naǵyz Qadyrǵa laiyq format eken, – dedi ol kitapty aýdaryp qarap. – Maǵan mundai format kelmeidi. Meniń kitaptarym úlken formatta bolýy kerek. Talai dúniem bar. Qadyrdyki on eki tommen bitti me?
– Joq aǵa, ol kisiniń jazǵany otyz tomnan asady.
– Qazirgisi on eki ǵoi?
– Iá. On eki tom.
– Meniki on tórt tom bolady. Úlken formatpen. Men de Qadyrdan az jazbaǵam. Ázirge on tom etip shyǵaryp berseń, qalǵanyn keiin qosa beremiz. Qurdasymen básekelesti demessiń. Biraq Qadyrdan qalǵym kelmeitini ras.
Tumaǵańnyń on tórt tomyn bes myń dana taralymmen shyǵaratyn bolyp kelistik. Qarajatyn ekeýmiz birlesip qarastyratyn boldyq. Táýekel!
– Men saǵan Qadyr emespin, – dedi ol keterinde taǵy da qurdasyn alǵa tartyp, – Áli-aq ózińe at mingizemin. Meniń ákem soǵysta ketken. Aqshadan ólgen joq. Sondyqtan qalamaqy ber dep seni mazalamaimyn. Keregi joq. Tek kózim tiride tomdarymnyń tolyq shyqqanyn kórip ketsem bolǵany.
– Aǵa, Alla jazsa, bári de shyǵady. «Áreket túbi – bereket» degen bar. Áreketke kiriseiik, – dep shyǵaryp saldym.
Eki danyshpan. Ekeýi qurdas. Aralarynda syilastyqtyń sheginen shyqpaityn ádemi qaljyń júredi. Uly adamdardyń qaljyńy da uly bolady. Birde:
– Tumanbaidy bir joly qatyrdym, – dedi Qadyr aǵa kúlip, – Onyń menen úsh ai kishiligi bar. 50-ge tolǵanda da, 60-qa tolǵanda da mereitoilarymyzdy toiladyq. Tumanbai maǵan qarap otyrady. «Qadyr ne ister eken?» deidi. Sodan keiin týra meniń istegenimdi ainytpai qaitalaidy. Men de ony bilip alǵam. 1995 jyly alpysqa toldyq. Tumanbai ádetinshe maǵan qarap otyr. Almatyda da, týǵan óńirim Oralda da toi ótti. Jympity aýdanynda jiyn bolyp, ósken jerimdegi ózim oqyǵan orta mektepke meniń atym berildi. Elge raqmet! Syi-siiapattan kem qylmady. Almatyǵa oralǵan soń Tumanbai izdep keldi. «Al, ne boldy?» – dedi. Bárin táptishtep aityp berdim. Biraq mektepke meniń atymdy bergenin búgip qaldym. Ádeii aitpadym. Jazǵa qarai Tumanbai da toiǵa kiristi. Quddy meniń aitqanymdai qyldy. Ainytpai jasady.
Arada eki-úsh jyl ótken. Bir jiynda Tumash ekeýmiz ońasha sóilesip otyr edik, sózdiń oraiy kelgende:
– Qadeke, osy sen qai mektepte oqyǵansyń? – dep surady ol.
– Men aýylda, ózimniń atymdaǵy mektepte oqyǵanmyn, – dedim maqtana sóilep. Tumashtyń aýzy ashylyp qalypty.
– A-a! Qalaisha? Qashan berip edi atyńdy? – dep kózderi sharasynan shyǵyp bara jatyr.
– Tumash! – dedim arqasynan qaǵyp qoiyp, – alpysqa tolǵanymda ózim oqyǵan mektepke meniń atymdy bergen.
– Sen, sen… Aitpadyń ǵoi, – dedi ol qipaqtap.
– Esińde bolsyn, naǵyz ustaz shákirtinen árqashan bir qupiiany jasyryn ustaidy. Men seniń ári aǵań, ári ustazyń emespin be? – dep edim, ol kúiip-pisti.
– Ái, Qadyr-ai, qýsyń ǵoi. Bul joly sen meni qatyrdyń, – dedi kúlip.
Negizi, onyń da meni sózden utqan kezi kóp. Jastaý kúnimizde bir óleń jazdym. «Hýliganskii» óleń edi. Eń sońǵy túiini «Abai menen ekeýmizdiń aramyzda bala joq» dep bitetin. Abaidan keiingi myqtyń – menmin degen sóz ǵoi. Ol óleń gazetke de shyqty. Tumanbai qurdasym ne der eken dep júrdim. Ol eshteńe baiqamaǵandai, úndemedi. Arada biraz ýaqyt ótti. Bir kúni ol:
– Qadyr, sen jalpy sol óleńde óte durys aitqansyń, – dedi. Onyń birdeńe aitatynyn sezip, ishim qylp ete qaldy.
– Qai óleńdi aitasyń? – dedim túk bilmegensip.
– «Abai menen ekeýmizdiń aramyzda bala joq» degenińdi aitam. Durys. Men senen úsh ai kishimin ǵoi. Sondyqtan men ol tizimge kirmeimin. Demek, meniń senen de myqty ekenimdi moiyndaǵanyń ǵoi, – dedi yrjiyp. Sol joly men jeńildim.
Qadyr aǵa Tumaǵań qurdasy týraly kóp aitatyn. Qaljyńmen soiyp otyrǵanmen, ony baladai jaqsy kóredi. «Qysyr sóz kúlmekke jaqsy» dep qoiyp, sóziniń arasyna Tumaǵańdy qystyryp jiberedi.
Birde Tumaǵań da Qadyr qurdasy týraly qyzyq áńgime aitty.
– Myna Qadyr kip-kishkentai bolyp alyp, únemi meniń aldymda júredi, – dedi ol. – Únemi solai. Menen úsh ai ǵana úlkendigi bar. «Maǵan «aǵa» dep sóile. Sen meniń ókshemdi basyp kele jatqan inimsiń ǵoi, – dep kúledi. Ol menen bir jyl buryn Lenin komsomoly syilyǵyn aldy. Menen bir jyl buryn Memlekettik syilyqty aldy. Endi, mine, kórmeisiń be, menen bir jyl buryn kóptomdyǵyn shyǵaryp tastady, – dep Tumaǵań kúlimsirep maǵan kózin qysyp qoidy. Sodan soń daýysyn báseńdetip, qýlana sybyrlaǵandai boldy, – men endi oilap júrmin, biz de 95-96 jasqa kelemiz ǵoi. Sol kezde bul Qadyr ana jaqqa da menen bir jyl buryn ketetin shyǵar deimin.
Men Tumaǵańnyń bul sózine kúlip jiberdim. Ol ózi de alaqanymen aýzyn basyp, rahattana kúlip aldy. Álden soń ǵana qaltasynan betoramalyn alyp, jasaýraǵan kózderin súrtip jatyp:
– Joq, olai bolmaidy eken, – dedi ol kókiregin kere dem alyp. – Ziratynyń basynda men eńkildep jylap tursam, Qadyrǵa odan asqan baqyt joq qoi. Joq, bolmaidy eken. Men birinshi ketýim kerek.
– Qoiyńyzshy, Tumaǵa, jaman sóz aitpańyz, – dedim kúlip.
– Jaman sóz aitqan joqpyn ǵoi. Sona-a-aý 95-96 jasqa barǵan soń deimin. Soǵan jeteiik. Ái, biraq Qadyr onda da meniń aldyma túsip ketedi-aý. Óitkeni onyń alda júrýi tabiǵi zańdylyqqa ainalyp ketken.
Qazir oilanyp otyrsam, Tumaǵańnyń sol sózi kóp jyl buryn aitylǵan zilsiz ázil bolǵanmen, negizsiz emes eken. Olar 95-ke jetpedi demeseńiz, Qadyr aǵa bul joly da qurdasynyń aldyn orap ketti. Qadyrmen qoshtasqan qaraly mitingte sóilegen sózinde Tumaǵań naǵyz aqyn retinde ishki sezimin irkip qala almady. Qoshtasý óleńin oqydy. «Úsh ai ǵana úlken bolsań da «aǵa dep ait», – deýshi ediń, endi sendei aǵany qaidan tabamyn?» – dep egildi. «Baqul bol, asyl aǵam!» – dep jylady. «Sensiz endi ne qyzyq bar?» – dep sherlendi. Qadyr aǵanyń ziratynyń basynda turyp, qabyrǵasy qaiysa eńkildedi. «Aǵasy» ana jaqta jalǵyzsyraidy dedi me eken, artynsha ózi de attandy. Qurdastyqtyń qadir-qasietin tereń tanytqan, qairan, qazaqtyń asyl tekti danyshpandary-ai! Olar ózderimen birge qazaq poeziiasynyń tutas bir dáýirin ala ketti.
