Jambyl oblysynyń 80 jyldyq mereitoiy qarsańynda Tarazda elimizde teńdesi joq «Tekturmas» etno-tarihi kesheni ashyldy, - dep habarlaidy QazAqparat.
Oblystyń seksen jyldyq mereitoiyn jambyldyqtar jańa formatta atap ótti. Asta-tók toi-dýmanmen emes, óńirdiń 80 jyldyǵyna orai 80-nen astam nysannyń el igiligine berilýi - sonyń kórinisi. Onyń ishinde shoqtyǵy biigi, taǵlymy bólek «Tekturmas» etno-tarihi kesheni de bar.
Atalǵan aýqymdy keshenniń ashylýyna 800-ge jýyq adam qatysty. Oblys jurtshylyǵy atynan aimaq basshysy Asqar Myrzahmetov, Qazaqstannyń Eńbek eri, Qazaqstannyń Halyq ártisi Asanáli Áshimov, tarih ǵylymdarynyń doktory, professor, Ulttyq ǵylym akademiiasynyń akademigi Mámbet Qoigeldiev keshenge gúl shoǵyn qoidy. Budan soń babalar rýhyna quran baǵyshtalyp, taǵzym etildi. Tarih ǵylymdarynyń doktory, professor, Ulttyq ǵylym akademiiasynyń akademigi Mámbet Qoigeldiev sóz alyp, Tarazdyń tarihi bolmysyn aishyqtap turǵan keshenniń mańyzyn atap ótip, óńirdegi sońǵy eki jyldaǵy oń ózgeristerge toqtaldy.
Ejelgi Taraz qalasynyń tól tarihyn tolyǵymen beineleitin «Tekturmas» etno-tarihi kesheni Talas ózeniniń joǵarǵy jaǵalaýyndaǵy «Tekturmas» taýynyń biik taýly betkeiiniń 24 gektar aýmaǵyn alyp jatyr. Tarihi keshen – Taraz óńirindegi ortaǵasyrlyq túrki elderiniń qasietti mekenin kórsetetin, túrki tarihynan syr shertetin tarihnama retinde ári demalys orny negizinde halqymyzdyń rýhani jan-dúniesin baiytyp, týrizmdi damytý maqsatynda salynǵan. Ǵajaiyp keshen Taraz qalasynyń barlyq kezeńderin qamtityn birneshe arhitektýralyq qurylymnan turady jáne san ǵasyrlyq tarihi oqiǵalardyń tolyq hronologiiasyn kórýge múmkindik beredi.
Tarihi keshendi tamashalaý Talas ózeni arqyly ótetin kópirden bastalady. Kópirge kire beris jerde eki úlken stela turǵyzylǵan: dóńgelek kún tárizdi tastyń birinshi betinde Uly Batys túrki qaǵandarynyń tańbasy beinelense, ekinshi betinde túrki halyqtarynyń nanym-senimindegi táńir qusy Samuryq qustyń beinesi kórsetilgen.
Kópir aiaqtalatyn jeriniń eki jaǵynda túrki halyqtarynyń negizgi aibarly belgisine ainalǵan biiktigi 4 metrlik, salmaǵy 3 tonnalyq aq tústi mármár tastan quiylǵan, túr kelbeti qazba jumystary kezinde tabylǵan artefakt obrazy boiynsha jasalǵan eki arystannyń músindik beinesi ornatylǵan. Ejelgi mifologiiada ańdardyń patshasy arystan óz aýmaǵy men óz úiirin qorǵaityn, bilik pen bailyqtyń simvoly bolyp eseptelgen.
Osy jerde «Tekturmas» etno-tarihi kesheniniń pasporty jazylǵan. Bul aýmaq – kieli aýmaq. Sol sebepti bul qasietti jerde shylym shegýge, ishimdik ishýge, lastaýǵa, qoqys tastaýǵa, balaǵat sózderdi aitýǵa tyiym salynatyny eskertilgen.
«Tekturmas» etno-tarihi kesheniniń kire beristen-aq aibatyn arttyryp turǵan - «Kóne Taraz» qaqpasy. Shyǵys stilinde salynǵan qaqpanyń biiktigi - 10 metr, eni - 14 metr. Qaqpanyń eki jaǵynda kúzet turatyn biik munaralary bar, ortasyndaǵy qaspetteri ár túrli oiý-órnektermen bezendirilgen. Aitalyq, birinshi beti «Tekturmas etno-tarihi kesheni» degen jazýmen áshekeilense, ekinshi betinde «Tarih – tektiliktiń belgisi» degen jazýy jazylǵan. Qaqpanyń eki shetindegi munaralardyń irgetasy jergilikti tabiǵi tastan qalansa, al qabyrǵalary taý-ken jynysy – travertinmen qaptalǵan. Munaralardyń aldyńǵy jaǵynda boiy 2 metr, al salmaǵy 300 keli naiza men qylyshpen jasaqtanǵan saýytty eki jaýyngerdiń músindik beineleri keremet úilesim berip tur.
Keshenge kireberisten bastalatyn baspaldaqtar men keshen ishindegi joldardyń barlyǵy jergilikti tabiǵi qyzyl tastan jasalǵan. Iaǵni qurylysqa qajetti materialdar kieli jerdiń ózinen alynyp otyr. Baspaldaqtyń eki jaǵyndaǵy ejelgi petrogliftermen áshekeilengen arnaiy aq tastardan jasalǵan eskertkishterge Taraz óńirinen shyqqan Taraz tarihynyń tulǵalary – on tórt qaǵan men oishyl ǵulamalardyń esimderi, bilik etken ǵasyrlary qashalyp tańbalanǵan.
Osy qaǵandar men ǵulamalardy tamashalap, baspaldaqpen joǵary kóterilseńiz, Taraz qalasynyń negizgi simvoly – uly babamyz Áýlie atanyń eńseli eskertkishi aldyńyzdan shyǵady. Salmaǵy 10 tonnalyq aq tústi mármár tastan quiylǵan eskertkishtiń postamentiniń biiktigi - 8 metr, al músininiń biiktigi 13 metrdi quraidy. Alyp tulǵanyń bolmysyn barynsha ashýǵa basymdyq berilgen. Músinniń ár beder, bólik, keskindemelerine deiin asa yjdahattylyqpen, erekshe yqylaspen somdalǵan. Máselen beldigi qudiret pen biliktiń, al aq saqaly ulylyq pen danalyqtyń simvolyn sýretteidi. Batysqa baiyppen qaraǵan uly babamyz, Taraz qalasy halqynyń baqýatty jáne berekeli ómir súrýine óz batasyn berip turǵandai. Aita keterligi bul alyp eskertkish biiktigi men salmaǵy jaǵynan da respýblikadaǵy eń úlkeni. Odan beride, «Tekturmas» taýynyń Talas ózeni jaǵyndaǵy eń biik betkeiinde Taraz qalasyn joǵarydan kórýge arnalǵan tamashalaý alańshasy ornalasqan. Bul alańda qus ushý biiktiginen Taraz qalasynyń tynysy men Talas ózeniniń aǵysyna qarap, ainaladaǵy tarihi dúnielerdi tamashalaýǵa barynsha múmkindik jasalǵan.
Tamashalaý alańshasynyń ortasynda arnaiy biik tastan jasalǵan bilik belgisi – Laýha tuǵyry ornatylǵan. Simvolikalyq belginiń eń ushar basynda álemdi jaratýshy Alla Taǵalanyń Quran Kárimdegi uly sózi «Alladan basqa eshbir táńir joq. Ol tiri, tolyq meńgerýshi» degen Quran súresi jazylǵan Laýhanyń osy Quran aiatynan keiingi astyńǵy jaǵynda túrki halyqtarynyń Tastaǵy tarihy – Kúlteginniń kóne rýna-túrki tilindegi jazýy beinelengen.
Jambyl oblysy ákimi Asqar Myrzahmetovtiń ideiasymen salynǵan alyp arhitektýralyq qurylys munymen toqtap qalmaidy. Josparda ekinshi-úshinshi kezeńderi bar. «Tekturmas» etno-tarihi kesheni qosymsha tarihi jáne tanymdyq nysandarmen keńeitiledi.
Jospar boiynsha ejelgi qalalar men qamaldar qabyrǵalarynyń úlgisine sáikes, ortaǵasyrlyq qorǵandar men dýaldardyń kórinisi salynady. «Kóne Taraz» qorǵany ejelgi kerýen-sarailar men tsitadelderdiń dástúrli arhitektýralyq beinesi boiynsha jasalady.
«Kóne Taraz» qorǵanynan Áýlie-ata eskertkishine deiin jáne ári qarai jaǵalai sozylyp, demalys alleiasy boi kóteredi, onyń eki jaǵynda Taraz qalasy men Jambyl oblysynyń ártúrli aýdandarynda ornalasqan 26 qasietti tarihi oryndarynyń kishireitilgen úlgidegi maketteri jaiǵasady.
Áýlie ata eskertkishinen «Kóne Taraz» qorǵanyna jalǵasyp jatqan jol boiynda qazaq jeri tarihyn túbegeili ózgertken eń iri uly shaiqastar – «Atlah shaiqasy» men «Ańyraqai shaiqasynyń» tasqa qashalǵan tarihi beinesi monýmentaldyq qabyrǵa betinde kórinis alady.
Tarihi keshenniń tómengi jaǵynda, monýmentaldy qabyrǵa men Talas ózenin jalǵaityn, taý basynan tógile aǵyp jatqan kaskadty sý sarqyramasy salynady.
Osy ózenniń jaǵalaýynda keshenge keletin týrister men jergilikti turǵyndarǵa qyzmet kórsetý nysandary, qonaqtarǵa arnalǵan dámhanalar men demalys oryndary, al tasyp aqqan Talas ózeniniń ústinde aspaly kópir ornalasady. Bul kópirdiń ústimen serýendep, Talas ózeniniń qýatyn sińirýge mol múmkindik ashylady.
Odan keiin tóbeniń sol jaq betkeiinde aspaly jol stansasy boi kóteredi. Bul aspaly jol «Tekturmas» etno-tarihi keshenin Taraz qalasynyń ortalyǵynda ornalasqan «Kóne-Taraz» tarihi-etnomádeni kesheni men «Kóne Taraz» tarihi-mádeni ortalyǵyn bailanystyryp týristerge qalany biikten tamashalap aralaýǵa múmkindik beredi.
