جامبىل وبلىسىنىڭ 80 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا تارازدا ەلٸمٸزدە تەڭدەسٸ جوق «تەكتۇرماس» ەتنو-تاريحي كەشەنٸ اشىلدى, - دەپ حابارلايدى قازاقپارات.
وبلىستىڭ سەكسەن جىلدىق مەرەيتويىن جامبىلدىقتار جاڭا فورماتتا اتاپ ٶتتٸ. استا-تٶك توي-دۋمانمەن ەمەس, ٶڭٸردٸڭ 80 جىلدىعىنا وراي 80-نەن استام نىساننىڭ ەل يگٸلٸگٸنە بەرٸلۋٸ - سونىڭ كٶرٸنٸسٸ. ونىڭ ٸشٸندە شوقتىعى بيٸگٸ, تاعلىمى بٶلەك «تەكتۇرماس» ەتنو-تاريحي كەشەنٸ دە بار.
اتالعان اۋقىمدى كەشەننٸڭ اشىلۋىنا 800-گە جۋىق ادام قاتىستى. وبلىس جۇرتشىلىعى اتىنان ايماق باسشىسى اسقار مىرزاحمەتوۆ, قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرٸ, قازاقستاننىڭ حالىق ەرتٸسٸ اسانەلٸ ەشٸموۆ, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, ۇلتتىق عىلىم اكادەميياسىنىڭ اكادەميگٸ مەمبەت قويگەلديەۆ كەشەنگە گٷل شوعىن قويدى. بۇدان سوڭ بابالار رۋحىنا قۇران باعىشتالىپ, تاعزىم ەتٸلدٸ. تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, ۇلتتىق عىلىم اكادەميياسىنىڭ اكادەميگٸ مەمبەت قويگەلديەۆ سٶز الىپ, تارازدىڭ تاريحي بولمىسىن ايشىقتاپ تۇرعان كەشەننٸڭ ماڭىزىن اتاپ ٶتٸپ, ٶڭٸردەگٸ سوڭعى ەكٸ جىلداعى وڭ ٶزگەرٸستەرگە توقتالدى.
ەجەلگٸ تاراز قالاسىنىڭ تٶل تاريحىن تولىعىمەن بەينەلەيتٸن «تەكتۇرماس» ەتنو-تاريحي كەشەنٸ تالاس ٶزەنٸنٸڭ جوعارعى جاعالاۋىنداعى «تەكتۇرماس» تاۋىنىڭ بيٸك تاۋلى بەتكەيٸنٸڭ 24 گەكتار اۋماعىن الىپ جاتىر. تاريحي كەشەن – تاراز ٶڭٸرٸندەگٸ ورتاعاسىرلىق تٷركٸ ەلدەرٸنٸڭ قاسيەتتٸ مەكەنٸن كٶرسەتەتٸن, تٷركٸ تاريحىنان سىر شەرتەتٸن تاريحناما رەتٸندە ەرٸ دەمالىس ورنى نەگٸزٸندە حالقىمىزدىڭ رۋحاني جان-دٷنيەسٸن بايىتىپ, تۋريزمدٸ دامىتۋ ماقساتىندا سالىنعان. عاجايىپ كەشەن تاراز قالاسىنىڭ بارلىق كەزەڭدەرٸن قامتيتىن بٸرنەشە ارحيتەكتۋرالىق قۇرىلىمنان تۇرادى جەنە سان عاسىرلىق تاريحي وقيعالاردىڭ تولىق حرونولوگيياسىن كٶرۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
تاريحي كەشەندٸ تاماشالاۋ تالاس ٶزەنٸ ارقىلى ٶتەتٸن كٶپٸردەن باستالادى. كٶپٸرگە كٸرە بەرٸس جەردە ەكٸ ٷلكەن ستەلا تۇرعىزىلعان: دٶڭگەلەك كٷن تەرٸزدٸ تاستىڭ بٸرٸنشٸ بەتٸندە ۇلى باتىس تٷركٸ قاعاندارىنىڭ تاڭباسى بەينەلەنسە, ەكٸنشٸ بەتٸندە تٷركٸ حالىقتارىنىڭ نانىم-سەنٸمٸندەگٸ تەڭٸر قۇسى سامۇرىق قۇستىڭ بەينەسٸ كٶرسەتٸلگەن.
كٶپٸر اياقتالاتىن جەرٸنٸڭ ەكٸ جاعىندا تٷركٸ حالىقتارىنىڭ نەگٸزگٸ ايبارلى بەلگٸسٸنە اينالعان بيٸكتٸگٸ 4 مەترلٸك, سالماعى 3 توننالىق اق تٷستٸ مەرمەر تاستان قۇيىلعان, تٷر كەلبەتٸ قازبا جۇمىستارى كەزٸندە تابىلعان ارتەفاكت وبرازى بويىنشا جاسالعان ەكٸ ارىستاننىڭ مٷسٸندٸك بەينەسٸ ورناتىلعان. ەجەلگٸ ميفولوگييادا اڭداردىڭ پاتشاسى ارىستان ٶز اۋماعى مەن ٶز ٷيٸرٸن قورعايتىن, بيلٸك پەن بايلىقتىڭ سيمۆولى بولىپ ەسەپتەلگەن.
وسى جەردە «تەكتۇرماس» ەتنو-تاريحي كەشەنٸنٸڭ پاسپورتى جازىلعان. بۇل اۋماق – كيەلٸ اۋماق. سول سەبەپتٸ بۇل قاسيەتتٸ جەردە شىلىم شەگۋگە, ٸشٸمدٸك ٸشۋگە, لاستاۋعا, قوقىس تاستاۋعا, بالاعات سٶزدەردٸ ايتۋعا تىيىم سالىناتىنى ەسكەرتٸلگەن.
«تەكتۇرماس» ەتنو-تاريحي كەشەنٸنٸڭ كٸرە بەرٸستەن-اق ايباتىن ارتتىرىپ تۇرعان - «كٶنە تاراز» قاقپاسى. شىعىس ستيلٸندە سالىنعان قاقپانىڭ بيٸكتٸگٸ - 10 مەتر, ەنٸ - 14 مەتر. قاقپانىڭ ەكٸ جاعىندا كٷزەت تۇراتىن بيٸك مۇنارالارى بار, ورتاسىنداعى قاسپەتتەرٸ ەر تٷرلٸ ويۋ-ٶرنەكتەرمەن بەزەندٸرٸلگەن. ايتالىق, بٸرٸنشٸ بەتٸ «تەكتۇرماس ەتنو-تاريحي كەشەنٸ» دەگەن جازۋمەن ەشەكەيلەنسە, ەكٸنشٸ بەتٸندە «تاريح – تەكتٸلٸكتٸڭ بەلگٸسٸ» دەگەن جازۋى جازىلعان. قاقپانىڭ ەكٸ شەتٸندەگٸ مۇنارالاردىڭ ٸرگەتاسى جەرگٸلٸكتٸ تابيعي تاستان قالانسا, ال قابىرعالارى تاۋ-كەن جىنىسى – تراۆەرتينمەن قاپتالعان. مۇنارالاردىڭ الدىڭعى جاعىندا بويى 2 مەتر, ال سالماعى 300 كەلٸ نايزا مەن قىلىشپەن جاساقتانعان ساۋىتتى ەكٸ جاۋىنگەردٸڭ مٷسٸندٸك بەينەلەرٸ كەرەمەت ٷيلەسٸم بەرٸپ تۇر.
كەشەنگە كٸرەبەرٸستەن باستالاتىن باسپالداقتار مەن كەشەن ٸشٸندەگٸ جولداردىڭ بارلىعى جەرگٸلٸكتٸ تابيعي قىزىل تاستان جاسالعان. ياعني قۇرىلىسقا قاجەتتٸ ماتەريالدار كيەلٸ جەردٸڭ ٶزٸنەن الىنىپ وتىر. باسپالداقتىڭ ەكٸ جاعىنداعى ەجەلگٸ پەتروگليفتەرمەن ەشەكەيلەنگەن ارنايى اق تاستاردان جاسالعان ەسكەرتكٸشتەرگە تاراز ٶڭٸرٸنەن شىققان تاراز تاريحىنىڭ تۇلعالارى – ون تٶرت قاعان مەن ويشىل عۇلامالاردىڭ ەسٸمدەرٸ, بيلٸك ەتكەن عاسىرلارى قاشالىپ تاڭبالانعان.
وسى قاعاندار مەن عۇلامالاردى تاماشالاپ, باسپالداقپەن جوعارى كٶتەرٸلسەڭٸز, تاراز قالاسىنىڭ نەگٸزگٸ سيمۆولى – ۇلى بابامىز ەۋليە اتانىڭ ەڭسەلٸ ەسكەرتكٸشٸ الدىڭىزدان شىعادى. سالماعى 10 توننالىق اق تٷستٸ مەرمەر تاستان قۇيىلعان ەسكەرتكٸشتٸڭ پوستامەنتٸنٸڭ بيٸكتٸگٸ - 8 مەتر, ال مٷسٸنٸنٸڭ بيٸكتٸگٸ 13 مەتردٸ قۇرايدى. الىپ تۇلعانىڭ بولمىسىن بارىنشا اشۋعا باسىمدىق بەرٸلگەن. مٷسٸننٸڭ ەر بەدەر, بٶلٸك, كەسكٸندەمەلەرٸنە دەيٸن اسا ىجداھاتتىلىقپەن, ەرەكشە ىقىلاسپەن سومدالعان. مەسەلەن بەلدٸگٸ قۇدٸرەت پەن بيلٸكتٸڭ, ال اق ساقالى ۇلىلىق پەن دانالىقتىڭ سيمۆولىن سۋرەتتەيدٸ. باتىسقا بايىپپەن قاراعان ۇلى بابامىز, تاراز قالاسى حالقىنىڭ باقۋاتتى جەنە بەرەكەلٸ ٶمٸر سٷرۋٸنە ٶز باتاسىن بەرٸپ تۇرعانداي. ايتا كەتەرلٸگٸ بۇل الىپ ەسكەرتكٸش بيٸكتٸگٸ مەن سالماعى جاعىنان دا رەسپۋبليكاداعى ەڭ ٷلكەنٸ. ودان بەرٸدە, «تەكتۇرماس» تاۋىنىڭ تالاس ٶزەنٸ جاعىنداعى ەڭ بيٸك بەتكەيٸندە تاراز قالاسىن جوعارىدان كٶرۋگە ارنالعان تاماشالاۋ الاڭشاسى ورنالاسقان. بۇل الاڭدا قۇس ۇشۋ بيٸكتٸگٸنەن تاراز قالاسىنىڭ تىنىسى مەن تالاس ٶزەنٸنٸڭ اعىسىنا قاراپ, اينالاداعى تاريحي دٷنيەلەردٸ تاماشالاۋعا بارىنشا مٷمكٸندٸك جاسالعان.
تاماشالاۋ الاڭشاسىنىڭ ورتاسىندا ارنايى بيٸك تاستان جاسالعان بيلٸك بەلگٸسٸ – لاۋھا تۇعىرى ورناتىلعان. سيمۆوليكالىق بەلگٸنٸڭ ەڭ ۇشار باسىندا ەلەمدٸ جاراتۋشى اللا تاعالانىڭ قۇران كەرٸمدەگٸ ۇلى سٶزٸ «اللادان باسقا ەشبٸر تەڭٸر جوق. ول تٸرٸ, تولىق مەڭگەرۋشٸ» دەگەن قۇران سٷرەسٸ جازىلعان لاۋحانىڭ وسى قۇران اياتىنان كەيٸنگٸ استىڭعى جاعىندا تٷركٸ حالىقتارىنىڭ تاستاعى تاريحى – كٷلتەگٸننٸڭ كٶنە رۋنا-تٷركٸ تٸلٸندەگٸ جازۋى بەينەلەنگەن.
جامبىل وبلىسى ەكٸمٸ اسقار مىرزاحمەتوۆتٸڭ يدەياسىمەن سالىنعان الىپ ارحيتەكتۋرالىق قۇرىلىس مۇنىمەن توقتاپ قالمايدى. جوسپاردا ەكٸنشٸ-ٷشٸنشٸ كەزەڭدەرٸ بار. «تەكتۇرماس» ەتنو-تاريحي كەشەنٸ قوسىمشا تاريحي جەنە تانىمدىق نىساندارمەن كەڭەيتٸلەدٸ.
جوسپار بويىنشا ەجەلگٸ قالالار مەن قامالدار قابىرعالارىنىڭ ٷلگٸسٸنە سەيكەس, ورتاعاسىرلىق قورعاندار مەن دۋالداردىڭ كٶرٸنٸسٸ سالىنادى. «كٶنە تاراز» قورعانى ەجەلگٸ كەرۋەن-سارايلار مەن تسيتادەلدەردٸڭ دەستٷرلٸ ارحيتەكتۋرالىق بەينەسٸ بويىنشا جاسالادى.
«كٶنە تاراز» قورعانىنان ەۋليە-اتا ەسكەرتكٸشٸنە دەيٸن جەنە ەرٸ قاراي جاعالاي سوزىلىپ, دەمالىس اللەياسى بوي كٶتەرەدٸ, ونىڭ ەكٸ جاعىندا تاراز قالاسى مەن جامبىل وبلىسىنىڭ ەرتٷرلٸ اۋداندارىندا ورنالاسقان 26 قاسيەتتٸ تاريحي ورىندارىنىڭ كٸشٸرەيتٸلگەن ٷلگٸدەگٸ ماكەتتەرٸ جايعاسادى.
ەۋليە اتا ەسكەرتكٸشٸنەن «كٶنە تاراز» قورعانىنا جالعاسىپ جاتقان جول بويىندا قازاق جەرٸ تاريحىن تٷبەگەيلٸ ٶزگەرتكەن ەڭ ٸرٸ ۇلى شايقاستار – «اتلاح شايقاسى» مەن «اڭىراقاي شايقاسىنىڭ» تاسقا قاشالعان تاريحي بەينەسٸ مونۋمەنتالدىق قابىرعا بەتٸندە كٶرٸنٸس الادى.
تاريحي كەشەننٸڭ تٶمەنگٸ جاعىندا, مونۋمەنتالدى قابىرعا مەن تالاس ٶزەنٸن جالعايتىن, تاۋ باسىنان تٶگٸلە اعىپ جاتقان كاسكادتى سۋ سارقىراماسى سالىنادى.
وسى ٶزەننٸڭ جاعالاۋىندا كەشەنگە كەلەتٸن تۋريستەر مەن جەرگٸلٸكتٸ تۇرعىندارعا قىزمەت كٶرسەتۋ نىساندارى, قوناقتارعا ارنالعان دەمحانالار مەن دەمالىس ورىندارى, ال تاسىپ اققان تالاس ٶزەنٸنٸڭ ٷستٸندە اسپالى كٶپٸر ورنالاسادى. بۇل كٶپٸردٸڭ ٷستٸمەن سەرۋەندەپ, تالاس ٶزەنٸنٸڭ قۋاتىن سٸڭٸرۋگە مول مٷمكٸندٸك اشىلادى.
ودان كەيٸن تٶبەنٸڭ سول جاق بەتكەيٸندە اسپالى جول ستانساسى بوي كٶتەرەدٸ. بۇل اسپالى جول «تەكتۇرماس» ەتنو-تاريحي كەشەنٸن تاراز قالاسىنىڭ ورتالىعىندا ورنالاسقان «كٶنە-تاراز» تاريحي-ەتنومەدەني كەشەنٸ مەن «كٶنە تاراز» تاريحي-مەدەني ورتالىعىن بايلانىستىرىپ تۋريستەرگە قالانى بيٸكتەن تاماشالاپ ارالاۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
