Uly Dala Elinde, Qarashańyraq Qazaqstanda biylǵy maýsym aiynda tarihi taǵylymy tereń, tańǵajaiyp jańalyq boldy.
Álemdegi eń jańashyl, bastamashyl basshylardyń biregeii, Qazaqstannyń ǵana emes, tutas túrki dúniesiniń Kóshbasshysy atanǵan Nursultan Nazarbaevtyń Jarlyǵymen Túrkistan oblysy quryldy. Shyraily Shymkent shaharyna úshinshi iri megapolis retinde respýblikalyq mártebe berilip, túrki áleminiń tekti tóri Túrkistan qalasy óńir ortalyǵyna ainaldy.
Qazaqstan Prezidenti óziniń Jarlyǵynda Túrkistan oblysy qandai maqsatta qurylǵandyǵyn aiqyndap, Túrkistandy túrki áleminiń mádeni-rýhani ortalyǵy retinde jan-jaqty damytýdyń asa qajettiligin anyq atap kórsetken.
Osynaý jasampaz jańalyq, mán-mańyzy zor oqiǵa Qarashańyraq iesi qazaq halqynyń, kúlli qazaqstandyqtardyń babalar amanatyna adaldyǵynan, Elbasynyń erendiginen, keleshekti kóre bilgen kemeńgerliginen týyndap otyr.
Túrkistan uǵymy – uly uǵym. Túrkistan degende búkil túrki álemi, Túrki qaǵanaty, túrkilik tegimiz, túrkilik túbirimiz, túrkilik tamyrymyz oiǵa oralady. Jadymyzdy jańǵyrtady. Barshamyzdyń boiymyzdy serpilis sezimi kernep, rýhymyz asqaqtaidy. Túrkistan degen sóz jańǵyrýǵa, jańarýǵa shaqyrady. Mine, sondyqtan da Túrkistan oblysynyń qurylýy, Túrkistan shaharynyń úlken ýálaiat ortalyǵyna ainalýy – túgel túrkiniń rýhyn biiktetetin biregei qýanysh.
Tarihtan aian, túrki halyqtary júzdegen jyldar boiy otarshyldyqtyń, basqynshylyqtyń taqsiretin tartty. Qasiretterin shekti. Surqiia saiasattardyń saldarynan túrki tarihy men mádenieti, túrki tili men jazýy orny tolmastai oisyrady. Otarshyldar túrki halyqtarynyń elýge jýyǵyn jaýlap alyp, aiaýsyz ezip-janshydy. Jartysynan astamy joiylyp ketti. Qalǵandarynyń kópshiligi shalajansar kúige tústi. Tańǵajaiyp tilderinen, qaitalanbas salt-dástúrlerinen, jadylarynan jańyldyryldy.
Barlyq túrki halyqtary siiaqty qazaq ulty da qanqasap qyrǵyndardy bastan keshti. Qarashańyraq iesi retinde kóbirek kúizeliske ushyrap, genotsidke dýshar boldy. HH ǵasyrdyń basynan orta tusyna deiin birinen keiin biri qaitalanǵan qasiretterden, qoldan uiymdastyrylǵan asharshylyqtan bes million qazaq qyryldy. Alash ardaqtylarynyń Túrkistan memleketi, Túrkistan respýblikasy haqyndaǵy arman-ańsarlary da, naqty áreketteri de, izgilikti ideialary men maqsat-murattary da saiasi qýǵyn-súrginge tústi.
Táýelsizdiktiń, Kóshbasshy kóregendiginiń arqasynda keń peiildi, kórkem minezdi, jany jomart qazaq halqy, barsha qazaqstandyqtar – Qarashańyraq Qazaq eli dúniejúzindegi dańqty memleketke ainaldy. Sondyqtan da Túrkistannyń tyń tynys ashqany – tek qazaqtardyń ǵana emes, tutas túrkiniń maqtanyshy, mereii.
Eýraziia kindigindegi keremet Elorda – Astana qalasy jaqynda ǵana jiyrma jyldyǵyn merekeledi. Qazaqstan. Táýelsizdik. Nazarbaev. Astana. Túrkistan! Bul aishyqty da, asyl uǵymdar búkil álemge áigili. Qalamgerler qaýymyna airyqsha qymbat. Qasietti. Elorda – Elbasy erligi. Osynaý oi da mánerli maqammen, maqtanyshpen aitylady. Jii jazylady. Shynynda da Qazaqstan jer júzine Táýelsizdik pen Nazarbaev jáne Astana arqyly keńinen tanyldy. Astana – Uly Dala Eliniń abyroiy. Irgetasy Esildiń sol jaǵalaýynda VIII-IH ǵasyrda qalanǵan, tarih tereńinen taǵylym tartatyn Astana Aqordanyń qutty qonysyna, «Qazaqstandyq joldyń» jasampaz bastaýyna ainaldy.
Astana búkil álemge baiandy beibitshilik pen kelisim, tatýlyq pen turaqtylyq ortalyǵy retinde aian. Túrki dúniesiniń tekti tóri Túrkistandaǵy Áziret Sultan kesenesinde qazaqtyń 21 hany, 8 sultany, 19 bii, 52 batyr qolbasshysy jerlengen. Tekti tórdi rýhy terbetken Ahmet Iasaýi babamyz: «Óz dinińdegini dos tut, ózge dindegilerdi de dushpan tutpa» degen. Kemeńger Kóshbasshy Nursultan Nazarbaevtyń bastamashyldyǵy nátijesinde Álemdik jáne dástúrli dinder liderleriniń sezderi buǵan deiin de bes márte ótkizildi. Biylǵy altyn kúzde altynshy ret Astana tórinde uiymdastyrylmaq. Qazaqstan basshysy, Elbasy Elordanyń jiyrma jyldyq saltanatynda maǵlumdaǵandai, EQYU-nyń tarihi sammitinen keiin «Astana rýhy» uǵymy dúniejúzilik saiasatqa berik endi. Óshpestei ornyqty. Biregei ekonomikalyq, yntymaqtastyq forýmdary, byltyr ǵana ótken EKSPO-2017, taǵy basqa iri-iri izgi sharalar jiyrma jylda Astanany adamzat damýyna yqpal etetin jáne tarihi tekti sheshimder qabyldanatyn jahandyq ortalyqqa, álemdik integratsiianyń, qaýipsizdik pen bitimgershiliktiń epitsentrine ainaldyrdy.
Tutas túrki týysqandarymyz, búkil baýyrlarymyz, ásirese, aqyn-jazýshylarymyz ben ǵalymdarymyz aityp ta, jazyp ta júrgendei, Astana – túrki áleminiń júregi.
Iá, Astana – túrki áleminiń júregi, al Túrkistan – túrki áleminiń rýhani tiregi. Sondyqtan da Túrkistandy túrki dúniesiniń mádeni-rýhani astanasyna ainaldyrý – barshamyzdyń basty maqsatymyz. Túrkilerdiń túp qazyǵy, Ata jurty, Túrki qaǵanattarynyń týy tigilgen Túrkistan, Qazaq handyǵynyń qanshama jyldar boiy astanasy, Uly Jibek jolynyń bas qalasy bolǵan Túrkistan, danyshpan oishylymyz, dara da dana shaiyrymyz, dini-rýhani uly ustazymyz Ahmet Iasaýidiń asyl súiegin aialai terbetken Túrkistan 2017 jyly túrki áleminiń mádeni astanasy bolǵany málim. Osy oraida túgel túrkini tamsandyrǵan 40-tan astam igi is-sharalar ótkizildi. Nursultan Nazarbaev TÚRKSOI túrki áleminiń IýNESKO-syna ainalýy tiistigin aitqan bolatyn. Aqiqatynda osy maqsat oidaǵydai júzelenip keledi.
Qarashańyraq Qazaqstannyń Prezidenti Elbasy erekshelep kórsetkendei, Túrkistan shaharynyń, Túrkistan ýálaiatynyń keleshegi kemel de kórkem. Taiaý bolashaqta Túrkistan da ajarly Astana siiaqty jan-jaqty órkendegen, kórkemdengen, kelbeti kelisti, órkeni óristi, ózgeshe ortalyq bolatyny anyq.
Ol úshin, árine, búkil túrki dúniesiniń qoldaýy men qamqorlyǵy qajet. Byltyr, iaǵni, 2017 jyly Túrkistan túrki áleminiń mádeni astanasy bolǵan kezde barlyq baýyrlas elderden qatysqan baýyrlar biraýyzdan: «Rýhani jańǵyrý – tutas túrki dúniesiniń teńdessiz oljasy» dep baǵalaǵany belgili. Shyntýaitynda, dúniejúzinde dúrbeleń oqiǵalardyń, kúrdeli de kúrmeýli, qily da qiyn qubylystardyń beleń alýy adamzattyń rýhani álsireýinen, qundylyqtardyń quldyraýynan bolyp otyrǵany aian.
Biz osy maqalany jaza otyryp, eń aldymen sol rýhani álsireýden, qundylyqtardyń quldyraýynan batyl arylýǵa baǵyt alý kerektigine nazar aýdarsaq deimiz. Osy oraida Túrkistan rýhy, rýhani jańǵyrý murattary alǵa umtylýǵa asyl arna, altyn arqaý bola alady. Sondyqtan da túrki dúniesiniń el tizginderin ustaǵan erenderin, keleshekti keńinen oilai biletin kemelderin, ǵalymdary men mádeniet, ádebiet jáne óner ókilderin, barsha biznesmenderi men kúlli kásip ielerin, memlekettik jáne jekemenshik mekemeler men qoǵamdyq jáne saiasi, sondai-aq, dini birlestikterdi, jastardy tekti tórimiz Túrkistandy túletýge belsene úles qosýǵa shaqyramyz. Kúni keshe ǵana túrki tildes memleketterdiń Qyrǵyzstanda ótken VI sammitinde Nursultan Nazarbaev túrki rýhyn, Túrkistandy birlese biiktetý týraly usynystar bildirdi.
Túrkistan ideiasy, Túrkistandy rýhy terbetken Ahmet Iasaýi murattary arqyly, Túrki áleminiń Kóshbasshysy Nursultan Nazarbaev usynǵan rýhani jańǵyrý maqsattaryn tereń uǵynyp, oidaǵydai oryndaý arqyly adamzat damýyna aishyqty áser etýge, izgilik jolymen ilgeri jyljýda serpilis jasaýǵa ábden bolady degen senimdemiz.
«Qazirgi kezde álem qarsy turýshylyqtarǵa emes, úilesimdilikke, damý men yntymaqtastyqqa muqtaj. Sondyqtan Astana shashqan izgilik pen qazaqstandyq qundylyqtardyń nury búkil planetaǵa tarap, rizashylyqty shuǵyla retinde qaita oralyp jatyr» dedi Qazaqstan Prezidenti Elordanyń jiyrma jyldyǵynda. Astana nuryn Túrkistan murattarynyń rýhani nárimen nyǵaita túsýdiń nátijeleri mol bolatynyn tereń túsingen abzal.
Búgingi urpaqtar bile bermeitin burynǵy kezderdegi surqiialyqtar az emes, aǵaiyndar. Sondai saiasattardyń sarqynshaqtary men saldarynan batyl jáne jyldamyraq arylý asa qajet dep sanaimyz. Máselen, 1944 jyly VKP(b) Ortalyq Komitetiniń qupiialanǵan qaýlysy boiynsha túrki halyqtarynyń tarihyn zertteýge, tipti aityp-jazyp qarastyrýǵa muqym-múlde tyiym salyndy. Sonyń saldarynan burynǵy otarshyldar men basqynshylar asqyndyra burmalaǵan, ádeii ózgertken túrkilerdiń tarihy odan saiyn burmalandy, bulyńǵyr tartty.
Endi mine, túrki áleminiń tarihy men ádebietin, mádenieti men ónerin, salt-dástúrlerin, tili men dilin túbegeili túrde, túrkistandyq tektilikpen, tutasa, tutastyra, túgendei tanymaq, birlese zerttep-zerdelemek, urpaqtar igiligi, bolashaq qamy úshin ainalymǵa túsirip, igerip-meńgermek mindetteri týyndap otyr. Túrki áleminiń mádeni astanasy atanyp, aitýly sharalar ótkizilgen Astana qalasynda, Túrkiianyń Eskishahar, Tatarstannyń Qazan, Túrkimenstannyń Mary, Ázirbaijannyń Sheki shaharlarynda jáne Túrkistanda, basqa da basqosýlarda ortaǵa salynǵan oi-pikirlerdi, parasatty paiymdardy, utymdy usynystardy saralap, suryptap, júieli túrde júzelemek kerek.
Túrkistan shahary baǵzy zamandardan-aq túrkilerdiń tekti ortalyǵy bolǵan. Patshalyq Resei men keńestik kezeńde júdep-jadap ketkeni, tipti, Áziret Sultan kesenesiniń kúmbezi astyndaǵy aqshańqan shyraǵdandarǵa oq atylǵany, bertinde asyl muranyń aiaqasty bolyp, qorlanǵany, taiqazanynan, taǵy basqa jaýhar jádigerlerinen aiyrylǵany málim.
Al ejelgi zamandarda nebir parasaty biik patshalar, qaitpas-qaisar qaǵandar, halyq qamyn jegen handar, el qorǵaǵan qolbasshylar, ádil biler men qazylar, ǵulama ǵalymdar men aqiyq aqyn-jazýshylar tekti tórimizdi kórip qýanatyn, úlgi alatyn, pir tutatyn bolǵan. Túrkistan, Ahmet Iasaýi babamyz bádizdegendei, tekti tórge, Ábý Nasyr Ál-Farabi danamyz dáiektegendei, qaiyrymdy qalaǵa ainalsa dep armandaimyz, aǵaiyndar.
Qarashańyraq Qazaqstan táýelsiz el bolǵannan keiin, Túrkistan shaharynda Túrkiianyń memleket basshylary Turǵut Ózal, Súleimen Demirel, Abdýlla Gúl, Redjep Taiyp Erdoǵan, taǵy basqalar boldy. Abdýlla Gúl Nursultan Nazarbaevqa túrki áleminiń aqsaqaly retinde arnaiy asataiaq ustatty.
Biz Qazaqstan Prezidenti Nursultan Nazarbaev pen Túrkiia Prezidenti Súleimen Demirel qazyǵyn qaqqan Qoja Ahmet Iasaýi atyndaǵy qazaq-túrik ýniversiteti zamanýi zaý-zańǵar, shańqan shańyraqqa ainalady dep oilaimyz. Túrki áleminiń jastaryna shyn mánindegi sapaly da tereń bilim beretin jáne naǵyz ǵylymi, mádeni-rýhani ortalyq etpektiń erekshe joldary qarastyrylyp, naqtyly jumystar atqarylady dep senemiz. Adamzattyń, onyń ishinde túrkiniń uly ustazdary, dara danalary Ábý-Nasyr Ál-Farabi men Ahmet Iasaýidiń, basqa da iri-iri, izgi tulǵalardyń muralaryn bolashaqpen bailanystyra, jan-jaqty zertteýdiń de úilesimdi, úlgili úii osy ýniversitet bolsa deimiz. Jalpy, HQTÝ men jańadan salynatyn Iasaýi mýzeii túrkitaný, túrki áleminiń tarihy, tili men ádebieti, mádenieti men óneri, túrki halyqtarynyń salt-dástúrleri jónindegi barlyq ortaq qundylyqtardy jinaqtap, júieleitin jáne jan-jaqty damytý baǵdarlaryn aiqyndaityn airyqsha aidynǵa ainala alady. Saiyp kelgende, tekti tórimiz Túrkistandaǵy Áziret Sultandaiyn áýlieler áýliesiniń esimin enshilegen ýniversitet taza taǵylymdy, móldir maqsatty, ózgelerden ózgeshe ónegeli, túrkiniń tórquty tuǵyryna qonsa, káneki.
KSRO quramynda kóp qiyndyqtar kórgen túrki elderi egemendikke qol jetkizgeli ózara qarym-qatynastar shynaiy sipat ala bastady. Túrkiianyń, Qazaqstannyń, Ázirbaijannyń, Ózbekstannyń, Qyrǵyzstannyń, Túrkimenstannyń, Tatarstannyń, taǵy basqa týystas elderdiń barys-kelisteri, baýyrlas qalalar men óńirlerdiń, aýdan-aimaqtardyń aralasýy jiiledi. Máselen, 2018 jyl Ózbekstannyń Qazaqstandaǵy jyly, 2019 jyl Qazaqstannyń Ózbekstandaǵy jyly bolyp jariialandy. Eki memlekette de mereili sharalar uiymdastyrylyp, tiimdi tirlikter tyndyrylýda. Mundai úrdister jarasymdy jalǵasyn tapsa, nur ústine nur.
Qazaqstannyń tuńǵysh Prezidenti Nursultan Nazarbaevtyń tapsyrmalaryn oryndaýda tynymsyz tirlikter tyndyryp júrgen, túrki álemine tanymal tulǵa, kórnekti memleket jáne qoǵam qairatkeri, Túrkistan oblysynyń tuńǵysh ákimi Janseiit Túimebaevtyń basshylyǵymen Túrkistan qalasynda bastalǵan jasampaz jumystarǵa sáttilik tileimiz. Áziret Sultan kesenesiniń ainala-tóńiregine jaqyn jańa qurylystardyń Ahmet baba kúmbezinen biik bolmaityny, jańadan salynatyn Iasaýi mýzeiiniń tarihi-tanymdyq jáne zamanaýi talaptarǵa sáikes josparlanýy, tekti tórimiz Túrkistannyń Bas jospary jasalyp jatqany, qalany túrki áleminiń mádeni-rýhani ortalyǵy retinde damytýdyń úzdik tujyrymdamasyna halyqaralyq baiqaý jariialanǵany – bári-bári óte-móte quptarlyq. Túrkistannyń týristik áleýetin eselep arttyrýǵa airyqsha kóńil bólinetini de shattandyrady. Bul úshin Túrkiianyń týristik indýstriiasy basty negizge alynbaq. Tekti tórimizdi jyl saiyn bes millionǵa deiin týrist tamashalaityny shabyttandyrady bizdi. Zamanaýi áýejai, avtovokzal, temirjol qurylystary, basqa da dúnieler mejelenýde. Sondai-aq, Túrkistanda baǵzyda bolǵan tarihi tórt qaqpa qurylysy da qolǵa alynady degen senimdemiz.
Ahmet Iasaýi Qarashańyraq Qazaqstan jerindegi Sairamda dúniege keldi. Túrkistan topyraǵynda máńgilik mekenin tapty. «Men áýeli túrkimin, sonsoń musylmanmyn» dedi. Taǵy da: «Ishterinde qýlyq tolǵandardyń, kókirekterinde ar-uiat solǵandardyń júrekteri dirildemeidi» degen.
Túrkistan ýálaiatynyń qurylǵanyna, Túrkistan shaharynyń óńir kindigi bolǵanyna búkil túrki jurty túgeldei júrek tebirente qýanyp, tekti tórimizdi túletýge shyn yqylaspen úles qosady degen tilektemiz.
Nursultan Nazarbaev meńzegendei, Astana HHI ǵasyrdaǵy dáýirleýimizdiń aq bastaýy bolsa, Túrkistan tyń tynystar ashatyn tektiliktiń qunarly qainary bola bersin.
Marhabat BAIǴUT, jazýshy, pýblitsist, Qazaqstannyń Eńbek sińirgen qairatkeri, halyqaralyq «Alash» jáne «Túrki álemine qyzmeti úshin» syilyqtarynyń laýreaty
Qazaqstan, Túrkistan oblysy
Iaxiia AKENGIN, Túrki álemi jazýshylary jáne ónerpazdar qorynyń prezidenti
Túrkiia
ANAR, Ázirbaijannyń halyq jazýshysy, qoǵam qairatkeri, «Geidar Áliev» syilyǵynyń laýreaty
Ázirbaijan, Baký qalasy
Mehmonqýl ISLOMQÝLOV, halyqaralyq «Alash» jáne «Arǵymaq» syilyqtarynyń laýreaty, Ózbekstan Jazýshylar odaǵy qazaq ádebieti bóliminiń jaýapty hatshysy
Ózbekstan, Tashkent qalasy
Sultan RAEV, Qyrǵyz Respýblikasy premer-ministriniń keńesshisi,
Halyqaralyq «Atatúrik» qorynyń altyn medali jáne «Deniel» syilyǵynyń laýreaty
Qyrǵyzstan, Bishkek qalasy
