«Tomiris» tarihi kórkem filmin kórip qaittym. Dybystaý (ozvýchka) kezinde eki ai boiy kórip, kózim súiel bolǵan filmim ǵoi, degenmen kinoteatrdan kórgenge eshteńe jetpeidi. Óitkeni teledidarda kórkem filmniń dybysy, boiaýy, arnaiy efektileriniń əseri shamamen jartysyna deiin joiylady. Sondyqtan kórkem filmderdi tek kinoteatrdan kórgen abzal. Óitkeni qazirgi (IMAX, Dolby) t.b. kinotehnologiialardyń damyp ketkeni sonshalyqty – əlemdik teletehnologiia əsirese olardyń aýdiojúieleri orta jolda shań qaýyp qaldy. Sondyqtan kez kelgen kórkem filmge syn aitpas buryn əýeli jańa kartinany qazirgi zamandyq kinoteatrlardan kórip alyp baryp aitqan jón.
Sonymen «Tomiris» filmine keleiik. Osy salanyń ishinde júrgen kinoger retinde aitarym – aldymen, filmdi arpalysyp júrip túsirip, jaryqqa shyǵarýǵa alapat qajyr-qairat jumsalǵany baiqalady. Ərine negizgi salmaq rejisserge túskeni seziledi. Aqan Sataev ózine túsken myń san batpan júkti kətepti qara nardai tartyp shyqqan. (Óziniń de qý jany qalypty).
Qysqasy keibir usaq-túiek kemshilikterin esepke almaǵanda rejisser Aqan Sataev «Tomiris» filmi arqyly qazaq kinosyn jańa bir beleske kótere alǵan. Aqannyń bul filmi – Otandyq kinomamandardyń ortaq tabysy der edik. Bul film arqyly biz elimizdegi kinomamandardyń (operator, qoiýshy-sýretshi, kostiým sýretshileri, rekvizit mamandary, kaskaderlik triýkter men bataldik sahna qoiý sheberleri, montaj, kompiýterlik grafika, tsvetokorrektsiia, jaryq qoiý, grim t.b.) jetilgeniniń, ilgerlegeniniń kýəsi boldyq.
Memleket molyraq qarjy bólip, qazaq kinogerlerine endi osyndai iri masshtabtaǵy taǵy bir-eki tarihi film túsirtse, kinotehnologiialary damyǵan ilgeri elderdiń birazyn qýyp jetip qalatyn túrimiz bar.
Sonymen kórsetilimge bardyq. Janymyzdy jabyrqatqany, búgingi Almatydaǵy (keshegi Astanadaǵy da) kórsetilimdi uiymdastyrýshylar filmniń oryssha nusqasyn qoiypty. Memlekettik tilge degen osyndai óreskel ədepsizdik órekpigen kóńilimizdi sý sepkendei basty.
Oqyrmanǵa túsinikti bolý úshin aita keteiin film saq zamanynyń atmosferasyn berý úshin kóne túrik tilinde túsirildi. Mine, osy kóne túrik tilinen atalmysh týyndy qazaq tiline aýdaryldy. Qazaqsha aýdarmasyn jasaǵan – men. Maǵan deiin birneshe aýdarmashy talap qylǵan eken, biraq kóńildegidei kinoǵa laiyqtap tərjimalai almapty. Keiin film rejisseriniń ótinishimen bastan aiaq qotaryp aýdaryp shyqtym. Alaida aýdarmamdy «Sataifilmge» tapsyrý ońai bolǵan joq. Rejisser Aqan Sataev júz bettei aýdarmamdy bir aiǵa jýyq ýaqyt qabyldady. Kúnde jylan arbaǵan torǵaidai bir-birimizge qarap birneshe saǵattan ańdysyp otyramyz. Sóilem túgili ərbir sózge úńilisemiz. Meniń kez kelgen tarihi filmdi jazǵandaǵy basty qarýym – qazaqtyń eski qoldy jalpaq tili. Osyny qyrnap, jonyp kinotiline keltiremin, yńǵailaimyn. Ornymen qoldanǵan arhaizmder filmge eskiliktiń sarynyn estirip, baǵzylyqtyń atmosferasyn beredi. Rejisser Aqan Sataev meniń bul tásilime ket əri emes, biraq bul eski sózder jańa kórermenge túsinikti bolsyn dep talap qoiady ol maǵan. Mine, osy jerge kelgende bul paqyryńyzdyń «qinalǵan Jambyl jeri osy» bolady. Sóitip sovremennyi kórermen túsinbeidi degen úkimmen talai qariia sózderim qurbandyqqa shalyndy ǵoi. Esime tússe əli ishim ýdai ashidy.
Nesin aitasyz, sol esil eńbek búgingi kórsetilimde jelge ushty. Kórsetilimge filmniń oryssha nusqasy qoiylypty. Aitpaqshy filmniń oryssha nusqasy qazaqsha sýbtitrmen, qazaqsha nusqasy oryssha sýbtitrmen jasalǵan bolatyn.
Nede bolsa kesheli-búgingi kórsetilimde memlekettik tildegi nusqasy kórsetilgeni jón edi. Óitkeni ashy da bolsa aqiqat qazaq tildi kórermen kinoteatrǵa barmaidy. Iýtýbqa shyqqanyn ańdyp, divanda jatady. Al kinony kóretin orystildi kórermen. Keiingi kinorynokty zertteý nátijeleri osyny kórsetti. Bul - ras. Óz basym «Qazaqfilmniń» jańa týyndysy shyqqan saiyn Almaty kinoteatrlaryna baramyn. Sonda qazaq zalynda shoshaiyp bes-alty kórermen otyrady popkorndar qytyrlatyp, kolasyn qylqyldatyp. Al orys tildi kórermen qashan kórseń kez kelgen kinoteatrda sary ormandai samsap otyrady. (Ókinishtisi sonyń barlyǵyna derligi qazaq jastary.)
Al kinoteatrlardyń bəri jekemenshik, olardyń bar muraty molyraq aqsha tabý. Sol úshin olar prime-time ýaqytyna orys tilindegi filmderdi qoiady. «Qazanshynyń erki bar qaidan qulaq shyǵarsa» dep memlekettik tildegi filmderdi kórýge qolaisyz ýaqytqa sýyqpeiilmen syrǵytyp jiberedi. Bul problema «Qazaqfilmniń» ərbir týyndysy shyqqan saiyn kóteriledi, sonan soń aiaǵy siyrquiymshaqtanyp ketedi, sebebi tirep turǵan kórermen joq. Qazaq tildi kórermen jer qaiysqan qoldai iin tiresip, kinoteatrdyń aldyna lyq tolyp, aqyryp teńdik surap tursa, kinoteatr basshylary da imener edi, iliger edi. Qansha aitqanmen kóp qorqytady ǵoi.
Osyǵan orai biyl jazda osyndaida aitpasqa bolmaityn oqiǵa boldy. 2016 jyly túsirilgen «Qazaq handyǵy. Almas qylysh» filmi YouTube videhostingine júkteldi. Sol-aq eken kórermen orystildi nusqasyna búgingi «Tomiris» filmindegi parsylarǵa tap bergen saqtardai lap berdi. Birneshe aptanyń ishinde-aq kórgender sany millionnan asyp ketti. Astyna jazylǵan kommentariilerdiń ózi jetpis myńnan asyp jyǵyldy. Pikir aitýshylardyń bir sheti Túrkiia, myna sheti Sahalin araldaryna deiin jetti. Olardyń ishinde «Qazaq handyǵy» jaily, jalpy film týraly baǵaly pikir aitýshylar basym boldy. Arasynda ult arazdyǵyn qasaqana qozdyrýshy kəzzaptar da bolmai qoiǵan joq. Aqyrynda osylardyń kesirinen joǵarydan pərmen kelip, film jeliden aǵytylyp tastaldy. Al kerisinshe qazaq tildi nusqasyn at tóbelindei-aq kórermen kórdi jəne kórgen baýyrlarymyz astyna óte dóreki pikirler qaldyryp otyrdy. Negizsiz pikirler jazyp, óte saýatsyz syndar aitty. Bul ərine túsirýshiler tobyna əsirese filmniń rejisseriniń janyna batatyny aian. Sondaida ne dep jubataryńdy bilmeisiń. Kileń negativ estý kimge de bolsa ońai emes. Ishtei qynjylyp qoiyp, júre beresiń. Biraq esil eńbegińe (Bul tek kinoǵa bailanysty emes) kim-kóringen ýly tilin bezep jatqanda ishinde bir nəzik qyldardyń byrt-byrt, tyrs-tyrs úzilip jatqanyn sezesiń. Qaitesiń, shegirtkeden qoryqsań egin ekpe.
Osydan keiin kez kelgen rejisserdiń oilanyp qalatyny hah. Óitkeni qai rejisser bolsyn túsirgen filmimdi əýeli týǵan halqym kórse eken deidi. Al týǵan halqynyń film kórý kórsetkishi əzirshe əlgindei. Osyndai keleńsizdikterdi kórgen kóńili jadaý rejisser orys tilindegi nusqasyn kórsetemiz degen uiymdastyrýshylarǵa «bolsyn» deitin siiaqty... Əitpese, mynaý ne sumdyq, tegin tusaýkeserde 99 paiyz qazaq otyryp, oryssha kino kóremiz?!
Erlan Tóleýtai
