«توميريس» تاريحي كٶركەم فيلمٸن كٶرٸپ قايتتىم. دىبىستاۋ (وزۆۋچكا) كەزٸندە ەكٸ اي بويى كٶرٸپ, كٶزٸم سٷيەل بولعان فيلمٸم عوي, دەگەنمەن كينوتەاتردان كٶرگەنگە ەشتەڭە جەتپەيدٸ. ٶيتكەنٸ تەلەديداردا كٶركەم فيلمنٸڭ دىبىسى, بوياۋى, ارنايى ەفەكتٸلەرٸنٸڭ əسەرٸ شامامەن جارتىسىنا دەيٸن جويىلادى. سوندىقتان كٶركەم فيلمدەردٸ تەك كينوتەاتردان كٶرگەن ابزال. ٶيتكەنٸ قازٸرگٸ (IMAX, Dolby) ت.ب. كينوتەحنولوگييالاردىڭ دامىپ كەتكەنٸ سونشالىقتى – əلەمدٸك تەلەتەحنولوگييا əسٸرەسە ولاردىڭ اۋديوجٷيەلەرٸ ورتا جولدا شاڭ قاۋىپ قالدى. سوندىقتان كەز كەلگەن كٶركەم فيلمگە سىن ايتپاس بۇرىن əۋەلٸ جاڭا كارتينانى قازٸرگٸ زاماندىق كينوتەاترلاردان كٶرٸپ الىپ بارىپ ايتقان جٶن.
سونىمەن «توميريس» فيلمٸنە كەلەيٸك. وسى سالانىڭ ٸشٸندە جٷرگەن كينوگەر رەتٸندە ايتارىم – الدىمەن, فيلمدٸ ارپالىسىپ جٷرٸپ تٷسٸرٸپ, جارىققا شىعارۋعا الاپات قاجىر-قايرات جۇمسالعانى بايقالادى. Əرينە نەگٸزگٸ سالماق رەجيسسەرگە تٷسكەنٸ سەزٸلەدٸ. اقان ساتاەۆ ٶزٸنە تٷسكەن مىڭ سان باتپان جٷكتٸ كəتەپتٸ قارا نارداي تارتىپ شىققان. (ٶزٸنٸڭ دە قۋ جانى قالىپتى).
قىسقاسى كەيبٸر ۇساق-تٷيەك كەمشٸلٸكتەرٸن ەسەپكە الماعاندا رەجيسسەر اقان ساتاەۆ «توميريس» فيلمٸ ارقىلى قازاق كينوسىن جاڭا بٸر بەلەسكە كٶتەرە العان. اقاننىڭ بۇل فيلمٸ – وتاندىق كينومامانداردىڭ ورتاق تابىسى دەر ەدٸك. بۇل فيلم ارقىلى بٸز ەلٸمٸزدەگٸ كينومامانداردىڭ (وپەراتور, قويۋشى-سۋرەتشٸ, كوستيۋم سۋرەتشٸلەرٸ, رەكۆيزيت ماماندارى, كاسكادەرلٸك تريۋكتەر مەن باتالدٸك ساحنا قويۋ شەبەرلەرٸ, مونتاج, كومپيۋتەرلٸك گرافيكا, تسۆەتوكوررەكتسييا, جارىق قويۋ, گريم ت.ب.) جەتٸلگەنٸنٸڭ, ٸلگەرلەگەنٸنٸڭ كۋəسٸ بولدىق.
مەملەكەت مولىراق قارجى بٶلٸپ, قازاق كينوگەرلەرٸنە ەندٸ وسىنداي ٸرٸ ماسشتابتاعى تاعى بٸر-ەكٸ تاريحي فيلم تٷسٸرتسە, كينوتەحنولوگييالارى دامىعان ٸلگەرٸ ەلدەردٸڭ بٸرازىن قۋىپ جەتٸپ قالاتىن تٷرٸمٸز بار.
سونىمەن كٶرسەتٸلٸمگە باردىق. جانىمىزدى جابىرقاتقانى, بٷگٸنگٸ الماتىداعى (كەشەگٸ استاناداعى دا) كٶرسەتٸلٸمدٸ ۇيىمداستىرۋشىلار فيلمنٸڭ ورىسشا نۇسقاسىن قويىپتى. مەملەكەتتٸك تٸلگە دەگەن وسىنداي ٶرەسكەل əدەپسٸزدٸك ٶرەكپٸگەن كٶڭٸلٸمٸزدٸ سۋ سەپكەندەي باستى.
وقىرمانعا تٷسٸنٸكتٸ بولۋ ٷشٸن ايتا كەتەيٸن فيلم ساق زامانىنىڭ اتموسفەراسىن بەرۋ ٷشٸن كٶنە تٷرٸك تٸلٸندە تٷسٸرٸلدٸ. مٸنە, وسى كٶنە تٷرٸك تٸلٸنەن اتالمىش تۋىندى قازاق تٸلٸنە اۋدارىلدى. قازاقشا اۋدارماسىن جاساعان – مەن. ماعان دەيٸن بٸرنەشە اۋدارماشى تالاپ قىلعان ەكەن, بٸراق كٶڭٸلدەگٸدەي كينوعا لايىقتاپ تəرجٸمالاي الماپتى. كەيٸن فيلم رەجيسسەرٸنٸڭ ٶتٸنٸشٸمەن باستان اياق قوتارىپ اۋدارىپ شىقتىم. الايدا اۋدارمامدى «ساتايفيلمگە» تاپسىرۋ وڭاي بولعان جوق. رەجيسسەر اقان ساتاەۆ جٷز بەتتەي اۋدارمامدى بٸر ايعا جۋىق ۋاقىت قابىلدادى. كٷندە جىلان ارباعان تورعايداي بٸر-بٸرٸمٸزگە قاراپ بٸرنەشە ساعاتتان اڭدىسىپ وتىرامىز. سٶيلەم تٷگٸلٸ əربٸر سٶزگە ٷڭٸلٸسەمٸز. مەنٸڭ كەز كەلگەن تاريحي فيلمدٸ جازعانداعى باستى قارۋىم – قازاقتىڭ ەسكٸ قولدى جالپاق تٸلٸ. وسىنى قىرناپ, جونىپ كينوتٸلٸنە كەلتٸرەمٸن, ىڭعايلايمىن. ورنىمەن قولدانعان ارحايزمدەر فيلمگە ەسكٸلٸكتٸڭ سارىنىن ەستٸرٸپ, باعزىلىقتىڭ اتموسفەراسىن بەرەدٸ. رەجيسسەر اقان ساتاەۆ مەنٸڭ بۇل تەسٸلٸمە كەت əرٸ ەمەس, بٸراق بۇل ەسكٸ سٶزدەر جاڭا كٶرەرمەنگە تٷسٸنٸكتٸ بولسىن دەپ تالاپ قويادى ول ماعان. مٸنە, وسى جەرگە كەلگەندە بۇل پاقىرىڭىزدىڭ «قينالعان جامبىل جەرٸ وسى» بولادى. سٶيتٸپ سوۆرەمەننىي كٶرەرمەن تٷسٸنبەيدٸ دەگەن ٷكٸممەن تالاي قارييا سٶزدەرٸم قۇرباندىققا شالىندى عوي. ەسٸمە تٷسسە əلٸ ٸشٸم ۋداي اشيدى.
نەسٸن ايتاسىز, سول ەسٸل ەڭبەك بٷگٸنگٸ كٶرسەتٸلٸمدە جەلگە ۇشتى. كٶرسەتٸلٸمگە فيلمنٸڭ ورىسشا نۇسقاسى قويىلىپتى. ايتپاقشى فيلمنٸڭ ورىسشا نۇسقاسى قازاقشا سۋبتيترمەن, قازاقشا نۇسقاسى ورىسشا سۋبتيترمەن جاسالعان بولاتىن.
نەدە بولسا كەشەلٸ-بٷگٸنگٸ كٶرسەتٸلٸمدە مەملەكەتتٸك تٸلدەگٸ نۇسقاسى كٶرسەتٸلگەنٸ جٶن ەدٸ. ٶيتكەنٸ اششى دا بولسا اقيقات قازاق تٸلدٸ كٶرەرمەن كينوتەاترعا بارمايدى. يۋتۋبقا شىققانىن اڭدىپ, ديۆاندا جاتادى. ال كينونى كٶرەتٸن ورىستٸلدٸ كٶرەرمەن. كەيٸنگٸ كينورىنوكتى زەرتتەۋ نەتيجەلەرٸ وسىنى كٶرسەتتٸ. بۇل - راس. ٶز باسىم «قازاقفيلمنٸڭ» جاڭا تۋىندىسى شىققان سايىن الماتى كينوتەاترلارىنا بارامىن. سوندا قازاق زالىندا شوشايىپ بەس-التى كٶرەرمەن وتىرادى پوپكورندار قىتىرلاتىپ, كولاسىن قىلقىلداتىپ. ال ورىس تٸلدٸ كٶرەرمەن قاشان كٶرسەڭ كەز كەلگەن كينوتەاتردا سارى ورمانداي سامساپ وتىرادى. (ٶكٸنٸشتٸسٸ سونىڭ بارلىعىنا دەرلٸگٸ قازاق جاستارى.)
ال كينوتەاترلاردىڭ بəرٸ جەكەمەنشٸك, ولاردىڭ بار مۇراتى مولىراق اقشا تابۋ. سول ٷشٸن ولار prime-time ۋاقىتىنا ورىس تٸلٸندەگٸ فيلمدەردٸ قويادى. «قازانشىنىڭ ەركٸ بار قايدان قۇلاق شىعارسا» دەپ مەملەكەتتٸك تٸلدەگٸ فيلمدەردٸ كٶرۋگە قولايسىز ۋاقىتقا سۋىقپەيٸلمەن سىرعىتىپ جٸبەرەدٸ. بۇل پروبلەما «قازاقفيلمنٸڭ» əربٸر تۋىندىسى شىققان سايىن كٶتەرٸلەدٸ, سونان سوڭ اياعى سيىرقۇيىمشاقتانىپ كەتەدٸ, سەبەبٸ تٸرەپ تۇرعان كٶرەرمەن جوق. قازاق تٸلدٸ كٶرەرمەن جەر قايىسقان قولداي يٸن تٸرەسٸپ, كينوتەاتردىڭ الدىنا لىق تولىپ, اقىرىپ تەڭدٸك سۇراپ تۇرسا, كينوتەاتر باسشىلارى دا يمەنەر ەدٸ, يلٸگەر ەدٸ. قانشا ايتقانمەن كٶپ قورقىتادى عوي.
وسىعان وراي بيىل جازدا وسىندايدا ايتپاسقا بولمايتىن وقيعا بولدى. 2016 جىلى تٷسٸرٸلگەن «قازاق حاندىعى. الماس قىلىش» فيلمٸ YouTube ۆيدەحوستينگٸنە جٷكتەلدٸ. سول-اق ەكەن كٶرەرمەن ورىستٸلدٸ نۇسقاسىنا بٷگٸنگٸ «توميريس» فيلمٸندەگٸ پارسىلارعا تاپ بەرگەن ساقتارداي لاپ بەردٸ. بٸرنەشە اپتانىڭ ٸشٸندە-اق كٶرگەندەر سانى ميلليوننان اسىپ كەتتٸ. استىنا جازىلعان كوممەنتارييلەردٸڭ ٶزٸ جەتپٸس مىڭنان اسىپ جىعىلدى. پٸكٸر ايتۋشىلاردىڭ بٸر شەتٸ تٷركييا, مىنا شەتٸ ساحالين ارالدارىنا دەيٸن جەتتٸ. ولاردىڭ ٸشٸندە «قازاق حاندىعى» جايلى, جالپى فيلم تۋرالى باعالى پٸكٸر ايتۋشىلار باسىم بولدى. اراسىندا ۇلت ارازدىعىن قاساقانا قوزدىرۋشى كəززاپتار دا بولماي قويعان جوق. اقىرىندا وسىلاردىڭ كەسٸرٸنەن جوعارىدان پəرمەن كەلٸپ, فيلم جەلٸدەن اعىتىلىپ تاستالدى. ال كەرٸسٸنشە قازاق تٸلدٸ نۇسقاسىن ات تٶبەلٸندەي-اق كٶرەرمەن كٶردٸ جəنە كٶرگەن باۋىرلارىمىز استىنا ٶتە دٶرەكٸ پٸكٸرلەر قالدىرىپ وتىردى. نەگٸزسٸز پٸكٸرلەر جازىپ, ٶتە ساۋاتسىز سىندار ايتتى. بۇل əرينە تٷسٸرۋشٸلەر توبىنا əسٸرەسە فيلمنٸڭ رەجيسسەرٸنٸڭ جانىنا باتاتىنى ايان. سوندايدا نە دەپ جۇباتارىڭدى بٸلمەيسٸڭ. كٸلەڭ نەگاتيۆ ەستۋ كٸمگە دە بولسا وڭاي ەمەس. ٸشتەي قىنجىلىپ قويىپ, جٷرە بەرەسٸڭ. بٸراق ەسٸل ەڭبەگٸڭە (بۇل تەك كينوعا بايلانىستى ەمەس) كٸم-كٶرٸنگەن ۋلى تٸلٸن بەزەپ جاتقاندا ٸشٸندە بٸر نəزٸك قىلداردىڭ بىرت-بىرت, تىرس-تىرس ٷزٸلٸپ جاتقانىن سەزەسٸڭ. قايتەسٸڭ, شەگٸرتكەدەن قورىقساڭ ەگٸن ەكپە.
وسىدان كەيٸن كەز كەلگەن رەجيسسەردٸڭ ويلانىپ قالاتىنى حاھ. ٶيتكەنٸ قاي رەجيسسەر بولسىن تٷسٸرگەن فيلمٸمدٸ əۋەلٸ تۋعان حالقىم كٶرسە ەكەن دەيدٸ. ال تۋعان حالقىنىڭ فيلم كٶرۋ كٶرسەتكٸشٸ əزٸرشە əلگٸندەي. وسىنداي كەلەڭسٸزدٸكتەردٸ كٶرگەن كٶڭٸلٸ جاداۋ رەجيسسەر ورىس تٸلٸندەگٸ نۇسقاسىن كٶرسەتەمٸز دەگەن ۇيىمداستىرۋشىلارعا «بولسىن» دەيتٸن سيياقتى... Əيتپەسە, مىناۋ نە سۇمدىق, تەگٸن تۇساۋكەسەردە 99 پايىز قازاق وتىرىپ, ورىسشا كينو كٶرەمٸز?!
ەرلان تٶلەۋتاي
