Tatýlyq pen beibitshilik ordasy

Elbasy Atlant muhitynan Tynyq muhitqa deiin, Soltústik Muzdy muhitynan Úndi muhityna deiingi keńistik ókilderin osy kezgei deiin birneshe márte Qazaq dalasyna jinap, olardy az ýaqyt ishinde ósip-órkendegen memleketimizben, jarqyraǵan Astanamyzben tańqaldyryp, ultymyzdyń qaisar rýhyn qaityp oraltyp, Jahan jurtyna elimizdi tanytty. Búgin Qazaqstandy álem tanydy.

HVIII–HIH ǵasyr men XX ǵasyrdyń bas kezinde qazaq jerine aiaǵy tigen aǵylshyn, frantsýz, qytai, nemis, poliak saiahatshy-ǵalymdary talai syr shertse, odan keiingi táýelsizdik jyldary elimizge kelgen shet eldiń belgili tulǵalary da halqymyzdyń ómir saltyna, mádenieti men tiline tánti bolyp, tańdanǵandaryn aityp keledi. Endeshe, Alǵys aitý kúni merekesi qarsańynda sol oi-pikirlerdiń birqataryn saitymyzǵa jariialaýdy jón sanadyq.

Iýnýsbek Evkýrov, Ingýshetiia Respýblikasynyń eks-prezidenti:

– Qiyn-qystaý kezeńde bizdiń halqymyzdy panalatqan qazaq halqyna alǵysymdy bildiremin. Qazaqstan ingýsh­tardyń ekinshi eline ainaldy. Jalpy, meniń Qazaq­stanǵa kelýimniń basty maqsaty – ózderińizben júzdesý edi. Osy saparymdy birneshe márte josparlaǵan bolatynmyn, biraq oraiy kelmedi. Mine, búgin bizdiń respýblikadaǵy qiyn jaǵdaiǵa karamastan, sizderge ýaqyt taýyp kelip otyrmyn. Biz óz elimizdegi ekonomikalyq jaǵdailarǵa orai Otanyna oralǵysy keletin barlyq qandastarymyzǵa jer men úi berýge múmkindigimiz kelmeidi. Ondai baǵdarlama da joq.

Lor Kasten, Frantsýz Respýblikasynyń Qazaqstan Respýblika­syndaǵy elshiliginiń mádeniet jáne seriktestik máseleleri boiynsha keńesshisi:

– Týystarym men dostaryma Qazaqstan týraly ait­qanda, eń birinshi aýyzǵa iligetini — qazaq halqynyń sheksiz qonaqjailylyǵy, qonaq kúte alýy, jaidary minezi men keńpeiildiligi. Soǵan qosa, Qazaqstan men úshin Abai uǵymymen egiz. Onyń shyǵarmalary ómirlik filoso­fiiasy­nyń tereńdigimen janyńdy baýrap alady. Ár kesh saiyn dostaryma Qazaqstan týraly fotosýretter jiberemin. Bul kez-kelgen halyqtyń dástúri men mádenietin keń tanytyp, pash etýdiń eń bir jyldam tásili dese de bolady. Buǵan tym áýestenip ketkenim sondai, jibergen sýretter men aitqan málimetterden keiin týystarym men dostarym Qazaq­standy qatty kórgisi keletin boldy.

Horlogiin Choibalsan, Mońǵoliianyń 1939–1952 jyldardaǵy Úkimet basshysy:

• Qazaq - ejelden eńbeksúigish halyq. Alǵan isin tyndyrmai qoimaidy;
• Qazaq halqy - talapker, ár nárseni tez úirenedi, tez igeredi. Oqýǵa barǵan qazaq azamattary bir-eki jylda mońǵol tili men jazýyn úirenip, mońǵol tilinde oqyp, bilim alyp shyǵyp jatyr;
• Qazaq halqy - mal sharýashylyǵynyń ónimin jaqsy paidalanyp kele jatqan halyq. Tek maldyń sútimen kóp túrli taǵamdar jasaitynyn men óz kózimmen kórdim;
• Qazaq halqy oiý-órnekke, toqymaǵa, kestege sheber. Qai úige barsań da áshekeili túskiiz, alasha basqur turady. Bul damyta beretin óner;
• Qazaq halqy - tazalyqty miras etip kele jatqan halyq. Qandai úige barsań da qonaqqa arnalǵan kórpe-jastyq jinaýly turady. Úi ishteri jinaqy, ydys-aiaq­tary taza, qol jýmai tamaq ishpeidi;
• Qazaq halqy - kóp jasaityn halyq. Olar temeki tartýdy, araq ishýdi ádet etpegen. Tamaqty baptap ishedi;
• Jasy úlkendi qurmetteý - qazaq halqynyń jaqsy dástúriniń biri. Olar qart adamdardy attan túsirip, atyn bailaidy, esik ashyp, úige kirgizedi, tórge otyrǵyzady;
• Qazaq halqynda ańshylyq – kásiptiń bir salasyna ainalǵan. Búrkit salý arqyly kóp tabys tabady. Bul urpaqtan-urpaqqa mura bolyp kele jatqan kásip;
• Qazaq - saýyqshyl halyq. Olarda aitys, óleń aitý, dombyra tartý, sybyzǵy shertý mashyqqa ainalǵan. Biz muny jańa dáýirge sai meilinshe damytýymyz kerek.

Aleksandr Baron, Qazaqstan halqy Assambleiasynyń múshesi, «Mitsva» assotsiatsiiasy keńesiniń tóraǵasy:

– Biz árqashan Tashkent qalasyn – nannyń otany dep sanap keldik. Alaida, men úshin naǵyz nannyń isi shyqqan qala – Almaty dep bilemin. Sebebi, meniń ájem de, atam da, aýyr jaraqatty ákem de dál osy Almaty qalasynda jan jaralarynan jazylyp, dańqty ómir súrdi. Bul jerdiń adamdarynyń adamgershilik sipattary basym, bir-birine qaiyrymdy qolyn sozyp, tórinen oryn beredi.

V.Radlov, shyǵystanýshy ǵalym:

– Teristik Altaidan Oral ózenine, Ombydan Zarafshan ólkesiniń batys aimaǵyna deiingi ulan-ǵaiyr dalada ózde­rin «qazaq» dep, orystar men basqa batys halyqtary qate­lesip, «kirgiz» nemese «kirgiz-kaisak» dep ataityn tai­panyń, tipti birtutas halyqtyń deýge turarlyq quramdas bólikteri qonystanǵan.

Qazaqtardyń kásipteri biryńǵai, qai jerde bolmasyn kúndiz jaiyp, keshke úi mańaiyna iiretin bir-bir tektes mal. Ishetin tamaqtary da, toilary men jerleý rásimderi de biryńǵai, baǵynatyn basqarmasy men zańdary da bireý-aq.

Qazirgi ýaqytta olardyń barlyq jaǵynan bir halyq bolyp qalyptasqan tutastyq sipat tanytatyny kúmánsiz.  Qazaqtar ádet-ǵuryp, salt-sana, til jaǵynan birtutas ult.

E.S.Výlorson, zertteýshi, ǵalym:

– Qazaq siiaqty án men jyrdy qasterleitin halyqty tabý qiyn. Keń jazirada júitkip júretin bul halyq bir aýylǵa kelgenin ánmen bildiredi. Qýanysh-qaiǵysynyń bári ánmen óriledi. Ánshilerin óte joǵary baǵalaidy. Erlerden áielder de qalyspaidy. «Kirgizy» M.,1901.

Aleksei Levshin, Resei ǵalymy:

– Tabiǵatpen etene bolyp, qarapaiym tamaq iship, taza aýamen tynystap, jaibaraqat ósken qazaqtardyń den­saýlyǵy myqty bolyp keledi. Olar kúshti, qýatty, ystyq-sýyqqa tózimdi keledi. Jazyqta turyp on shaqyrym jerdegi zatty aiyryp kóre beredi. Bala kúnnen at kulaǵynda oinaý - kúndelikti gimnastikasy. Áielder keide bul turǵydan erkekterden asyp túsip jatady. Kóp sóilei bermeitin, tuiyq minezdi, jeke dara oilanyp otyrǵandy jaqsy kóredi. Despotizmdi kóp kórmegen qazaqtar basqa Aziia halyq­taryna qaraǵanda ańǵal, aq kóńil, sengish. Qaiyrym­dylyq, adamdy aiaýshylyq, aqsaqaldarǵa kurmet kórsetý - olardyń asyl qasieti. «Opisanie kirgiz-kazachih ili kirgiz kaisatskih, ord i stepei».

Nikolai Zelend, orys dárigeri:

– Qazaq - qyzýqandy halyq. Onyń rýhyna jaisańdyq, izgilik tán, udaiy jaidary júredi. Sergek ári eliktegish keledi. Júikesi kónbis, ashýlanbaidy. Bar nietimen aqkó­nil, adal, basqanyń kaiǵy-qasiretine ortaqtasqysh, qonaq­jai, salaýatty jáne tózimdi. Olardyń boiynda qatygezdik pen kekshildik joq.

Urysta nemese shabýyl kezinde ajalmen betpe-bet kelse eshqandai abyrjymaidy. Meilinshe tatý-tátti ómir súrýdi qalaidy. Áielderi imanjúzdi, aqyldy.

Daiyndaǵan – Ermek JUMAHMETULY