Tarihi tulǵa taǵylymy

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń Egemen Qazaqstan gazetinde jariialanǵan maqalasyn nazarlaryńyzǵa usynamyz.

El qýatty bolsa, qýa­nysh turaqty bolady. Ǵasyrlardy ýa­qyt ur­shyǵynda iir­gen myń­jyldyqtar toǵy­synda Uly dala tósinde jańa turpatty jas memle­ket quryldy. Atasy Alash, keregesi aǵash qa­zaq­tyń zar zamanda jo­ǵaltqan qundylyqtary qaitaryldy, bary bú­tindeldi, azattyqpen birge sáýleli sátterge toly shýaq­ty shejiresi túzile bas­tady. 

Osy bir mereili missiiany oryndaý memleketimizdiń negizin qalaýshy uly perzenti, táýelsiz Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezidenti, Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń mań­daiyna jazyl­ǵany – álemde aýmaǵy jaǵynan alyp elderdiń alǵashqy ondyǵyna enetin, ulan-baitaq jeriniń asty da, ústi de tabiǵi resýrstarǵa bai, keshegi Keńes Odaǵynan irge bólip shyqqan kezde qolynda jalyn atqan ot qarýy bar strategiialyq mańyzy zor elge ýaqyttyń ózi syilaǵan erekshe baǵy. «Aqyldy basshy aldyrmas» degen, ótken ǵasyrdyń toqsanynshy jyldary álem kartasynda oryn alǵan tektonikalyq úlken saia­si ózge­ris­terdiń salmaǵyn saralai otyryp, Qazaqstannyń ulttyq múd­­desin synalap engize bilgen El­basy osy bir otyz jyl­dyń ishin­de jas memleketti álemniń damyǵan 30 eliniń qa­taryna qosý maqsatymen kósh bastady. Kóshimiz kólikti boldy. Ultymyzda «Bas bolmaq ońai, bastamaq qiyn» degen sóz bar. Bul oraida Qazaqstan – qalyptasqan qoǵamdyq qurylystar aýysqan almaǵaiyp kezeńde kemeńger basshysyn taba bilgen el.

Tarih joly taqtaidai tegis, túzý bola bermeidi. Burylysy men qaltarysy jii kezdesetin dáýirdiń synshysy da kóp. Al naqty ári batyl is-áreketke bara alatyn adam­dar sirek. Mundai tulǵalar ta­rih­ty túzedi, jańa zamandy alǵa jeteleidi. Mine, Nursultan Ábish­uly – osyndai airyqsha erik-ji­gerimen erteńgi kókjiekke batyl qarai bilgen biregei reformator, álem moiyndaǵan memleket qairatkeri! Ol – táýelsiz eldiń tól tarihyn óz qolymen jasaǵan tegeý­rindi tulǵa! Elbasymyz álem­­niń eń azýly elderiniń basshylary men saiasi qairatkerleri qurmet tutatyn biik­ke kóterilip, elimiz halyqaralyq qoǵam­dastyqtyń beldi de bedeldi múshesine ai­naldy. Bul – kúrmeýi qiyn kúr­deli kezderde halyqty aýyzbir­shilik pen tatýlyqqa jumyl­dyryp, eski túsinikten naryqtyq qoǵam­ǵa ót­kizgen jáne álemdik ekonomi­ka­nyń belsendi qatysýshysyna ainal­dyrǵan Nursultan Nazarbaev fenomeni.

Meniń Elbasyn alǵash kór­genime de 35 jyldyń júzi bolyp­ty. Nursultan Ábishuly 1985 jyl­dyń qyrkúieginde Qazaq KSR Mi­nistrler Keńesiniń Tóraǵasy kezinde Qytaiǵa kelgen edi. Ol kezde elshilikte jumys isteitinmin. Son­da Úkimet basshysynyń qy­tai­lyq­tar­men kelissózder barysynda bai­qalǵan mol bilimine, totalitarizm tusyn­da qa­lyp­tasqan jailar jónindegi batyl oilaryna, sóziniń júieliligine bári­miz qatty razy bolǵanbyz. Elshilik qyzmet­kerlerimen bas-aiaǵy eki jarym saǵatqa sozylǵan beiresmi áńgimeden keiin bas qos­qanymyzda men áriptesterime qarap: «Te­ginde, biz Qazaqstannyń bolashaq bas­shy­symen sóilesken shyǵarmyz» dedim. Arada bes jyl ótkende Nursultan Nazarbaev elimizdiń bas­­shy­lyǵyna keldi.

Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezi­dentiniń táýelsizdik tańyndaǵy alǵashqy kadrlyq sheshimderiniń biri meniń de taǵdyrymdy ai­qyn­dap berdi. «Belasý» atty kita­bymda: «Bul úlken júrekti adam meniń qabiletime sendi, sendi de ony ózim týyp-ósken Qazaq­stan igi­ligi úshin aiamai jumsaýyma jol ashty» dep jazǵan bolatynmyn.

Birikken Ulttar Uiymy Bas hat­­shy­­synyń orynbasary bol­ǵan jyldarymda álemge áigili saiasat­ker­lerdiń Nursultan Nazarbaevqa biik ba­ǵa bergen sózderin talai es­­­ti­­dim. Halqymyz úshin merei­len­dim.

Eldiń Prezidentine ǵana emes, emiren­gen etene perzentine ainala bilgen Nursultan Ábishuly Nazar­baev qara­paiym eńbek adam­darynyń otbasynda dúniege keldi, qazaq mektebinde bilim aldy, eńbek jolynyń bastaýynda shoiyn qory­typ shyńdaldy. Ózi týyp-ós­ken Alataýdyń asqaq shyń­daryn­dai asqaraly armanyna erte qol sozdy. Jastaiynan jurttyń ja­iyn oilady, ózi de dombyra sher­tip, halyq murasyn jaqsy bilgen­dikten, ziialy qaýymǵa jaqyn boldy. Uiymdastyrýshylyq qabi­leti men eńbekke degen eren súiis­pen­shiligi jas jetekshini basqarý júiesiniń eń biik shyńyna alyp keldi. 1989 jyly maýsym aiynda ol Qazaqstan Kompartiiasy Ortalyq Komi­tetiniń birinshi hat­shysy boldy, al 1990 jyly sáýir aiynda Joǵarǵy Keńes ony Qazaqstan Respýblikasynyń Tuńǵysh Prezidenti etip sailady. Osylaisha, sol kez­degi álemdik geosaiasattaǵy eń yqpaldy eldiń biri sanalatyn KSRO kólemindegi eń jas ári yqpaldy basshy retinde kózge tústi.

Nursultan Nazarbaev ká­nigi saiasatker retinde alyp eldiń keteýi ketip, sha­ńyraǵy shai­qa­lyp turǵanyn jaqsy sezindi. Son­dyqtan da sol syndarly shaq­ta Odaq basshylary ortasynda júrip jatqan oiynnan tys bolyp, integratsiialyq úrdis­terdiń jaqtaýshysy retinde kórindi. Bul ustanymy qaharly eldiń qabyrǵasy só­gilgen kezde TMD uiy­myn qurýǵa negiz boldy. Ja­ńa memleketterdiń qurylýyna baila­nysty «iýgoslaviialyq stse­­nariidiń» bolǵanyn eskersek, bul shyn máninde yqti­mal qantógistiń aldyn alǵan sarabdal sheshim bolatyn.

Táýelsizdik alǵan Qazaq­stannyń aldynda taǵdyrsheshti tańdaý turdy. Jas memleket álemdik geosaiasattaǵy ornyn anyq­tap alýǵa tiis edi. Bul týraly Elbasy bylai dep eske alady: «Qazaqstan qandai el bolady? Aziia men Eýropanyń arasyna kópir bola ma? Nemese «Soltústik – Ońtústik» osine ainala ma?

Memleket basshysy júrgizgen qai­ta qurýlardyń mańyzy men tarihi aýqymyn túsiný úshin sol kezdegi el­diń ahýalyn kóz aldymyzǵa elestetip kór­sek te jetkilikti. Keńestik qoǵamnan tá­ýelsiz Qazaq eline turalaǵan ekonomika, toqtaǵan kásiporyndar men aýyl sharýa­shylyǵy, kedei­shilik, jumyssyzdyq má­seleleri «muraǵa» qalǵan-dy. Munyń bári áleýmettik qysymdy kúsheite tústi, kez kelgen ýaqytta el ishin­de turaqsyzdyq beleń alýy ábden múmkin bolatyn. Sondai-aq sol kezdegi kóptegen saiasatkerler men sarapshylar elimizdiń bolashaǵyna úl­ken kúmánmen qaraǵany da shyndyq. Olardyń paiymynsha, Qazaqstandaǵy eko­nomikalyq, demografiialyq qiyn­dyqtar men shekaranyń zańdy túrde be­kitilmeýi eldiń shynaiy táýelsizdigine nuq­san keltiredi-mis. Alaida Tuńǵysh Prezidenttiń parasatpen júrgizgen pár­­mendi saiasaty álgindei senimsizdik ta­nyt­­qan tujyrymdardyń tas-talqanyn shyǵardy. Bir ǵana shekara beldeýin shegendep berýdiń ózi qanshama qajyr-qairatty qajet etti deseńizshi.

Álbette, Nursultan Ábishulyn jahan­dyq saiasatta tanymal etken eń alǵashqy qadamdardyń biri – Semei iadrolyq synaq alańyn jabý týraly Jarlyǵy boldy. Sol jyldary KSRO siiaqty áskeri áleýeti zor memlekettiń iadrolyq qarý-jaraǵyna ie bolyp qalý Qazaqstanǵa qanshalyqty ar­tyqshylyq bermek, álde jańa bir shielenistiń oshaǵy tutana ma degen saýaldar kún tártibinde turǵan-dy. Óitkeni elimizdiń qolyndaǵy iadrolyq arsenal osy sanatta álemniń alǵashqy tórttigine qo­sylýǵa múmkindik beretin edi. Alaida, Elbasynyń saiasi erik-jigeri arqyly qazaq ulty álemde iadrolyq synaqtan qatty zardap shekken halyq retinde joiqyn qarýdy taratpaý týraly bastama kóterdi.

Tuńǵysh Prezidenttiń toq­tamyn halyqaralyq qa­ýym­dastyq ta oń qa­byldady. Búginge deiin Qazaqstannyń bas­tamasyn qýattaǵan birqatar memleketter ashyq kúndi tozaqqa ainaldyrǵan iadrolyq poligondaryn jaýyp, qoldaý kórsetip keledi.

Aitalyq Semei poligony jabylǵannan keiin Reseidiń Jańa jerdegi synaq poligony, AQSh aýmaǵyndaǵy «Nevada» poligony, fran­tsýzdardyń Tynyq muhittaǵy poligony jáne Qytaidyń Lobnor iadrolyq synaq alańy jumysyn toqtatty. Jer sharynyń kez kelgen núktesine jeterlik bir myń eki júz iadrolyq oqtumsyǵy bar 110-nan astam ballistikalyq zymyrandy quraityn mólsheri jaǵynan álemdegi tórtinshi iadrolyq áleýet AQSh jáne Reseimen birlese otyryp, zalalsyzdandyryldy. 2006 jyldyń qyrkúieginde aimaqtaǵy ózge de eldermen birge Ortalyq Aziiany iadrosyz aimaq dep jariialaǵan Semei kelisimine qol qoiyldy. Kelisimge qazirdiń ózinde 200-ge jýyq memleket qosylyp, 150-den astamy ratifikatsiialandy. Qazaqstannyń bul beibitshil ideia­sy negizinde Prezident Jarlyqqa qol qoiǵan 29 tamyz – Dúniejúzilik iadrolyq qarýǵa qarsy is-qimyl kúni retinde atalyp ótedi. Osy beibit bastamany áli de belsendi jalǵastyrýymyz qajet.

Elbasy – BUU minberinen áriptesterin atomdy beibit maqsatqa qoldanýǵa únde­gen saliqaly saiasatker. Bul másele 1946 jyly alǵash shaqyrylǵan Bas Assam­bleiada qozǵalǵanymen álem elderi jantalasa qarýlanýyn toqtatpaǵan bolatyn. Sondyqtan Tuńǵysh Prezidenttiń tegeýrindi sózi men isi bir arnadan tabylyp, ol jahandaǵy joiqyn qarýdy taratpaý jolyndaǵy júieli jumysty bastap berdi. Sondai-aq Nursultan Nazarbaev ǵalamdyq jylyný máselesine de beijai qaramai, álem nazaryn Ortalyq Aziianyń ǵana emes, adamzattyń bas aýrýyna ainalǵan Aral problemasyna aýdardy. Óitkeni teńizdiń qurǵaǵan tabanynan ushqan tuz soltústik jarty sharǵa jetken bolatyn. Búginde kishi Araldyń arnasy tolyp, tuzdylyǵy azaiyp, balyq sharýashylyqtaryna qaitadan qan júgirdi, teńiz tabanynan kóshken qumdy toqtatý úshin úlken aýmaqqa sekseýil ormandary egilýde. Ol osy oraida ekologiialyq apattarmen kúresýge járdemdesý maqsatynda álem­dik ekonomikalyq máselelerdiń reestrin daiyndaý syndy óte ózekti usy­nys bildirdi. Sol arqyly BUU-nyń álemdik qarym-qatynastardy, adamzatqa ortaq máselelerdi retteýdegi ornyn kúshei­týge de úles qosty.

Ol ultty biriktirýshi uly tulǵa re­tinde táýelsizdik tujyrymyn bekitýge jáne nyǵaitýǵa bar kúsh-jigerin arnady. Eýraziia qurlyǵyndaǵy alyptardyń ortasynda otyryp, dostyq ráýishti diplomatiia arqyly mámilegerlik joldy ustandy. «El ustama, el ustasań, kek ustama» degen babalar sózimen berik bailam jasady. Álbette, dúnieniń eki bóligi – Eýropa men Aziianyń arasynan, eki órkeniet – batys pen shyǵys mádenietiniń ortasynan, eki júie – totalitarizm men demokratiianyń aralyǵynan jol taýyp shyǵa bilý – suń­ǵylalyqpen, kóregendikpen sipattalatyn saiasi zor qabilet. Elbasy osy bir alshaq dúnietanymdardyń arasynan qoǵamǵa ortaq qasietter – aziialyq dástúr men batys jańashyldyǵyn jymdastyra otyryp, jańa turpatty memlekettiń ustynyn qalyptastyrdy. Búginde barsha álem Qazaqstandy qarqyndy inte­gratsiianyń qatysýshysy jáne beibit el retinde biledi. Bul – Elbasynyń eren eńbegi men erekshe kóregendiliginiń ná­ti­jesi. Osy jolda ol AQSh, Resei, Qytai siiaqty alpaýyt elderdiń, Eýropa, Aziia elderi basshylarynyń birneshe býynymen resmi-beiresmi bailanys ornatyp, Qazaqstannyń halyqaralyq qaýymdastyqtaǵy ornyn aiqyndaýǵa airyqsha eńbek sińirdi.

Nursultan Nazarbaev barlyq refor­manyń qozǵaýshy kúshi de, kepili de ózi boldy. Sondyqtan da qolǵa alǵan is-qimylynyń deni sátimen júzege asyryldy. Onyń bastamasymen elimiz josparly ekonomikadan naryqtyq ekonomikaǵa kóshti. Barlyq memlekettik qurylymdarda túbegeili reformalar júrgizildi. Demo­kratiia dástúrleri ornyqpaǵan, quqy­qtyq tártip beki qoimaǵan elde qatań orta­lyqtandyrylǵan júieden erkin naryqqa kóshý úzdik-sozdyq, aýyr ári kúrdeli boldy. Bul Nursultan Ábishuly tarapynan jasalǵan táýekeli zor, úlken qadam edi.

NATO-nyń Bas hatshysy Dj. Robert­son bul týraly keiin: «Prezident Nazarbaevqa ótkendi buzý jáne el ishinde shynaiy reformalardy jalǵastyrý, tez ózgeretin halyqaralyq jaǵdaiǵa beiim­delýdiń qanshalyqty qiynǵa tús­kenin jaqsy túsinemiz» dep eske alady. Mine, osyndai ótpeli kezeńde Elbasyna bir mezgilde bir-birine qaishy keletin máselelerdi sheshýge týra keldi. Ol bir jaǵynan halyqtyń kúndelikti ómir súrýine qajetti nárselermen – qalalar men eldi mekenderdegi jylý, jaryq máselelerin she­shýmen, ekinshi jaǵynan memlekettiń uzaq merzimdi strategiialyq damý jos­parlaryn aiqyndaýmen ainalysty. Birinshi kezeńde qatań bilik júiesimen astasqan ekonomikany liberaldandyrý mindeti turdy. Óitkeni meilinshe az shyǵyn men kúsh jumsai otyryp, josparlanǵan ózgeristerdi jasaý úshin qýatty atqarýshy bilik jáne halyq aldyndaǵy, tarih al­dyndaǵy jeke jaýapkershilik kerek ekenin jaqsy túsindi. Eń qiyn reformalar osy ýaqytta júrgizildi. Jekeshelendirýdiń birneshe kezeńi ótkizildi. Nátijesinde óndiriske jan bitti, qarjylyq jáne makro­ekonomikalyq turaqtandyrý iske asyryldy, biýdjet pen salyq júiesi quryldy, infliatsiia júgendeldi, halyqtyń ómir súrý sapasynyń eń tómengi jetkilikti deńgeii qamtamasyz etildi.

Prezidenttiń bas bolyp atqarǵan úlken bir qyzmeti – ulttyq valiýtanyń qol­danysqa enýi. Ózindik qarjylyq-ekonomikalyq júie quryldy, biliktiń atqarýshy organdarynyń biryńǵai ver­tikaly bekitildi, Qarýly kúshter jáne basqa da kúshtik qurylymdar jasaqtaldy, memlekettiń ulttyq qaýipsizdigi nyǵaia tústi. Sonymen qatar kóppartiialy júie jasalyp, azamattyq qoǵamnyń negizi qalandy, baspasózdiń erkindigine jol ashyldy. Qazaqstan óziniń órkenietti damý jolyn tańdady.

Qol jetkizilgen jetistikter memleket­tik damýdy josparlaýdyń kelesi kezeńine ótýge, strategiialyq sipattaǵy mindetterdi sheshýge múmkindik berdi. Osylaisha Pre­zidenttiń bastamasymen Qazaqstandy damytýdyń 2030 jylǵa deiingi jospary jasaldy. Bul qujat elimizdi jahandyq damýdyń kúrdeli ótkelderinen, syndarly sátteri men daǵdarystarynan aman alyp ótýge jol siltedi dep nyq senimmen aita alamyz. 2012 jyly elimizdiń jańa «Qazaqstan-2050» strategiiasy qabyl­dandy. Osy arqyly HHI ǵasyrdaǵy jahandyq on syn-qaterge daiyn bolý jónindegi negizgi baǵyttar belgilenip, eli­mizdiń aldyna álemniń damyǵan 30 mem­leketiniń qataryna qosylý mindeti qoiyldy.

Negizgi jetistikterge syrtqy bailanys salasynda kóptep qol jetkizgenimizdi aitýǵa bolady. Jetekshi elderdiń ara­syndaǵy teńgerimdi saiasatqa negizdel­gen diplomatiia arqyly elimiz ulttyq qaýipsizdigin qamtamasyz etýge múmkindik aldy. Elbasy álemde jan-jaqty bailanysty júrgize otyryp, kópvektorly saiasattyń negizin qalady, onyń avtory atandy. Ol burynǵy KSRO men TMD keńistigindegi áriptesteriniń arasynan jahandyq deńgeide moiyndalǵan álemdik kóshbasshylardyń sanatyna endi. Bul jóninde «Prezident Nazarbaev – keńestik saiasattaǵy jaryq juldyz, túrli respýb­likalar arasyndaǵy iri tulǵa. Qazaqstan lideri – belgili deńgeide qatal, tájiribeli, jedel sheshim qabyldai alatyn adam. Odaqtyń basqa respýblikalarynyń ózi moiyndaǵan jyly shyraily, talantty jáne tabandy basshy. Nazarbaev eldi basqaryp turǵanda, Qazaqstannyń tabystarǵa jetý múmkindigi anaǵurlym mol bolady» degen Singapýrdyń birinshi Premer-ministri, kórnekti saiasi tulǵa Li Kýan Iýdyń baǵasy ádil bolǵanyn tarih­tyń ózi dáleldep otyr.

Nursultan Nazarbaev ártúrli minezge ie adamdarmen jarasym taba alady. Árine onyń harizmatikalyq bolmysy týraly az aitylmaidy. Mundai sirek qasiet árkimge berile bermeidi, bul – rasynda da eń áýeli tabiǵat syiy, sodan keiin adamnyń ózin ózi únemi damytýyna tikelei bailanysty qasiet. Uzaq jyldar boiy Elbasynyń eńbegine shákirti retinde de, seriktesi retinde de, úzeńgilesi retinde de kóńil aýdara júrip, ár kez qabiletine tańǵalatynymdy jasyrmaimyn. Ol kóp oqidy, ulttyq ádebietke ǵana emes, shetel ádebietine de kóńil bóledi, barlyq oqiǵadan habardar bolyp otyrady, eldiń tarihy men mádenietin jetik biledi, ásirese ekonomikalyq aqparatqa jiti den qoiady.

Syrtqy saiasatta qyzmet etken adam retinde Nursultan Nazarbaevtyń sheteldik basshylarmen kezdesýge óte tyńǵylyqty ázirlenetinin bilemin. Ol Syrtqy ister ministrligi men basqa da vedomstvolar daiyndaǵan aqparattyq materialdarmen muqiiat tanysqan, sodan soń jeke qoiyn dápterine óziniń tezisterin jazǵan edi. Ony barlyq nárse qyzyqtyrǵan deýge bolady: sol eldiń ekonomikalyq jaǵ­daiy, kezdesetin tulǵanyń minezindegi erekshelikter, iskerlik qasietteri jáne basqalar. Osynyń bárin myqtap kóńilge túietin Tuńǵysh Prezident barlyq árip­testeri, tipti BAQ ókilderi úshin de tartymdy, qyzǵylyqty áńgimelesýshige ainalady. Eń erekshe qasietiniń biri – ázil sózdi oryndy qoldanady. Elbasynyń taýyp aitatyn ázil-qaljyńy ár kezdesý sońynan álemdik saiasat ókilderi arasyna birden tarap ketedi. Onyń tapqyrlyǵyn shetel saiasatkerleri únemi joǵary baǵalaidy.

Bul qasietteri ony udaiy jetistikke jetkizip keledi. Degenmen, saiasi tulǵa­synyń jóni bólek. Ol álemdik oqiǵalar týraly, ony óz eline ólshep-pishý arqyly zamanaýi qarym-qatynastaǵy qurylymǵa úilestirý týraly únemi oilanady. Iá, Elbasy Qazaqstannyń álemdik saiasattan shetkeri qalmaýy úshin de shetelderge kóbirek shyqqan, rezidentsiiasynda sheteldik qonaqtardy jii qabyldaǵan.

Nursultan Ábishuly Ýinston Cher­chill­diń «Qiyn ýaqytta eldi myqty basshy basqarýy kerek» degen sózin basshylyqqa alady. Qazaqstanǵa qatysty qarasaq, saiasat alybynyń bul tujyrymy óte ózekti, óitkeni mundai basshylyqsyz el oń ózgerister jasai almas edi. Elbasy ózi atap ótkendei, reformalardyń nátijesinde eń basty maqsatqa – adamdardyń psihologiiasyn ózgertýge qol jetti. Sondyqtan Frantsiianyń eks-prezidenti, kórnekti saiasatker Jak Shirak: «Frantsiia 1991 jyldan bergi ózgeristerdi óte mańyzdy ári sheshýshi ózgerister sanaidy. Belgisizdik jáne kúrdelilik jaǵdaiynda Sizdiń elińiz memlekettik qurylystyń keri ainal­maityn jolyna tústi, óziniń ulttyq qundylyqtary men uzaq tarihyna adal­dyq tanytyp, adamzattyń ortaq demo­kratiialyq qaǵidattary men quqyqtyq memleketke beiildiligin kórsetti» dep zor baǵasyn bere otyryp, Nursultan Ábishulynyń Aziiadaǵy ózara yqpaldastyq jáne senim sharalary jónindegi keńesin shaqyrý, din men mádenietter arasyndaǵy dialogtardy damytý ispetti bastamalaryn qoldaitynyn jetkizdi.

Elbasynyń arqasynda Qazaqstan integratsiialyq úderisterge ashyq el re­tinde tanyldy. Máselen, Shanhai yn­tymaqtastyq uiymy, Eýraziialyq ekono­mikalyq odaq, Islam yntymaqtastyǵy uiymy, Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uiymy, Ujymdyq qa­ýipsizdik týraly shart uiymy, Túrki keńesi jáne t.b. halyqaralyq uiymdardyń bel­sendi múshesi ári bastamashysy retinde elimiz aimaqaralyq, memleketaralyq qarym-qatynastardy tiimdi damytýdyń jaqtaýshysy bolyp keledi.

Elbasynyń el astanasyn Arqa tósine kóshirý týraly ideiasy Qazaqstannyń damýyndaǵy mańyzy zor tarihi betburys boldy. Onyń elordany Esildiń jaǵasynan salý jónindegi bastamasy elimizdiń qoǵamdyq-saiasi ómirine de, álemdik qa­ýym­dastyq aldyndaǵy bedeline de aitarlyqtai serpilis ákeldi. Bul elimizdiń geosaiasi baǵytyn nyǵaitýǵa úlken úles qosty. Qazaqstannyń birtutas el retindegi damýyn aiqyndai tústi. Astanany kóshirý ideiasy eldi biriktirýshi faktorǵa ainaldy. Búginde elordamyz – halqymyzdyń maqtanyshy hám súiikti shahary. Byltyr men astana avtorynyń elordany salyp, damytýǵa qosqan orasan zor úlesin ádil baǵalai otyryp, qalaǵa Nur-Sultan ataýyn berý týraly sheshim qabyldadym. Bul durys sheshim bolǵanyna esh kúmán joq. Bul qadam Qazaqstannyń jańa tarihy men Elbasy esiminiń birtutas uǵymǵa ainalǵanyn bildiredi.

Jańa astanamyz álemde beibitsúigish qala retinde IýNESKO-nyń arnaiy baǵa­syna ie boldy. Nur-Sultan qalasy qazir Qazaq eliniń ǵana emes, álemdik oi­talqylardyń ortalyǵy, halyqaralyq basqosýlardyń aitýly alańy retinde qa­lyptasty. Astanamyzda 2010 jyly EQYU sammiti ótip, álem elderiniń basshylary bas qosty. Elorda 2011 jyly Qysqy Aziia oiyndaryn Almaty qalasymen birlesip uiymdastyrdy. 2017 jyly EKSPO ha­lyqaralyq kórmesi kóz aldymyzda zor tabyspen ótti. Qazaq eli atalǵan kórmede álemdegi ózgermeli jaǵdaidy eskere otyryp, balamaly qýat kózderin damytý týraly bastama kótergeni málim. Búginde bul baǵytta jańa tehnologiialar qoldanysqa keńinen engizilýde. Osylaisha jas mem­leketimiz Jer sharynyń tabiǵi resýrstaryn tiimdi paidalanýǵa jáne qorshaǵan ortany barynsha qorǵaýǵa ózindik úlesin qosty. Álemdegi dástúrli dinder men kon­fessiialar kóshbasshylarynyń sezi turaqty túrde ótip keledi. Jahandyq deńgeidegi saiasatkerler Qazaqstannyń etnosaralyq tatýlyq úlgisin «Nazarbaev modeli» dep ataidy. Olar Qazaqstannyń bul taraptaǵy tájiribesin jiti zerdelep, basqa elderge taratýǵa da yqy­lasty bolyp otyr. Elordamyz Siriia daǵ­darysy boiynsha Astana protsesi ataýymen bitimgershilik missiiasyna qyzmet etti. Osynyń bári shahardyń shynaiy kelbetin qalyptastyryp, shyn mánindegi beibitshilik qalasy ekenin jahan jurtyna dáleldei tústi.

Nursultan Nazarbaevtyń basshyly­ǵymen el ekonomikasy qaryshtap alǵa bas­ty, indýstriialandyrý baǵdarlamalary boiynsha jemisti jumys júrgizildi. Kóp­tegen kásiporyn qurylyp, báse­kelestikke tótep bergenderi el igiligine qyz­met etýde. Tabiǵi resýrstardy igerýge álemniń mańdaialdy korporatsiialary jumylyp, Qazaqstan ekonomikasyna qomaqty investitsiia quidy. Olar búginde biýdjetke aitarlyqtai salyq túsi­min qamtamasyz etip otyr. Biznestiń áleýmettik jaýapkershiligi turǵysynan da el infraqurylymyna qajetti nysandar kóptep salyndy. Munyń bári eń áýeli halyqqa jumys taýyp berýge jol ashty.

Negizi, biznes naǵyz básekelestik ortada damityny belgili. Ol úshin qolaily orta qurylyp, qajetti zańnamalyq-quqyqtyq qoldaýlar jasalýǵa tiis. Iaǵni salynǵan investitsiianyń qorǵalatynyna, ádil básekelestik ortada jumys júrgiziletinine senim bolýy qajet. Memleket kepildigi osy arada kerek. Bul mindettemeni memlekettik institýt joǵary deńgeide oryndady. Qazir Qazaqstanǵa investitsiia salýǵa múddeli sheteldik investorlarǵa qajetti jaǵdaidyń bári bar. Jyl saiyn elge tar­tylǵan investitsiia kólemi artyp keledi. Bul úrdis halyqtyń ál-aýqatynyń artýy­na, turaqtylyǵynyń nyǵaiýyna septigin tigizýde.

Qazirgidei aýmaly-tókpeli zamanda kez kelgen ózgeriske daiar bolý, úne­mi izdeniste júrý, ózin ózi jetildirý óte mańyzdy. Bul rette Elbasynyń «Bo­lashaqqa baǵdar: Rýhani jańǵyrý» atty maqalasy Qazaqstan qoǵamynyń oi-sanasyn pragmatizmge úndeýge zor úles qosty. El rýhaniiatynyń ainasy ispettes osy baǵdarlama arqyly mádenietimiz ben ónerimizdiń joǵy túgendelip, bary baǵasyn aldy. «Rýhani jańǵyrýda» memleketimizdiń jańa sapalyq deńgeige kóterilýine múmkindik beretin qajetti qadamdar naqty belgilendi.

«Elý jylda el jańa, júz jylda – qazan» deidi halqymyz. Nursultan Nazarbaev elimizdiń biligin qolǵa alǵan 30 jyldyń ishinde jańa memleket qurýdyń barlyq qiyndyǵyn bastan ótkerdi. Eńseli murattardy eńserip, tolaǵai tabysqa qol jetkizdi. Qazaq jurtyn tórtkúl dúniege tanytyp, barsha álemge moiyndata bildi.

Men Elbasynan kóp nárse úirendim, ómirlik ónege aldym. «Tóreli jerge el toqtaidy, tóbeli jerge mal toqtaidy». Byltyr elimizdiń tarihynda úlken betburys boldy. Tuńǵysh Prezident biliktiń aýysýy barysynda maǵan ólsheýsiz senim artty. Bul taǵy da Elbasy el múddesi jolynda kez kelgen sheshimge bara alatyn erekshe batyldyǵyn baiqatty. Eń bas­tysy, biz biliktiń aýysýyn turaqtylyq jaǵdaiynda ótkize bildik. Bul – Elbasynyń parasaty men kóregendiligin kórsetken tarihi oqiǵa. Byltyrǵy Prezident sailaýynda halyq Elbasynyń strategiialyq baǵdaryn qoldap daýys berdi. Sondyqtan bul jeńis – halqymyzdyń jeńisi!

Meniń «Igilik – barshaǵa! Sabaqtas­tyq. Ádildik. Órleý» atty sailaýaldy baǵdarlamam Elbasynyń bastamasymen qol jetkizgen jetistikterdi eseleýge, Tuń­ǵysh Prezidenttiń baǵytyn jalǵas­tyrýǵa negizdelgen. Osylaisha elimizde sabaqtastyq saltanat qurdy. Bul baǵytta «Halyq únine qulaq asatyn memleket» tujyrymdamasyn júzege asyrýdamyz. Ulttyq qoǵamdyq senim keńesi el ishindegi kúrdeli máselelerdi bilik tarmaǵyna jetkizýshi alańǵa ainaldy.

Biylǵy alǵashqy jartyjyldyq bar­lyq álem elderi sekildi Qazaqstanǵa da ońai timedi. Jahandy ábigerge salǵan pandemiia bizdi de ainalyp ótpedi. Bul syn-qaterler halqymyzdy biriktire tústi. Nursultan Nazarbaevtyń «Biz táýel­sizdikti sát saiyn qorǵaýymyz kerek!» degen qanatty sózi bar. Jer shary­nyń turǵyndaryna qaýip tóndirgen qaterli dertten azamattarymyzdy qorǵaý – táýel­sizdigimizdi de qorǵaý dep bilemin.

Indetpen kúres sharalary áli jal­ǵasady. Elbasy osy syndarly kezeńde de elimen etene ekenin bildirip, ózi je­tekshilik etetin Nur Otan partiiasynyń jalpyhalyqtyq «Biz birgemiz!» aktsiia­syn jariialady. Úndeý tastap, únemi bir-birimizge qoldaý kórsetýge shaqyrdy. Kúlli el Elbasynyń izgilikke shaqyrýyn qabyl alyp, kúrdeli kezeńde bereke-birliktiń úlgisin kórsetýde. Bul igi bas­tama Nursultan Ábishulynyń halyqty memlekettik múddege jumyldyrýshy tulǵa ekenin taǵy da aiqyn tanytty.

Eldegi áleýmettik ahýaldy ońaltý – bizdiń negizgi mindetimiz. Áleýmettik qoldaýmen birge halyqty eńbekke tartý­dyń mańyzy zor. Sondyqtan jańa jumys oryndaryn qurýǵa kúsh salatyn bolamyz. Qazaqstannyń bilimi men ǵylymyn damytýǵa den qoiamyz. Bul – el ekonomikasy men keleshegi jolyndaǵy naqty qadam. Bolashaqta qazaqstandyqtardyń adami áleýeti joǵary bolýy qajet.

Elbasy – elimizdiń negizin qalaýshy, eldigimizdiń simvoly, táýelsiz Qazaq­stan­nyń tól tarihynyń bastaýynda tur­ǵan tuǵyrly tulǵa! Qazaq eli qarymdy qairatkerge únemi qurmet kórsetip keledi. Seksenniń seńgirine sergek jetken saiasatkerdiń el men jer aldyndaǵy ushan-teńiz eńbegi – urpaqqa úlgi, barshaǵa ónege! Táýelsizdiktiń bastaýyndaǵy ui­qysyz túnder men tynymsyz kúnderdegi atqa­rylǵan isterdi keiingi býyn keleshekte áli talai ret zerdeleidi, ádil baǵasyn beredi.

Nursultan Nazarbaevtyń bar ǵumyry táýelsizdiktiń eleń-alańynan bastap búginge deiin Qazaq memleketin nyǵaitý isimen bite qainasyp keledi. Sheteldikter ony zamanaýi Qazaqstannyń negizin qalaýshy jáne kóshbasshysy retinde jaqsy biledi, syilaidy. Tuńǵysh Prezidentimizdiń memleket qairatkeri retindegi qarym-qabileti talassyz moiyndalǵan. Men Elba­symyz ben sheteldikter arasyndaǵy kóptegen halyqaralyq kezdesýler men kelissózderdiń kýási bolǵandyqtan, osyny zor jaýapkershilikpen aitýǵa haqym bar dep oilaimyn. Ol – shyn máninde jahan jurtyna keń tanymal, halyqaralyq qaýymdastyqta airyqsha bedeldi, álemdik deńgeidegi saiasat sardary. Elbasy bul biikke qajyrly eńbegimen, parasat-paiy­mymen, mańdai terimen jetti.

Endeshe, biz óskeleń urpaqty barsha jurt maqtan tutatyn tarihi tulǵanyń taǵylymy arqyly tárbieleýimiz kerek.

Qasym-Jomart Toqaev

Qazaqstan Prezidenti