Foto: Ult.kz
San ǵasyr kóshpeli ómir saltyn ustanǵan qazaq halqy úshin ulttyq sýsyndardyń orny erekshe. Al sút taǵamdary men dándi daqyldardan daiyndalatyn kóje-kólmek shólińdi qandyryp qana qoimai, qarnyńdy da toidyrady. Ult.kz-tiń «Dámdi áńgime» Youtobe jobasynda mádeniettanýshy Serik Erǵali qazaq halqynyń ulttyq sýsyndary týraly keńinen áńgimelep berdi.Mádeniettanýshynyń aitýynsha «kóje» sóziniń shyǵý tarihy birneshe myń jyldyqqa barýy múmkin. Onyń etimologiiasy eki sózden turady dep topshylaidy maman. «Kó» degen ‒ kók degen sózdiń túbiri, «je» ‒ as, tamaq, dám degen maǵyna beredi.
Foto: Serik Erǵali / Ult.kz
Kóje sýsyn ba, álde tamaq pa?
Kójeni halqymyz sýyqtai nemese jyly, ystyq kúiinde tutynady. Halyq arasynda «salqyn kóje» atalyp ketken taǵam túrin Serik Erǵali «sýsyn kóje» degen durys deidi.
«Ońtústik jaqta klimat jyly bolǵannan keiin, kójeni yssylai, jylylai tamaq qylyp ishe beredi. Batys óńirde muny «sýyq kóje» dep atamaidy, «kóje» deidi, sebebi sýsyn retinde ishedi. Sondyqtan kójeniń salqyn túrin «sýsyn kóje» deý kerek te, al tamaq qylyp ishetin túrin jalpy «kóje» degen jón. Batys jaqta buny jatyrqaidy. «Kójeniń bári sýsyn emes pe?» dep oilaidy. Negizinde ol tamaq qoi? Naýryz kóje de sodan shyǵady degendei... Bul ári taǵam, ári sýsyn. Iaǵni eki qajettilikti birge oryndaidy», ‒ deidi mádeniettanýshy.
Kójeniń adam aǵzasyna paidasy óte zor degen Serik Erǵali ony jii tutynyp, keńinen nasihattaý qajet dep esepteidi.
«Dúkenderde plastik bótelkelerde kóje satady. Onyń jóni bólek, dese de arasynda alyp ishemin. Biraq muny úide daiyndaǵan jón», ‒ deidi maman.
Foto: Ult.kz
Kójeni arpadan, bidaidan, tary men basqa da túrli dándi-daqyldardan daiyndaidy. Serik Erǵali kójeni keide ózi de qainatyp ishetinin aitady.«Buny daiyndaý op-ońai. Sýdy qainatasyń da, daqyldy salyp jiberesiń, tuz salasyń. Sýyǵannan keiin shubat, airan qosýǵa bolady. Bolmasa, eshteńe qospai qara kóje jasaýǵa bolady. Ol shóldi óte jaqsy qandyrady», ‒ deidi ol.
Qymyzmuryndyq pen sirge jiiar degen qandai naýqan?
Qazaq halqynda qymyzmuryndyq degen dástúr bar. Mádeniettanýshy Serik Erǵali ony arnaiy zerttep, tujyrymdama jasaǵan eken.
«Apriza (Qusaiynova, red.) degen apamyz boldy. Sol kisi sońǵy on jyl boiy qymyzmuryndyqty uiymdastyryp keldi. Sol kisi ketkeli Astanada qymyzmuryndyq ótpeitin boldy. Pavlodarda Baqytjamal Maksilova apamyz ylǵi qymyzmuryndyq, jazda sabatoi uiymdastyryp júr», ‒ deidi S. Erǵali.
Mamannyń aitýynsha qymyzmuryndyq sáýir aiynyń sońy nemese mamyr aiynyń basynda jyppai qazaq dalasynda úlken naýqanǵa ainalǵan. Sebebi bul jazǵy saýynnyń maýsymashary.
«Saýyn degenimiz ‒ sýsyn. Saýyn maýsymy qyrkúiek aiynyń aiaǵyna deiin jalǵasqan. Kúzgi kún men túnniń teńelisi kezinde nemese «mizamshýaq» deimiz, sol kezde, ne bolmasa qazan aiynyń basynda «sirge jiiar» degen ǵuryppen bitken. Sirge degenimiz ‒ qymyzdyń betindegi qara daq bolyp keletin maiy. Sirge jiiar degenimiz ‒ ol kezde mai joq degen maǵynada ǵoi. Kúzge qarai mai bitedi, sebebi shóp qoreksizdenip, qunarsyzdanady. Sol kezde mai bolmaidy kóbine. Sol ýaqytta maýsymdy jabady», ‒ deidi mádeniettanýshy.
Iaǵni Serik Erǵalidyń aitýynsha qazaq halqynda sýsyn maýsymynyń betashary ‒ qymyzmuryndyq, al jabylýy ‒ sirge jiiar.
Serik Erǵali qazaqtyń sýsyndaryn keńinen nasihattap, qymyzmuryndyq pen sirge jiiardy keń aýqymda atap ótý kerek dep esepteidi.
«Qazir bóten, buralqy sýsyndar kóbeiip ketti. Sosyn qýatty sýsyndar deidi, energetikalyq sýsyndar bizdiń jastardy ýlap jatyr. Óitkeni ony uzaq saqtaý úshin quramyna ý qosady. Ol uzaqqa aparady, biraq densaýlyqqa ziian», ‒ degen ol sýsyn kójeni úlken ónerkásiptik deńgeige kótere almai jatqanymyzǵa qynjylys bildirdi.
Sonymen qatar Serik Erǵali eń bolmasa hanymdar óz balalaryna osyndai taǵamdardy úide daiyndap berýi kerek dep esepteidi.
«Kóje ‒ kóktiń, táńirdiń asy. Kójege kókeńniń asyndai qaraý kerek. Kóke degen ‒ kógińniń, aspanyńnyń iesi degen sóz. Muhtar Shahanov jazǵandai ár qazaqtyń aspany bar. Buryn kóke degen ‒ áke degen sóz bolǵan, ony biz qazir diadiaǵa ainaldyryp jiberdik. Sol siiaqty kóje ‒ qazaqtyń asynyń kókesi», ‒ degen mádeniettanýshy kóje mádeni qundylyq retinde IýNESKO-nyń arnaiy tizimine enýi kerek dep esepteidi.
Baljan Jeńisqyzy
