«تەڭٸردٸڭ اسى»: قازاق كٶجەسٸ قايدان شىقتى?

فوتو: Ult.kz

مەدەنيەتتانۋشىنىڭ ايتۋىنشا «كٶجە» سٶزٸنٸڭ شىعۋ تاريحى بٸرنەشە مىڭ جىلدىققا بارۋى مٷمكٸن. ونىڭ ەتيمولوگيياسى ەكٸ سٶزدەن تۇرادى دەپ توپشىلايدى مامان. «كٶ» دەگەن ‒ كٶك دەگەن سٶزدٸڭ تٷبٸرٸ, «جە» ‒ اس, تاماق, دەم دەگەن ماعىنا بەرەدٸ.

فوتو: سەرٸك ەرعالي / Ult.kz

كٶجە سۋسىن با, ەلدە تاماق پا?

كٶجەنٸ حالقىمىز سۋىقتاي نەمەسە جىلى, ىستىق كٷيٸندە تۇتىنادى. حالىق اراسىندا «سالقىن كٶجە» اتالىپ كەتكەن تاعام تٷرٸن سەرٸك ەرعالي «سۋسىن كٶجە» دەگەن دۇرىس دەيدٸ.

«وڭتٷستٸك جاقتا كليمات جىلى بولعاننان كەيٸن, كٶجەنٸ ىسسىلاي, جىلىلاي تاماق قىلىپ ٸشە بەرەدٸ. باتىس ٶڭٸردە مۇنى «سۋىق كٶجە» دەپ اتامايدى, «كٶجە» دەيدٸ, سەبەبٸ سۋسىن رەتٸندە ٸشەدٸ. سوندىقتان كٶجەنٸڭ سالقىن تٷرٸن «سۋسىن كٶجە» دەۋ كەرەك تە, ال تاماق قىلىپ ٸشەتٸن تٷرٸن جالپى «كٶجە» دەگەن جٶن. باتىس جاقتا بۇنى جاتىرقايدى. «كٶجەنٸڭ بەرٸ سۋسىن ەمەس پە?» دەپ ويلايدى. نەگٸزٸندە ول تاماق قوي? ناۋرىز كٶجە دە سودان شىعادى دەگەندەي... بۇل ەرٸ تاعام, ەرٸ سۋسىن. ياعني ەكٸ قاجەتتٸلٸكتٸ بٸرگە ورىندايدى», ‒ دەيدٸ مەدەنيەتتانۋشى.

كٶجەنٸڭ ادام اعزاسىنا پايداسى ٶتە زور دەگەن سەرٸك ەرعالي ونى جيٸ تۇتىنىپ, كەڭٸنەن ناسيحاتتاۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيدٸ.

«دٷكەندەردە پلاستيك بٶتەلكەلەردە كٶجە ساتادى. ونىڭ جٶنٸ بٶلەك, دەسە دە اراسىندا الىپ ٸشەمٸن. بٸراق مۇنى ٷيدە دايىنداعان جٶن», ‒ دەيدٸ مامان.

فوتو: Ult.kz

«بۇنى دايىنداۋ وپ-وڭاي. سۋدى قايناتاسىڭ دا, داقىلدى سالىپ جٸبەرەسٸڭ, تۇز سالاسىڭ. سۋىعاننان كەيٸن شۇبات, ايران قوسۋعا بولادى. بولماسا, ەشتەڭە قوسپاي قارا كٶجە جاساۋعا بولادى. ول شٶلدٸ ٶتە جاقسى قاندىرادى», ‒ دەيدٸ ول.

قىمىزمۇرىندىق پەن سٸرگە جييار دەگەن قانداي ناۋقان?

قازاق حالقىندا قىمىزمۇرىندىق دەگەن دەستٷر بار. مەدەنيەتتانۋشى سەرٸك ەرعالي ونى ارنايى زەرتتەپ, تۇجىرىمداما جاساعان ەكەن. 

«اپريزا (قۇسايىنوۆا, رەد.) دەگەن اپامىز بولدى. سول كٸسٸ سوڭعى ون جىل بويى قىمىزمۇرىندىقتى ۇيىمداستىرىپ كەلدٸ. سول كٸسٸ كەتكەلٸ استانادا قىمىزمۇرىندىق ٶتپەيتٸن بولدى. پاۆلوداردا باقىتجامال ماكسيلوۆا اپامىز ىلعي قىمىزمۇرىندىق, جازدا ساباتوي ۇيىمداستىرىپ جٷر», ‒ دەيدٸ س. ەرعالي.

ماماننىڭ ايتۋىنشا قىمىزمۇرىندىق سەۋٸر ايىنىڭ سوڭى نەمەسە مامىر ايىنىڭ باسىندا  جىپپاي قازاق دالاسىندا ٷلكەن ناۋقانعا اينالعان. سەبەبٸ بۇل جازعى ساۋىننىڭ ماۋسىماشارى. 

«ساۋىن دەگەنٸمٸز ‒ سۋسىن.  ساۋىن ماۋسىمى قىركٷيەك ايىنىڭ اياعىنا دەيٸن جالعاسقان. كٷزگٸ كٷن مەن تٷننٸڭ تەڭەلٸسٸ كەزٸندە نەمەسە «ميزامشۋاق» دەيمٸز, سول كەزدە, نە بولماسا قازان ايىنىڭ باسىندا «سٸرگە جييار» دەگەن عۇرىپپەن بٸتكەن. سٸرگە دەگەنٸمٸز ‒ قىمىزدىڭ بەتٸندەگٸ قارا داق بولىپ كەلەتٸن مايى. سٸرگە جييار دەگەنٸمٸز ‒ ول كەزدە ماي جوق دەگەن ماعىنادا عوي. كٷزگە قاراي ماي بٸتەدٸ, سەبەبٸ شٶپ قورەكسٸزدەنٸپ, قۇنارسىزدانادى. سول كەزدە ماي بولمايدى كٶبٸنە. سول ۋاقىتتا ماۋسىمدى جابادى», ‒ دەيدٸ مەدەنيەتتانۋشى.

ياعني سەرٸك ەرعاليدىڭ ايتۋىنشا قازاق حالقىندا سۋسىن ماۋسىمىنىڭ بەتاشارى ‒ قىمىزمۇرىندىق, ال جابىلۋى ‒ سٸرگە جييار. 

سەرٸك ەرعالي قازاقتىڭ سۋسىندارىن كەڭٸنەن ناسيحاتتاپ, قىمىزمۇرىندىق پەن سٸرگە جيياردى كەڭ اۋقىمدا اتاپ ٶتۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيدٸ. 

«قازٸر بٶتەن, بۇرالقى سۋسىندار كٶبەيٸپ كەتتٸ. سوسىن قۋاتتى سۋسىندار دەيدٸ, ەنەرگەتيكالىق سۋسىندار بٸزدٸڭ جاستاردى ۋلاپ جاتىر. ٶيتكەنٸ ونى ۇزاق ساقتاۋ ٷشٸن قۇرامىنا ۋ قوسادى. ول ۇزاققا اپارادى, بٸراق دەنساۋلىققا زييان», ‒ دەگەن ول سۋسىن كٶجەنٸ ٷلكەن ٶنەركەسٸپتٸك دەڭگەيگە كٶتەرە الماي جاتقانىمىزعا قىنجىلىس بٸلدٸردٸ. 

سونىمەن قاتار سەرٸك ەرعالي ەڭ بولماسا حانىمدار ٶز بالالارىنا وسىنداي تاعامداردى ٷيدە دايىنداپ بەرۋٸ كەرەك دەپ ەسەپتەيدٸ. 

«كٶجە ‒ كٶكتٸڭ, تەڭٸردٸڭ اسى. كٶجەگە كٶكەڭنٸڭ اسىنداي قاراۋ كەرەك. كٶكە دەگەن ‒ كٶگٸڭنٸڭ, اسپانىڭنىڭ يەسٸ دەگەن سٶز. مۇحتار شاحانوۆ جازعانداي ەر قازاقتىڭ اسپانى بار. بۇرىن كٶكە دەگەن ‒ ەكە دەگەن سٶز بولعان, ونى بٸز قازٸر ديادياعا اينالدىرىپ جٸبەردٸك. سول سيياقتى كٶجە ‒ قازاقتىڭ اسىنىڭ كٶكەسٸ», ‒ دەگەن مەدەنيەتتانۋشى كٶجە مەدەني قۇندىلىق رەتٸندە يۋنەسكو-نىڭ ارنايى تٸزٸمٸنە ەنۋٸ كەرەك دەپ ەسەپتەيدٸ.

بالجان جەڭٸسقىزى