«Tárbiesiz berilgen bilim ultqa, elge apat ákeledi».
Ál-Farabi.
«Muǵalim – zor tulǵa, ol kúnniń qudiretti sáýlesi ispetti».
K.Ýshinskii.
Keleshegim, Alash balasy, tirshiliktiń barysynda jáne talǵampaz izdenistiń baǵytynda oi elegi men syn tarazysynan ótkize otyryp, kókirekke túigen san alýan tujyrymdarymyz ben ulttyń búgingi jáne bolashaq taǵdyryna alańdaityn kókeitesti tustarymyzdy ortaǵa sala otyryp, oi bólise, pikir almasa bilýimizdiń, ult, urpaqtyń tálim-tárbiesi men taǵylymyn qaitken kúnde de básekeli jahandyq zamannyń qatań talaptaryna laiyq jańasha jetildire túsýge úles qosa bilýimizdiń ózi de bir ǵanibet emes pe?!
Keshegi dana babalarymyz balaǵa bilim-ilimnen buryn aldymen tárbie berilýi kerek ekendigin budan myń jyl buryn tasqa qashap turyp jazyp ketken. Demek, otbasy tálimi men eldik tárbie, ulttyq qundylyq pen azamattyq utqyrlyq, bul – básekeli de sapaly bilim júiesiniń eń negizgi ári ózegi, ári ainasy bolsa kerek.
Olai bolsa, barsha adamzat damýynyń shamshyraq tulǵasy jáne el men táýelsiz eldiktiń, ult pen ulttyq bolmystyń, bilim men biliktiń uiytqysy – muǵalim, ustaz. Álemdik deńgeide – pedagog, óz ustanymyzda muǵalim, ustaz uǵymynyń sipaty, mán-maǵynasy qashanda aiqyn: ol – mazmuny biryńǵai kóregen izgilik pen izdenimpaz iskerlikten ǵana turatyn esti de tekti kásip, ol – urpaq pen ultqa, adamzat pen bolashaqqa bar sanaly ǵumyryn arnaǵan, jankeshti halyqshyldyqpen qara qyldy qaq jara alatyn týrashyl, shynshyl, taza, adal qairatkerlik jáne ultshyldyq dárejede ǵana ómir súre bilý salty. Tipti dúnieniń eń asyly men injý marjandaryn izdep taýyp, sony ózgege, ásirese, shákirtke qaitken kúnde de úiretpekke, oi sanasyna shegelep sińirýge umtylatyn, qulshynatyn jan qalaýy. Iaǵni áke-sheshe men ustaz ózin-ózi tárbielei bilýdiń, jetildire, kemeldene túsýdiń ozyq úlgi-ónegesin ozdyrýǵa kelgende kúndelikti ómirde balasyna, shákirtine kórsete júrip uǵyndyrý, ózinen, ata-babalardan oza bilýdiń úrdisin sezindirý erekshe bolǵandyǵy aqiqat.
Uly Dalanyń teńdesi joq ónegesi zor órkenieti
Sonymen Jaratýshy Uly Iemiz qyz balany 9-10, ul balany 12-13 jasqa tolǵanda baliǵattyq kezeńge qadam basatyndai etip jaratqan. Muny «On úshte – otaý iesi» degen ata-babalarymyz da, qazirgi ǵylym da joqqa shyǵarmaidy. Sondai-aq, qazaq qaýymynda «On úshinde ul – ulan, On altyda qyz – ulan» deitin sóz de bar. Bunyń túp tórkinine tereńirek úńilsek, kóp jaýgershilik zamandy basynan keshirgen qazaq halqynyń kóne saltynda on úshke tolǵan uldy, on altyǵa tolǵan qyzdy atqa qondyryp, qalyń qoldyń qatarynda jaýǵa qarsy shabýǵa qosqan. Bul dástúr, bir jaǵynan, qalyń qoldyń qarasyn kóbeitýdi maqsat tutsa, ekinshi jaǵynan, beibit eldi shabýǵa kelgen jaýdyń eń basty oljasy jas ul-qyzdar bolǵan. Sondyqtan bul dástúr jaýdan saqtaný men qorǵanýdyń eń negizgi joly bolsa kerek.
Mine, Uly Dalada osynaý aitýly salt-dástúrimizdiń arqasynda ǵana qazaqtyń ul-qyzdary baitaq jerdi qorǵai bilý, el, ult, urpaqty saqtai bilý sanatyna tym erte qosylǵan. Órkeniettiń tórinde bolǵany, ónegeli ulaǵattyń kóginde samǵaǵany ótken tarihymyzda aishyqtalyp kórsetilgeni belgili.
Ne degen kemel de kemeńger, kóregen de danagói, uly kósem bola bilgen, qairan babalarymyz! Jaý aldynda tize búgýdi bilmegen halyqtyń boiyndaǵy asqaq rýhy men qaharman batyrlyǵy qandai ǵajaiyp dárejede bolǵan deseńizshi...
Bir ǵajaby, keshegi uly ata-babalarymyz balabaqshaǵa barǵan joq, mektepte, institýtta oqyǵan joq, aspirant bolǵan joq, ǵylymi dissertatsiia qorǵaǵan joq, professor, akademik atanǵan joq. Solai bolǵanyna qaramastan, olardyń oi-óresi, aqyl-parasaty, jan-jaqty tereń bilimdiligi men biliktiligi, el basqara bilýdegi kemel de kóregen, kemeńger kósemdikpen atqarǵan isteri, jazǵan dúnieleri, qara qyldy qaq jara bilgen ádil de týrashyldyǵy, bekzat minezi, sóilegen sózderi, qaldyrǵan ósietteri, úlgili de ónegeli ulaǵattary áli kúnge deiin qundylyǵyn joiǵan joq, kerisinshe, urpaqtan urpaqqa ulasyp, jańasha jańǵyryp, ǵasyrdan ǵasyrǵa jalǵasyp keledi. Bulardyń bári bizden keiin de jalǵasa bermek.
Aitalyq, uly oishyldar, aǵartýshylar, aqyndar, kemeńger kósemder, biler, kúishiler, batyrlar, danyshpandar, qairatkerler, danalar, daralar ómirge keldi. Mysaly, Ál-Farabi, Jalańtós Bahadúr, Abai Qunanbaev, Ybyrai Altynsarin, Tóle bi, Qazybek bi, Áiteke bi, Móńke bi, Qurmanǵazy, Isatai, Mahambet syndy, basqa da kóptegen uly alyptarymyz ben asyl tulǵalarymyz artyna, bizge qaldyrǵan amanattary, eskertpeleri she? Sonda bulardyń bári qandai bilim-ilimnen, qandai ozyq tárbieden ósip shyqty? Al qazir she?... Aqtalý múlde múmkin emes.
Ul bolsań – shoq bol, shoq bolmasań – joq bol
Keshegi jaýgershilik zamanda jaýǵa qarsy qasqaiyp tura alatyn jaýjúrek, rýhty, otty, shoqty, jeńimpaz uldy ómirge keltirý, bul – qazaqtyń eń negizgi ári mindeti, ári boryshy, sondai-aq syn bolǵany belgili. «Ul bolsań – shoq bol, shoq bolmasań – joq bol» deitin qatań sóz osy kezeńde shyqsa kerek-ti. Ekinshi jaǵynan bul sóz ul arqyly ákesiniń óziniń kim ekenin tanytý degen sóz de bolar.
Jalpy ultta týyndaǵan kez kelgen suranys, keiin usynys týdyrmai qoimaityndyǵy sózsiz. Demek, búgingi táýelsiz atanǵan eldiń qazaq qaýymynda joǵaryda atap ótken san alýan ulylarǵa suranys ta, usynys ta qurdymǵa jetkeni aqiqat. Óitkeni, olardy qaitken kúnde ómirge keltirý úshin eshkim armandamaidy. Basyn aýyrtqysy kelmeitin qazaq qaýymy kúreskisi de kelmeidi. Qazaqta «Aqylyń jetpese, aqyldy satyp al», «Ulyńdy ulyqqa jumsa» degen sóz bar. Bul ósip kele jatqan uldy elge aty jaiylǵan tulǵanyń, el basqarýshy, bilik aitýshy ulyqtyń aldyn kórip óskeni abzal, sonyń ónege-úlgisin alsyn degen nietten shyqqan sóz. Shyndyǵyna kelgende, urpaqqa ulylardyń aldyn jii kórsete otyryp órbitý, jetildirý, bul – tárbieniń eń ulysy.
Keshegi Uly Dalanyń ulylaryn ómirge keltirýdiń qamy úshin balany tárbieleýden buryn eń aldymen ata-ana da, ustaz da ózin-ózi tárbielei bilýi qajet... Áke bolýǵa, ustaz bolýǵa jaraimyn ba? – degen úlken suraq, úlken jaýapkershilik táýlik boiyna qatty mazalaýy kerek. Ómirge kelgen myna bala meniń balam emes, ol eldiń balasy, ulttyń balasy, halyqtyń balasy, táýelsizdiktiń balasy, erteńgi kúni menen qalatyn jerdi qorǵaityn, eldi saqtaityn, jerdiń asty men ústindegi san alýan bailyqqa ie bolatyn, ulttyń iesi bolatyn, mine osylar dep senim arta alamyz ba? – degen suraq eshkimdi de mazalamaityndyǵy asa qaýipti jaǵdai. Qudai aldynda da, ult aldynda da paryzymyz ben qaryzymyzdy minsiz tolyq ótei aldyq pa, o dúniede tynysh uiyqtai alamyz ba? – degen suraq she... Qysqasy, bul uly Alla Taǵala maǵan bergen amanat qana, sol uly amanatqa eshqashan qiianat jasaýǵa bolmaidy deitin ulttyq oi sanany qalyptastyrmaiynsha, ulttyq psihologiiany qalamaiynsha, dástúrge ainaldyrmaiynsha, álemdik jahandaný, ǵalamdaný ajdahasynan, ǵalamtorlyq alapattan qazaq ult retinde aman qalý-qalmaýy ekitalai dúnie. Demek taǵdyrymyz qyl ústinde turǵany aidai anyq. Barlyq qaýip-qaterli kesapattyń gábi, mine, osynda jatsa kerek. Munymen, árine, memleket te janqiiar dárejede kúrese bilý kerektigi aitpasa da túsinikti.
Búgingi qazaq otbasyndaǵy bala tárbiesine toqtala ketelik. Iá, zamana aǵymynyń, qoǵamdyq qatynastyń, ómir súrý burynǵy uly úrdisterdiń jahandyq sipatqa enýi ózindik áserin tigizgeni de belgili. Aitalyq uly babalar salǵan uly joldan aýytqymaýǵa qoǵamdyq qatynastaǵy ýaqyt kóshimen birge kelgen evrotsentristik ózge ult-ulystar tigizgen yqpalǵa túsinistikpen qarasaq ta, qazaq óziniń negizgi dińgeginen, keshegi ulylar salǵan súrleýden ajyramaýǵa bolatyn edi. Qazaq qoǵamynda kemeńger kósemdiktiń bolmaýynyń kesapatynan, ókinishke qarai, batystyń qaqsyǵyna, ásirese orysqa elikteýshilik, ermelik tek qazaqty ǵana ulttyq tekti bolmysynan, qadir-qasietinen aiyryp, shekten tys qor bolýǵa jyqty. Óriste malymyz, tósekte janymyz aralasyp, birge tirshilik keship kele jatqan kórshi ózbek halqy «orys bolamyn deseń, aldymen qazaq bolyp al» dep mazaq qylyp, kelemejdeýi mine, osydan týyndaǵany belgili.
Bir-aq mysal. Óziniń tili jáne ozyq ulttyq bolmysyna ie bola almaǵan bizdei eldi, qazaqtai ultty taba qoiý óte qiyn shyǵar. Osyǵan orai bishi Maiia Plisetskaia «qazaqtyń orysqa qulai berilgendigi, oryssha aktsensiz sóileýge tyrysyp qubylýy qandai jiirkenishti, qandai ókinishti opasyzdyq» deitin sózi de aidai shyndyq.
Qalai aitqan kúnde de búgingi ul-qyzdy tárbieleý úrdisi keshegi ata-babalarymyzdyń qalaǵan ulaǵaty zor ónegeli joldan túbegeili alshaqtaý bulai tursyn, tipti qurdymǵa jetkeni ashy bolsa da shyndyǵy – osy. Buǵan kim kináli? Bul – árine, memlekettik saiasattyń kinási.
Men – qazaq, qazaqpyn dep maqtanamyn,
Uranǵa Alash degen atty alamyn.
Súigenim qazaq ómiri, ózim qazaq,
Men nege qazaqtyqtan saqtanamyn?
Alash aqyny Sultanmahmut Toraiǵyrov «Men, qazaq!» – degen óleńinde osylaisha jyrlaýmen ótken ǵoi. Sonda tegimiz – túrik, dinimiz – islam, ózimiz qazaq bolsaq, biz, qazaq, ne úshin qazaqy mádenietten qashqaqtaimyz? Taǵdyrsheshti máselege kelgende qazaq nege jaýapsyz?
Ultqa janqiiar kózqaras týmai – eshnárse ońbaidy
Han halyqtyń qamy úshin janyn qiiar, ádil, taza, adal quly bolmaiynsha, qazaq eli teńdesi joq dárejede tonalýdan da, it tózgisiz tozaq pen azaptan da qutyla almaidy.
Máselen, urpaqqa bilim men tárbie berý salasyn alaiyq. Bul jerde bizdiń oiymyzsha, birneshe memlekettik eń ózekti de, eń ótkir de ómirlik faktorlar bar.
Birinshiden, eń bastysy bilim berý salasyna reforma júrgizýdi jeleý etip, ministrdiń oryntaǵyna kásibi biliktiligi men ulttyq printsipi joq kisini («prorab», «kassirdi») otyrǵyzýdyń kesapatynan atalmysh kieli sala tabantasyna deiin talqandalyp, qurdymǵa jetti;
Qysqasy, ókinishke qarai, búgingi qoǵamda jemqorlar – muǵalim, muǵalimder – jemqor boldy. Óitkeni memlekettik qurylymdy para alýǵa májbúrleitin dástúr ornyqqany qai zaman. Adami tirshilik ataýly parasyz bitpeitin kúige jettik. «Et sasysa tuz sebedi, tuz sasysa ne sebedi» degendi osyndai opasyzdyq jailaǵanda aitylsa kerek. Qazaqstannyń bolashaǵy bolǵan jastardy jemqorlar tárbielep jatsa, eldiń erteńi ne bolmaq? Qasqyrǵa qoi baqtyryp otyrǵan myna túrimizben aldaǵy júz jylda da jemqorlyqty joia almaityn shyǵarmyz.
Biz Bilim jáne ǵylym ministrligine orynsyz min taǵyp otyrǵan joqpyz. Jemqorlyqpen kúres agenttiginiń ózi bul salada jeń ushynan jalǵasqan qylmystyń kóp ekenin aityp otyr. Onymen qosa, ministr aýysqan saiyn reforma jasalatyn bul salanyń daý-damaiy basynan asyp, ýshyǵyp barady. Memleket úshin eń mańyzdy ministrliktiń munsha bylyqqa batyp jatqany janymyzdy airyqsha qatty aýyrtady.
Búgingi tańda kez kelgen muǵalimdi ustaz dep ataýǵa bolmaidy. Uly oishyl Abaisha aitqanda, olar tolyq adam emes, iaǵni tolyq ustaz emes. Demek, HHI ǵasyrdyń sahnasynda shyn mánisindegi janqiiar halyqshyldyǵy men belsendi kúreskerligi zor naǵyz ustaz joq. Sebebi, ustaz degenimiz asa qasterli de uly esim. Sol uly esimge qol jetkize bilý úshin muǵalimge tek qana bir pánge nemese bir taqyrypqa bailanyp qalǵan akademiialyq bilim men izdeniske qosa, óle-ólgenshe beinetqorlyq eńbek pen jankeshti kúreskerlikti jáne ámbebaptyq qabilet-qarymdy airyqsha dárejede damytýdy talap etedi. Olsyz kemeldenýdiń sáti týmaidy.
Ekinshiden, barlyq sharýa halyqpen aqyldasyp sheshilgen is anaǵurlym ónimdi bolmaq. Bizde eshkim eshnársege jaýap bermeitin, halyqpen múlde sanaspaityn, tek jeke basqa tabynatyn sybailas paraqor, jemqor, qylmysker, qysqasy, opasyz, qudaisyz qoǵam ornyqty;
- Buryn-sońdy bolyp kórmegen dárejede ulttyq múdde, halyqtyq múdde tabanǵa taptalyp jatyr;
- Ómir sapasy – otbasyndaǵy túiitkildi másele der kezinde sheshilýine tikelei bailanysty. Úisiz, kúisiz, jumyssyz, iaǵni lajsyzdyqtan qazaq turmys qura almai, qyz – kári qyz, ul – sor saqa boidaq atanýy, tipti otaý kótergenderiniń ózi turmystyq joqshylyqqa shydai almai ajyrasyp ketýi shekten shyǵyp, ýshyǵyp barady;
Desek te, otan otbasynan bastalady. Óziniń keýdesin jylytýǵa jarai almaǵan ul, ózgeniń keýdesin jylytýǵa jarai ala ma? Rasynda kóptegen jastardyń ekonomikalyq belsendi topqa kesh qosylýy da, «Bas ekeý bolmai – mal ekeý bolmaidy» degen sózdiń túp-tórkinin uǵynýdan qalǵan, túrli áleýmettik kedergilerdi syltaý etip, otbasyn kesh quratyndardyń qatary da shekten tys qalyńdap barady, sondai-aq balalyq shaqtan kesh qol úzýdiń basym túsýi sebebinen týyndaitynyn da erekshe eskergenimiz abzal.
- Ulttyq múddeni qorǵaý – aldymen memlekettik tilden bastalady. El ishinde sóz bostandyǵy bopsalandy jáne ulttyq tilimizdiń, iaǵni memlekettik tilimizdiń nan tabarlyq dástúrge ainalatyndai túri áli kórinbeidi;
Máselen, «2019 jyl – jastar jyly» dep jariialanǵannan keiin «shyndyqtan qashyp qutyla almaisyń» degen plakatty kóshede ustap turǵany úshin ǵana jap-jas ul-qyz temir torǵa qamaldy. Jýrnalisterge ár qily kúsh kórsetildi. Bul – eń soraqy sumdyq emes pe?
Úshinshiden, ult, urpaq qamy úshin tek at ústinde jaryq juldyzdai jarqyrap júrip, janyn qiia alatyn adal ziialy qaýym joq. Bary ulttyq bolmysqa, eldik, halyqtyq múddege qarsy júzýge kelgende aldyna jan salmaityn, óńsheń satylympaz, ekijúzdi, jaǵympaz, opasyz... iaǵni eń ziiandy tobyr ǵana bar;
Tórtinshiden, ustazdyqty oilaý – eldigimiz ben ulttyǵymyzdy oilaý. Búgingi qazaq qoǵamynda urpaq, shákirt qamy úshin janqiiar halyqshyldyǵy men ónegeli kúreskerligi zor naǵyz ustaz joq. Bary tek ólmestiń qamyn ǵana kúittegen, óńsheń baiynan aiyrylǵan teksiz, bilikke kiriptar beishara, sailaý naýqany kezinde sailaýshylardyń daýysyn urlaityn kúnáhar, erteńine klasqa baryp, shákirt aldynda dáris berýden uialýdy bilmeitin uiatsyz, saǵaq úzbes máńgúrt, dúbára, rýhsyz, jigersiz, dármensiz... ustazsymaq quldar qoǵamymyzdy túbegeili jailady; Sonda ul-qyzdarymyz ozyq, utqyr úlgi-ónegeni kimnen almaq? Jer, el, ult, urpaq qamy úshin kúresetin topqa qalai kirmek?
Ustazdyq tulǵa – bilim berý salasynda da, tálim-tárbieni utqyrlyqpen ozdyrý baǵytynda da mindetti túrde pir tutarlyq kieli tulǵaǵa ainala bilgende ǵana urpaq, shákirt órkeniettiń tórine shyqpaq.
Sózdiń shyny kerek. Osy joldyń avtory 1994 jyldan bergi ýaqyt ishinde ustaz ben dárigerdiń mártebesin zaman talaptaryna laiyq jedel túrde jańasha zańdastyrýdyń asa qajettigin buqaralyq aqparat quraldary arqyly maqala kúiinde de, Ashyq hat túrinde de, minbeden sóileý kezinde de únemi jariialap kelemin. Aitalyq, «Saǵaq úzbes máńgúrt ustaz kimge tiimdi? nemese janqiiar halyqshyldyǵy zor naǵyz ustaz qashan qaýlaidy?», «Han – qudaidyń uly emes, ustaz – hannyń quly emes» atty Ashyq hattar jaryq kórdi. Aitarym kóp...
Olai bolsa, rýhy asqaq, ultshyldyq qairatkerligi zor, esti de tekti, taza da adal erkekti ustazdyq qyzmetke ornalastyrýdy 90 paiyzǵa jedel túrde jetkizbeiinshe, táýelsizdigimizdiń aiy eshqashanda ońynan týmaityndyǵy álimsaqtan aian. Ol úshin erkekti qoldaý men yntalandyrýǵa qatysty qysqa merzimdi baǵdarlama kerek. Rýhy myqty, batyldyǵy basym, izdenimpaz da talǵampaz, týrashyl da janqiiar halyqshyl, talantty qazaqtyń erkekteri – sarqylmaityn qajymas qýat, taýsylmaityn asyl qazyna. Tek solardy ulttyq igilikterimizge jarata almai otyrǵandyǵymyz eshkimdi de qynjyltpaityndyǵy júregimizdi qan jylatpai qoimaidy. Abai hákim aitpaqshy «Qolymyzdy mezgilinen kesh sermep» júrýimiz qalai? Búgingi tańda keýdesinde oty joq, jigersiz, kúressiz, namyssyz, armansyz, dármensiz, ynjyq, máńgúrt, qul, iaǵni, óńsheń masyl urpaqty qaýlatý kimge tiimdi? Jer, el, ult, urpaq, shákirt qamy úshin topqa túsetin otty urpaqty, jalyndaǵan shákirtti, iaǵni janqiiar halyqshyldyǵy men qajymas qaisar qairatkerligi zor naǵyz ustazdy kim tárbieleidi? Topqa túsýge jaraityn abadan uldy kim týǵyzady? Álemde jer asty jáne ústi tolǵan teńdesi joq orasan zor bailyqtyń ústinde otyrǵanymyzǵa qaramastan, qazaq shyqpashy janym shyqpashy dep tek ólmestiń kúiin ǵana shegý, bul – ómir emes.
Besinshiden, ulttyń uly ustazy Ahmet Baitursynuly «Jurt búginshil, meniki erteń úshin...» demekshi, búgingi táýelsiz atanǵan qazaq eli, ulttyq otbasy men mektep ataýly keshegi tekti tálim-tárbieniń ozyq úlgili de ónegeli úrdisteriniń tizginen tolyq aiyrylyp qaldy;
Bulardyń syrtynda basqa da kezek kúttirmeitin kóptegen kókeitesti ulttyq máselelerdiń aýqymy shekten shyǵyp, ýshyǵyp barady. Osylaisha aita bersek, kókeide suraq óte kóp.
Búgingi iesiz ulttyń bala tárbiesindegi olqylyqtar
Reti kelgende ata-anaǵa qatysty áńgimeni de aita ketelik. Jalpy ata-ana men ustazdyń qarym-qatynasyna qatysty, olardyń jeke bastaryna qatysty aitar bolsaq, olar urpaq, shákirt pir tutarlyq úlgili de ónegesi ozyq kelbette bolýy asa qajet. Óitkeni, olar – ul-qyzdaryna, shákirtterine eń izgi niet, shynaiy mahabbat arnaýǵa qosa, kúresker tulǵalyq úrdiske baýli otyryp, olardyń búgini jáne bolashaq qamyna, jan-dúniesine rýhy myqty, kúreskerlik qabilet-qarymy zor sáýleli jaryqty túsire bilý baǵytyndaǵy juldyzdyq sipatta bolý kerektigi daýsyz.
Endeshe shyndyǵyna keletin bolsaq, ata-ananyń kópshiligi, bári desek te bolady, tek materialdyq turǵyda qamtamasyz etýdi, ásirese álpeshteýdi, jiyrmadan asqansha, tipti otyzǵa deiin besikke bóleýden basqasyn, iaǵni sharýanyń bárin jasaýdy bala tárbiesindegi basty qaǵidasy retinde túsinemiz. Bul túsinik óz kezeginde ata-babalardan bizge jetken «Balańdy jeti jasqa deiin patshańdai kór, jeti jastan soń qulyńdai jumsa, on bes jasynan dosyńdai syrlas» deitin mán-maǵynasy mol ósietti, tárbielik-ómirlik mańyzy zor uǵymdy sanadan túbegeili shyǵaryp alýǵa jetkizdi.
Esti de tekti, dana qazaq «On úshte – otaý iesi» dep tegin aitpaǵan. On úsh jas – alǵashqy múshel jas. Ata-babalarymyz bul jasqa kelgendi azamat boldyǵa balap, bir shańyraqtyń júgin arqalatqan. Osy jasta babalarymyz ámeńger atanǵan. Jetim bala, tastandy bala, jetim balalar úii, qaraýsyz qalǵan qarttar úii degen uǵymnyń paida bolýyna jol bermegen. Al bulardy búgingi qazaq sanasyna syidyra almaidy. Nege? Óitkeni, ásire balajandylyq, balaǵa tap bolýy múmkin qaýip-qaterden týyndaityn sekemshil sezim, basqa da qorqynysh sanany býyp, jan-jaqty oilaýǵa, babalardyń sonaý uǵym-túsiniktiń mánisin tereń túsinýge múmkindik bermeidi.
Bala kózden tasa bolsa, mazasyzdyq eńdep, áldebir qara nietti adam urlap ketkendei shala búlinemiz (buny kóshede qaýip-qaterdiń ýshyǵýyna orai túsinisýge de bolar), aýlaǵa shyqsa, bir keselge urynyp qalatyndai qaltyrap-dirildep shekten tys kúigelekti kúige túsemiz. Aqyrynda kúibeńdep janynan shyqpai, sylap-sipap, baiǵus balany «bólep» tastaimyz. Mundai ata-ana «On úshte – otaý iesi» degen uly uǵymdy sanasyna qaidan syidyrsyn?
On eki jastaǵy uldy úiden taiaq tastam jerdegi dúkenge jumsai qalsaq, jik-jappar bop, abaila dep san qaitalap, shyǵaryp salamyz. Dúkennen kelgende qaterli qyl kópirden ótip kelgendei qarsy alamyz. Sodan soń «Azamat boldy degen osy» dep arqasynan qaǵamyz.
Búgingi on úshtegi ulymyzdy ana súti aýzynan ketpegen sábishe kóretindikti joǵaryda atap óttik. Bul óz kezeginde kóptegen ul-qyzdyń on úshti bylai qoiǵanda, otyzǵa, otyz beske kelgenshe ómirden óz ornyn taba almaýyna, ata-ananyń zeinetaqysyna telmirip, masyl bolýyna ákeletindigi daýsyz. Ul-qyzdy erte eseitý, oń-solyn erte tanytý óz qolymyzda. Ol úshin urpaqqa senim arta bileiik, shekten tys óbektemei, bir sát óz betinshe áreket etýine múmkindik bergen abzal. Balanyń bolmys-bitimi, minezi ornyǵar 13 jasqa kelgen sátte senim arta bilgen keshegi esti de tekti, kemel qazaqtyń búgingi býyny 19-20 jasynda otaýdyń, 25-30 jasynda ult, Otan júgin minsiz kótere bilýdiń maqsatyna baýli bilýge kelgende bárimiz de asa qatań túrde jaýapty ekenimizdi umytpaiyq.
Adam quqyǵy kúndei saltanat qurmai – órkendeýdiń aiy týmaidy. Qazaq aldymen quldyq psihologiiadan arylmaiynsha, túbegeili oianysqa túspeiinshe, ult, urpaq qamy úshin jappai qaýlaǵan jankeshti kúreske túspeiinshe, Uly Dala órkendeýdiń silkinisi men serpilisine túspeitini anyq. Iaǵni HHI ǵasyrda el, ult, urpaq qamy úshin táýelsiz eldiń ozyq úlgili de ónegeli otbasyn buryn-sońdy bolmaǵan dárejede jedel túrde qalyptastyra otyryp, ózge ult-ulystan ozdyra bilý, bul – eń mańyzdy memlekettik strategiialyq másele.
Qoryta kelgende aitarymyz, biz, qazaq balasy, keshegi ótken ǵasyrlardaǵy uly ata-babalarymyzdyń qol jetkizgen teńdesi joq jetistikterimen maqtanýdy qoiyp, endigi jerde, HHI ǵasyrda óz ul-qyzdarymyzdyń shyqqan biik shyńdarymen ǵana maqtana alatyn, marqaia alatyn, tipti álemdi tańqaldyratyn utqyr úrdisti ornyqtyra otyryp, ozdyra túsýdi jedel túrde qolǵa alýymyz ári qaryz, ári paryz ekenin esten shyǵarmaiyq, aǵaiyn!
Moldaǵali MATQAN
álem halyqtary Jazýshylary Odaǵynyń múshesi,
qoǵam qairatkeri, pýblitsist-jazýshy, akademik.
