تاعدىرشەشتٸ مەسەلەگە كەلگەندە قازاق نەگە جاۋاپسىز?

«تەربيەسٸز بەرٸلگەن بٸلٸم ۇلتقا, ەلگە اپات ەكەلەدٸ».

ەل-فارابي.

«مۇعالٸم – زور تۇلعا, ول كٷننٸڭ قۇدٸرەتتٸ سەۋلەسٸ ٸسپەتتٸ».

ك.ۋشينسكيي.

كەلەشەگٸم, الاش بالاسى, تٸرشٸلٸكتٸڭ بارىسىندا جەنە تالعامپاز ٸزدەنٸستٸڭ باعىتىندا وي ەلەگٸ مەن سىن تارازىسىنان ٶتكٸزە وتىرىپ, كٶكٸرەككە تٷيگەن سان الۋان تۇجىرىمدارىمىز بەن ۇلتتىڭ بٷگٸنگٸ جەنە بولاشاق تاعدىرىنا الاڭدايتىن كٶكەيتەستٸ تۇستارىمىزدى ورتاعا سالا وتىرىپ, وي بٶلٸسە, پٸكٸر الماسا بٸلۋٸمٸزدٸڭ, ۇلت, ۇرپاقتىڭ تەلٸم-تەربيەسٸ مەن تاعىلىمىن قايتكەن كٷندە دە بەسەكەلٸ جاھاندىق زاماننىڭ قاتاڭ تالاپتارىنا لايىق جاڭاشا جەتٸلدٸرە تٷسۋگە ٷلەس قوسا بٸلۋٸمٸزدٸڭ ٶزٸ دە بٸر عانيبەت ەمەس پە?!

كەشەگٸ دانا بابالارىمىز بالاعا بٸلٸم-ٸلٸمنەن بۇرىن الدىمەن تەربيە بەرٸلۋٸ كەرەك ەكەندٸگٸن بۇدان مىڭ جىل بۇرىن تاسقا قاشاپ تۇرىپ جازىپ كەتكەن. دەمەك, وتباسى تەلٸمٸ مەن ەلدٸك تەربيە, ۇلتتىق قۇندىلىق پەن ازاماتتىق ۇتقىرلىق, بۇل – بەسەكەلٸ دە ساپالى بٸلٸم جٷيەسٸنٸڭ ەڭ نەگٸزگٸ ەرٸ ٶزەگٸ, ەرٸ ايناسى بولسا كەرەك.

ولاي بولسا, بارشا ادامزات دامۋىنىڭ شامشىراق تۇلعاسى جەنە ەل مەن تەۋەلسٸز ەلدٸكتٸڭ, ۇلت پەن ۇلتتىق بولمىستىڭ, بٸلٸم مەن بٸلٸكتٸڭ ۇيىتقىسى – مۇعالٸم, ۇستاز. ەلەمدٸك دەڭگەيدە – پەداگوگ, ٶز ۇستانىمىزدا مۇعالٸم, ۇستاز ۇعىمىنىڭ سيپاتى, مەن-ماعىناسى قاشاندا ايقىن: ول – مازمۇنى بٸرىڭعاي كٶرەگەن ٸزگٸلٸك پەن ٸزدەنٸمپاز ٸسكەرلٸكتەن عانا تۇراتىن ەستٸ دە تەكتٸ كەسٸپ, ول – ۇرپاق پەن ۇلتقا, ادامزات پەن بولاشاققا بار سانالى عۇمىرىن ارناعان, جانكەشتٸ حالىقشىلدىقپەن قارا قىلدى قاق جارا الاتىن تۋراشىل, شىنشىل, تازا, ادال قايراتكەرلٸك جەنە ۇلتشىلدىق دەرەجەدە عانا ٶمٸر سٷرە بٸلۋ سالتى. تٸپتٸ دٷنيەنٸڭ ەڭ اسىلى مەن ٸنجۋ مارجاندارىن ٸزدەپ تاۋىپ, سونى ٶزگەگە, ەسٸرەسە, شەكٸرتكە قايتكەن كٷندە دە ٷيرەتپەككە, وي ساناسىنا شەگەلەپ سٸڭٸرۋگە ۇمتىلاتىن, قۇلشىناتىن جان قالاۋى. ياعني ەكە-شەشە مەن ۇستاز ٶزٸن-ٶزٸ تەربيەلەي بٸلۋدٸڭ, جەتٸلدٸرە, كەمەلدەنە تٷسۋدٸڭ وزىق ٷلگٸ-ٶنەگەسٸن وزدىرۋعا كەلگەندە كٷندەلٸكتٸ ٶمٸردە بالاسىنا, شەكٸرتٸنە كٶرسەتە جٷرٸپ ۇعىندىرۋ, ٶزٸنەن, اتا-بابالاردان وزا بٸلۋدٸڭ ٷردٸسٸن سەزٸندٸرۋ ەرەكشە بولعاندىعى اقيقات. 

ۇلى دالانىڭ تەڭدەسٸ جوق ٶنەگەسٸ زور ٶركەنيەتٸ

سونىمەن جاراتۋشى ۇلى يەمٸز قىز بالانى 9-10, ۇل بالانى 12-13 جاسقا تولعاندا باليعاتتىق كەزەڭگە قادام باساتىنداي ەتٸپ جاراتقان. مۇنى «ون ٷشتە – وتاۋ يەسٸ» دەگەن اتا-بابالارىمىز دا, قازٸرگٸ عىلىم دا جوققا شىعارمايدى. سونداي-اق, قازاق قاۋىمىندا «ون ٷشٸندە ۇل – ۇلان, ون التىدا قىز – ۇلان» دەيتٸن سٶز دە بار. بۇنىڭ تٷپ تٶركٸنٸنە تەرەڭٸرەك ٷڭٸلسەك, كٶپ جاۋگەرشٸلٸك زاماندى باسىنان كەشٸرگەن قازاق حالقىنىڭ كٶنە سالتىندا ون ٷشكە تولعان ۇلدى, ون التىعا تولعان قىزدى اتقا قوندىرىپ, قالىڭ قولدىڭ قاتارىندا جاۋعا قارسى شابۋعا قوسقان. بۇل دەستٷر, بٸر جاعىنان, قالىڭ قولدىڭ قاراسىن كٶبەيتۋدٸ ماقسات تۇتسا, ەكٸنشٸ جاعىنان, بەيبٸت ەلدٸ شابۋعا كەلگەن جاۋدىڭ ەڭ باستى ولجاسى جاس ۇل-قىزدار بولعان. سوندىقتان بۇل دەستٷر جاۋدان ساقتانۋ مەن قورعانۋدىڭ ەڭ نەگٸزگٸ جولى بولسا كەرەك.

مٸنە, ۇلى دالادا وسىناۋ ايتۋلى سالت-دەستٷرٸمٸزدٸڭ ارقاسىندا عانا قازاقتىڭ ۇل-قىزدارى بايتاق جەردٸ قورعاي بٸلۋ, ەل, ۇلت, ۇرپاقتى ساقتاي بٸلۋ ساناتىنا تىم ەرتە قوسىلعان. ٶركەنيەتتٸڭ تٶرٸندە بولعانى, ٶنەگەلٸ ۇلاعاتتىڭ كٶگٸندە سامعاعانى ٶتكەن تاريحىمىزدا ايشىقتالىپ كٶرسەتٸلگەنٸ بەلگٸلٸ.

نە دەگەن كەمەل دە كەمەڭگەر, كٶرەگەن دە داناگٶي, ۇلى كٶسەم بولا بٸلگەن, قايران بابالارىمىز! جاۋ الدىندا تٸزە بٷگۋدٸ بٸلمەگەن حالىقتىڭ بويىنداعى اسقاق رۋحى مەن قاھارمان باتىرلىعى قانداي عاجايىپ دەرەجەدە بولعان دەسەڭٸزشٸ...

بٸر عاجابى, كەشەگٸ ۇلى اتا-بابالارىمىز بالاباقشاعا بارعان جوق, مەكتەپتە, ينستيتۋتتا وقىعان جوق, اسپيرانت بولعان جوق, عىلىمي ديسسەرتاتسييا قورعاعان جوق, پروفەسسور, اكادەميك اتانعان جوق. سولاي بولعانىنا قاراماستان, ولاردىڭ وي-ٶرەسٸ, اقىل-پاراساتى, جان-جاقتى تەرەڭ بٸلٸمدٸلٸگٸ مەن بٸلٸكتٸلٸگٸ, ەل باسقارا بٸلۋدەگٸ كەمەل دە كٶرەگەن, كەمەڭگەر كٶسەمدٸكپەن اتقارعان ٸستەرٸ, جازعان دٷنيەلەرٸ, قارا قىلدى قاق جارا بٸلگەن ەدٸل دە تۋراشىلدىعى, بەكزات مٸنەزٸ, سٶيلەگەن سٶزدەرٸ, قالدىرعان ٶسيەتتەرٸ, ٷلگٸلٸ دە ٶنەگەلٸ ۇلاعاتتارى ەلٸ كٷنگە دەيٸن قۇندىلىعىن جويعان جوق, كەرٸسٸنشە, ۇرپاقتان ۇرپاققا ۇلاسىپ, جاڭاشا جاڭعىرىپ, عاسىردان عاسىرعا جالعاسىپ كەلەدٸ. بۇلاردىڭ بەرٸ بٸزدەن كەيٸن دە جالعاسا بەرمەك.

ايتالىق, ۇلى ويشىلدار, اعارتۋشىلار, اقىندار, كەمەڭگەر كٶسەمدەر, بيلەر, كٷيشٸلەر, باتىرلار, دانىشپاندار, قايراتكەرلەر, دانالار, دارالار ٶمٸرگە كەلدٸ. مىسالى, ەل-فارابي, جالاڭتٶس باھادٷر, اباي قۇنانباەۆ, ىبىراي التىنسارين, تٶلە بي, قازىبەك بي, ەيتەكە بي, مٶڭكە بي, قۇرمانعازى, يساتاي, ماحامبەت سىندى, باسقا دا كٶپتەگەن ۇلى الىپتارىمىز بەن اسىل تۇلعالارىمىز ارتىنا, بٸزگە قالدىرعان اماناتتارى, ەسكەرتپەلەرٸ شە? سوندا بۇلاردىڭ بەرٸ قانداي بٸلٸم-ٸلٸمنەن, قانداي وزىق تەربيەدەن ٶسٸپ شىقتى? ال قازٸر شە?... اقتالۋ مٷلدە مٷمكٸن ەمەس.

ۇل بولساڭ – شوق بول, شوق بولماساڭ – جوق بول

كەشەگٸ جاۋگەرشٸلٸك زاماندا جاۋعا قارسى قاسقايىپ تۇرا الاتىن جاۋجٷرەك, رۋحتى, وتتى, شوقتى, جەڭٸمپاز ۇلدى ٶمٸرگە كەلتٸرۋ, بۇل – قازاقتىڭ ەڭ نەگٸزگٸ ەرٸ مٸندەتٸ, ەرٸ بورىشى, سونداي-اق سىن بولعانى بەلگٸلٸ. «ۇل بولساڭ – شوق بول, شوق بولماساڭ – جوق بول» دەيتٸن قاتاڭ سٶز وسى كەزەڭدە شىقسا كەرەك-تٸ. ەكٸنشٸ جاعىنان بۇل سٶز ۇل ارقىلى ەكەسٸنٸڭ ٶزٸنٸڭ كٸم ەكەنٸن تانىتۋ دەگەن سٶز دە بولار.

جالپى ۇلتتا تۋىنداعان كەز كەلگەن سۇرانىس, كەيٸن ۇسىنىس تۋدىرماي قويمايتىندىعى سٶزسٸز. دەمەك, بٷگٸنگٸ تەۋەلسٸز اتانعان ەلدٸڭ قازاق قاۋىمىندا جوعارىدا اتاپ ٶتكەن سان الۋان ۇلىلارعا سۇرانىس تا, ۇسىنىس تا قۇردىمعا جەتكەنٸ اقيقات. ٶيتكەنٸ, ولاردى قايتكەن كٷندە ٶمٸرگە كەلتٸرۋ ٷشٸن ەشكٸم ارماندامايدى. باسىن اۋىرتقىسى كەلمەيتٸن قازاق قاۋىمى كٷرەسكٸسٸ دە كەلمەيدٸ. قازاقتا «اقىلىڭ جەتپەسە, اقىلدى ساتىپ ال», «ۇلىڭدى ۇلىققا جۇمسا» دەگەن سٶز بار. بۇل ٶسٸپ كەلە جاتقان ۇلدى ەلگە اتى جايىلعان تۇلعانىڭ, ەل باسقارۋشى, بيلٸك ايتۋشى ۇلىقتىڭ الدىن كٶرٸپ ٶسكەنٸ ابزال, سونىڭ ٶنەگە-ٷلگٸسٸن السىن دەگەن نيەتتەن شىققان سٶز. شىندىعىنا كەلگەندە, ۇرپاققا ۇلىلاردىڭ الدىن جيٸ كٶرسەتە وتىرىپ ٶربٸتۋ, جەتٸلدٸرۋ, بۇل – تەربيەنٸڭ ەڭ ۇلىسى.

كەشەگٸ ۇلى دالانىڭ ۇلىلارىن ٶمٸرگە كەلتٸرۋدٸڭ قامى ٷشٸن بالانى تەربيەلەۋدەن بۇرىن ەڭ الدىمەن اتا-انا دا, ۇستاز دا ٶزٸن-ٶزٸ تەربيەلەي بٸلۋٸ قاجەت... ەكە بولۋعا, ۇستاز بولۋعا جارايمىن با? – دەگەن ٷلكەن سۇراق, ٷلكەن جاۋاپكەرشٸلٸك تەۋلٸك بويىنا قاتتى مازالاۋى كەرەك. ٶمٸرگە كەلگەن مىنا بالا مەنٸڭ بالام ەمەس, ول ەلدٸڭ بالاسى, ۇلتتىڭ بالاسى, حالىقتىڭ بالاسى, تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ بالاسى, ەرتەڭگٸ كٷنٸ مەنەن قالاتىن جەردٸ قورعايتىن, ەلدٸ ساقتايتىن, جەردٸڭ استى مەن ٷستٸندەگٸ سان الۋان بايلىققا يە بولاتىن, ۇلتتىڭ يەسٸ بولاتىن, مٸنە وسىلار دەپ سەنٸم ارتا  الامىز با? – دەگەن سۇراق ەشكٸمدٸ دە مازالامايتىندىعى اسا قاۋٸپتٸ جاعداي. قۇداي الدىندا دا, ۇلت الدىندا دا پارىزىمىز بەن قارىزىمىزدى مٸنسٸز تولىق ٶتەي الدىق پا, و دٷنيەدە تىنىش ۇيىقتاي الامىز با? – دەگەن سۇراق شە... قىسقاسى, بۇل ۇلى اللا تاعالا ماعان بەرگەن امانات قانا, سول ۇلى اماناتقا ەششقاشان قييانات جاساۋعا بولمايدى دەيتٸن ۇلتتىق وي سانانى قالىپتاستىرمايىنشا, ۇلتتىق پسيحولوگييانى قالامايىنشا, دەستٷرگە اينالدىرمايىنشا, ەلەمدٸك جاھاندانۋ, عالامدانۋ اجداھاسىنان, عالامتورلىق الاپاتتان قازاق ۇلت رەتٸندە امان قالۋ-قالماۋى ەكٸتالاي دٷنيە. دەمەك تاعدىرىمىز قىل ٷستٸندە تۇرعانى ايداي انىق. بارلىق قاۋٸپ-قاتەرلٸ كەساپاتتىڭ گەبٸ, مٸنە, وسىندا جاتسا كەرەك. مۇنىمەن, ەرينە, مەملەكەت تە جانقييار دەرەجەدە كٷرەسە بٸلۋ كەرەكتٸگٸ ايتپاسا دا تٷسٸنٸكتٸ.

بٷگٸنگٸ قازاق وتباسىنداعى بالا تەربيەسٸنە توقتالا كەتەلٸك. يە, زامانا اعىمىنىڭ, قوعامدىق قاتىناستىڭ, ٶمٸر سٷرۋ بۇرىنعى ۇلى ٷردٸستەردٸڭ جاھاندىق سيپاتقا ەنۋٸ ٶزٸندٸك ەسەرٸن تيگٸزگەنٸ دە بەلگٸلٸ. ايتالىق ۇلى بابالار سالعان ۇلى جولدان اۋىتقىماۋعا قوعامدىق قاتىناستاعى ۋاقىت كٶشٸمەن بٸرگە كەلگەن ەۆروتسەنتريستٸك ٶزگە ۇلت-ۇلىستار تيگٸزگەن ىقپالعا تٷسٸنٸستٸكپەن قاراساق تا, قازاق ٶزٸنٸڭ نەگٸزگٸ دٸڭگەگٸنەن, كەشەگٸ ۇلىلار سالعان سٷرلەۋدەن اجىراماۋعا بولاتىن ەدٸ. قازاق قوعامىندا كەمەڭگەر كٶسەمدٸكتٸڭ بولماۋىنىڭ كەساپاتىنان, ٶكٸنٸشكە قاراي, باتىستىڭ قاقسىعىنا, ەسٸرەسە ورىسقا ەلٸكتەۋشٸلٸك, ەرمەلٸك تەك قازاقتى عانا ۇلتتىق تەكتٸ بولمىسىنان, قادٸر-قاسيەتٸنەن ايىرىپ, شەكتەن تىس قور بولۋعا جىقتى. ٶرٸستە مالىمىز, تٶسەكتە جانىمىز ارالاسىپ, بٸرگە تٸرشٸلٸك كەشٸپ كەلە جاتقان كٶرشٸ ٶزبەك حالقى «ورىس بولامىن دەسەڭ, الدىمەن قازاق بولىپ ال» دەپ مازاق قىلىپ, كەلەمەجدەۋٸ مٸنە, وسىدان تۋىنداعانى بەلگٸلٸ.

بٸر-اق مىسال. ٶزٸنٸڭ تٸلٸ جەنە وزىق ۇلتتىق بولمىسىنا يە بولا الماعان بٸزدەي ەلدٸ, قازاقتاي ۇلتتى تابا قويۋ ٶتە قيىن شىعار. وسىعان وراي بيشٸ ماييا پليسەتسكايا «قازاقتىڭ ورىسقا قۇلاي بەرٸلگەندٸگٸ, ورىسشا اكتسەنسٸز سٶيلەۋگە تىرىسىپ قۇبىلۋى قانداي جيٸركەنٸشتٸ, قانداي ٶكٸنٸشتٸ وپاسىزدىق» دەيتٸن سٶزٸ دە ايداي شىندىق.

قالاي ايتقان كٷندە دە بٷگٸنگٸ ۇل-قىزدى تەربيەلەۋ ٷردٸسٸ كەشەگٸ اتا-بابالارىمىزدىڭ قالاعان ۇلاعاتى زور ٶنەگەلٸ جولدان تٷبەگەيلٸ الشاقتاۋ بۇلاي تۇرسىن, تٸپتٸ قۇردىمعا جەتكەنٸ اششى بولسا دا شىندىعى – وسى. بۇعان كٸم كٸنەلٸ? بۇل – ەرينە, مەملەكەتتٸك ساياساتتىڭ كٸنەسٸ.

مەن – قازاق, قازاقپىن دەپ ماقتانامىن,

ۇرانعا الاش دەگەن اتتى الامىن.

سٷيگەنٸم قازاق ٶمٸرٸ, ٶزٸم قازاق,

مەن نەگە قازاقتىقتان ساقتانامىن?

الاش اقىنى سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ «مەن, قازاق!» – دەگەن ٶلەڭٸندە وسىلايشا جىرلاۋمەن ٶتكەن عوي. سوندا تەگٸمٸز – تٷرٸك, دٸنٸمٸز – يسلام, ٶزٸمٸز قازاق بولساق, بٸز, قازاق, نە ٷشٸن قازاقى مەدەنيەتتەن قاشقاقتايمىز? تاعدىرشەشتٸ مەسەلەگە كەلگەندە قازاق نەگە جاۋاپسىز?

ۇلتقا جانقييار كٶزقاراس تۋماي – ەشنەرسە وڭبايدى

حان حالىقتىڭ قامى ٷشٸن جانىن قييار, ەدٸل, تازا, ادال قۇلى بولمايىنشا, قازاق ەلٸ تەڭدەسٸ جوق دەرەجەدە تونالۋدان دا, يت تٶزگٸسٸز توزاق پەن ازاپتان دا قۇتىلا المايدى.

مەسەلەن, ۇرپاققا بٸلٸم مەن تەربيە بەرۋ سالاسىن الايىق. بۇل جەردە بٸزدٸڭ ويىمىزشا, بٸرنەشە مەملەكەتتٸك ەڭ ٶزەكتٸ دە, ەڭ ٶتكٸر دە ٶمٸرلٸك فاكتورلار بار.

بٸرٸنشٸدەن, ەڭ باستىسى بٸلٸم بەرۋ سالاسىنا رەفورما جٷرگٸزۋدٸ جەلەۋ ەتٸپ, مينيستردٸڭ ورىنتاعىنا كەسٸبي بٸلٸكتٸلٸگٸ مەن ۇلتتىق پرينتسٸپٸ جوق كٸسٸنٸ («پروراب», «كاسسيردٸ») وتىرعىزۋدىڭ كەساپاتىنان اتالمىش كيەلٸ سالا تابانتاسىنا دەيٸن تالقاندالىپ, قۇردىمعا جەتتٸ;

قىسقاسى, ٶكٸنٸشكە قاراي, بٷگٸنگٸ قوعامدا جەمقورلار – مۇعالٸم, مۇعالٸمدەر – جەمقور بولدى. ٶيتكەنٸ مەملەكەتتٸك قۇرىلىمدى پارا الۋعا مەجبٷرلەيتٸن دەستٷر ورنىققانى قاي زامان. ادامي تٸرشٸلٸك اتاۋلى پاراسىز بٸتپەيتٸن كٷيگە جەتتٸك. «ەت ساسىسا تۇز سەبەدٸ, تۇز ساسىسا نە سەبەدٸ» دەگەندٸ وسىنداي وپاسىزدىق جايلاعاندا ايتىلسا كەرەك. قازاقستاننىڭ بولاشاعى بولعان جاستاردى جەمقورلار تەربيەلەپ جاتسا, ەلدٸڭ ەرتەڭٸ نە بولماق? قاسقىرعا قوي باقتىرىپ وتىرعان مىنا تٷرٸمٸزبەن الداعى جٷز جىلدا دا جەمقورلىقتى جويا المايتىن شىعارمىز.

بٸز بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترلٸگٸنە ورىنسىز مٸن تاعىپ وتىرعان جوقپىز. جەمقورلىقپەن كٷرەس اگەنتتٸگٸنٸڭ ٶزٸ بۇل سالادا جەڭ ۇشىنان جالعاسقان قىلمىستىڭ كٶپ ەكەنٸن ايتىپ وتىر. ونىمەن قوسا, مينيستر اۋىسقان سايىن رەفورما جاسالاتىن بۇل سالانىڭ داۋ-دامايى باسىنان اسىپ, ۋشىعىپ بارادى. مەملەكەت ٷشٸن ەڭ ماڭىزدى مينيسترلٸكتٸڭ مۇنشا بىلىققا باتىپ جاتقانى جانىمىزدى ايرىقشا قاتتى اۋىرتادى.

بٷگٸنگٸ تاڭدا كەز كەلگەن مۇعالٸمدٸ ۇستاز دەپ اتاۋعا بولمايدى. ۇلى ويشىل ابايشا ايتقاندا, ولار تولىق ادام ەمەس, ياعني تولىق ۇستاز ەمەس. دەمەك, ححٸ عاسىردىڭ ساحناسىندا شىن مەنٸسٸندەگٸ جانقييار حالىقشىلدىعى مەن بەلسەندٸ كٷرەسكەرلٸگٸ زور ناعىز ۇستاز جوق. سەبەبٸ, ۇستاز دەگەنٸمٸز اسا قاستەرلٸ دە ۇلى ەسٸم. سول ۇلى ەسٸمگە قول جەتكٸزە بٸلۋ ٷشٸن  مۇعالٸمگە تەك قانا بٸر پەنگە نەمەسە بٸر تاقىرىپقا بايلانىپ قالعان اكادەمييالىق بٸلٸم مەن ٸزدەنٸسكە قوسا, ٶلە-ٶلگەنشە بەينەتقورلىق ەڭبەك پەن جانكەشتٸ كٷرەسكەرلٸكتٸ جەنە ەمبەباپتىق قابٸلەت-قارىمدى ايرىقشا دەرەجەدە دامىتۋدى تالاپ ەتەدٸ. ولسىز كەمەلدەنۋدٸڭ سەتٸ تۋمايدى.

ەكٸنشٸدەن, بارلىق شارۋا حالىقپەن اقىلداسىپ شەشٸلگەن ٸس اناعۇرلىم ٶنٸمدٸ بولماق. بٸزدە ەشكٸم ەشنەرسەگە جاۋاپ بەرمەيتٸن, حالىقپەن مٷلدە ساناسپايتىن, تەك جەكە باسقا تابىناتىن سىبايلاس پاراقور, جەمقور, قىلمىسكەر, قىسقاسى, وپاسىز, قۇدايسىز قوعام ورنىقتى;

• بۇرىن-سوڭدى بولىپ كٶرمەگەن دەرەجەدە ۇلتتىق مٷددە, حالىقتىق مٷددە تابانعا تاپتالىپ جاتىر;
• ٶمٸر ساپاسى – وتباسىنداعى تٷيٸتكٸلدٸ مەسەلە دەر كەزٸندە شەشٸلۋٸنە تٸكەلەي بايلانىستى. ٷيسٸز, كٷيسٸز, جۇمىسسىز, ياعني لاجسىزدىقتان قازاق تۇرمىس قۇرا الماي, قىز – كەرٸ قىز, ۇل – سور ساقا بويداق اتانۋى, تٸپتٸ وتاۋ كٶتەرگەندەرٸنٸڭ ٶزٸ تۇرمىستىق جوقشىلىققا شىداي الماي اجىراسىپ كەتۋٸ شەكتەن شىعىپ, ۋشىعىپ بارادى;

دەسەك تە, وتان وتباسىنان باستالادى. ٶزٸنٸڭ كەۋدەسٸن جىلىتۋعا جاراي الماعان ۇل, ٶزگەنٸڭ كەۋدەسٸن جىلىتۋعا جاراي الا ما? راسىندا كٶپتەگەن جاستاردىڭ ەكونوميكالىق بەلسەندٸ توپقا كەش قوسىلۋى دا, «باس ەكەۋ بولماي – مال ەكەۋ بولمايدى» دەگەن سٶزدٸڭ تٷپ-تٶركٸنٸن ۇعىنۋدان قالعان, تٷرلٸ ەلەۋمەتتٸك كەدەرگٸلەردٸ سىلتاۋ ەتٸپ, وتباسىن كەش قۇراتىنداردىڭ قاتارى دا شەكتەن تىس قالىڭداپ بارادى, سونداي-اق بالالىق شاقتان كەش قول ٷزۋدٸڭ باسىم تٷسۋٸ سەبەبٸنەن تۋىندايتىنىن دا ەرەكشە ەسكەرگەنٸمٸز ابزال.

• ۇلتتىق مٷددەنٸ قورعاۋ – الدىمەن مەملەكەتتٸك تٸلدەن باستالادى. ەل ٸشٸندە سٶز بوستاندىعى بوپسالاندى جەنە ۇلتتىق تٸلٸمٸزدٸڭ, ياعني مەملەكەتتٸك تٸلٸمٸزدٸڭ نان تابارلىق دەستٷرگە اينالاتىنداي تٷرٸ ەلٸ كٶرٸنبەيدٸ;

مەسەلەن, «2019 جىل – جاستار جىلى» دەپ جارييالانعاننان كەيٸن «شىندىقتان قاشىپ قۇتىلا المايسىڭ» دەگەن پلاكاتتى كٶشەدە ۇستاپ تۇرعانى ٷشٸن عانا جاپ-جاس ۇل-قىز تەمٸر تورعا قامالدى. جۋرناليستەرگە ەر قيلى كٷش كٶرسەتٸلدٸ. بۇل – ەڭ سوراقى سۇمدىق ەمەس پە?

ٷشٸنشٸدەن, ۇلت, ۇرپاق قامى ٷشٸن تەك ات ٷستٸندە جارىق جۇلدىزداي جارقىراپ جٷرٸپ, جانىن قييا الاتىن ادال زييالى قاۋىم جوق. بارى ۇلتتىق بولمىسقا, ەلدٸك, حالىقتىق مٷددەگە قارسى جٷزۋگە كەلگەندە الدىنا جان سالمايتىن, ٶڭشەڭ ساتىلىمپاز, ەكٸجٷزدٸ, جاعىمپاز, وپاسىز... ياعني ەڭ زيياندى توبىر عانا بار;

تٶرتٸنشٸدەن, ۇستازدىقتى ويلاۋ – ەلدٸگٸمٸز بەن ۇلتتىعىمىزدى ويلاۋ. بٷگٸنگٸ قازاق قوعامىندا ۇرپاق, شەكٸرت قامى ٷشٸن جانقييار حالىقشىلدىعى مەن ٶنەگەلٸ كٷرەسكەرلٸگٸ زور ناعىز ۇستاز جوق. بارى تەك ٶلمەستٸڭ قامىن عانا كٷيتتەگەن, ٶڭشەڭ بايىنان ايىرىلعان تەكسٸز, بيلٸككە كٸرٸپتار بەيشارا, سايلاۋ ناۋقانى كەزٸندە سايلاۋشىلاردىڭ داۋىسىن ۇرلايتىن كٷنەھار, ەرتەڭٸنە كلاسقا بارىپ, شەكٸرت الدىندا دەرٸس بەرۋدەن ۇيالۋدى بٸلمەيتٸن ۇياتسىز, ساعاق ٷزبەس مەڭگٷرت, دٷبەرا, رۋحسىز, جٸگەرسٸز, دەرمەنسٸز... ۇستازسىماق قۇلدار قوعامىمىزدى تٷبەگەيلٸ جايلادى; سوندا ۇل-قىزدارىمىز وزىق, ۇتقىر ٷلگٸ-ٶنەگەنٸ كٸمنەن الماق? جەر, ەل, ۇلت, ۇرپاق قامى ٷشٸن كٷرەسەتٸن توپقا قالاي كٸرمەك?

ۇستازدىق تۇلعا – بٸلٸم بەرۋ سالاسىندا دا, تەلٸم-تەربيەنٸ ۇتقىرلىقپەن وزدىرۋ باعىتىندا دا مٸندەتتٸ تٷردە پٸر تۇتارلىق كيەلٸ تۇلعاعا اينالا بٸلگەندە عانا ۇرپاق, شەكٸرت ٶركەنيەتتٸڭ تٶرٸنە شىقپاق.

سٶزدٸڭ شىنى كەرەك. وسى جولدىڭ اۆتورى 1994 جىلدان بەرگٸ ۋاقىت ٸشٸندە ۇستاز بەن دەرٸگەردٸڭ مەرتەبەسٸن زامان تالاپتارىنا لايىق جەدەل تٷردە جاڭاشا زاڭداستىرۋدىڭ اسا قاجەتتٸگٸن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ارقىلى ماقالا كٷيٸندە دە, اشىق حات تٷرٸندە دە, مٸنبەدەن سٶيلەۋ كەزٸندە دە ٷنەمٸ جارييالاپ كەلەمٸن. ايتالىق, «ساعاق ٷزبەس مەڭگٷرت ۇستاز كٸمگە تيٸمدٸ? نەمەسە جانقييار حالىقشىلدىعى زور ناعىز ۇستاز قاشان قاۋلايدى?», «حان – قۇدايدىڭ ۇلى ەمەس, ۇستاز – حاننىڭ قۇلى ەمەس» اتتى اشىق حاتتار جارىق كٶردٸ. ايتارىم كٶپ...

ولاي بولسا, رۋحى اسقاق, ۇلتشىلدىق قايراتكەرلٸگٸ زور, ەستٸ دە تەكتٸ, تازا دا ادال ەركەكتٸ ۇستازدىق قىزمەتكە ورنالاستىرۋدى 90 پايىزعا جەدەل تٷردە جەتكٸزبەيٸنشە, تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدٸڭ ايى ەشقاشاندا وڭىنان تۋمايتىندىعى ەلٸمساقتان ايان. ول ٷشٸن ەركەكتٸ قولداۋ مەن ىنتالاندىرۋعا قاتىستى قىسقا مەرزٸمدٸ باعدارلاما كەرەك. رۋحى مىقتى, باتىلدىعى باسىم, ٸزدەنٸمپاز دا تالعامپاز, تۋراشىل دا جانقييار حالىقشىل, تالانتتى قازاقتىڭ ەركەكتەرٸ – سارقىلمايتىن قاجىماس قۋات, تاۋسىلمايتىن اسىل قازىنا. تەك سولاردى ۇلتتىق يگٸلٸكتەرٸمٸزگە جاراتا الماي وتىرعاندىعىمىز ەشكٸمدٸ دە قىنجىلتپايتىندىعى جٷرەگٸمٸزدٸ قان جىلاتپاي قويمايدى. اباي حەكٸم ايتپاقشى «قولىمىزدى مەزگٸلٸنەن كەش سەرمەپ» جٷرۋٸمٸز قالاي? بٷگٸنگٸ تاڭدا كەۋدەسٸندە وتى جوق, جٸگەرسٸز, كٷرەسسٸز, نامىسسىز, ارمانسىز, دەرمەنسٸز, ىنجىق, مەڭگٷرت, قۇل, ياعني, ٶڭشەڭ ماسىل ۇرپاقتى قاۋلاتۋ كٸمگە تيٸمدٸ? جەر, ەل, ۇلت, ۇرپاق, شەكٸرت قامى ٷشٸن توپقا تٷسەتٸن وتتى ۇرپاقتى, جالىنداعان شەكٸرتتٸ, ياعني جانقييار حالىقشىلدىعى مەن قاجىماس قايسار  قايراتكەرلٸگٸ زور ناعىز ۇستازدى كٸم تەربيەلەيدٸ? توپقا تٷسۋگە جارايتىن ابادان ۇلدى كٸم تۋعىزادى? ەلەمدە جەر استى جەنە ٷستٸ تولعان تەڭدەسٸ جوق وراسان زور بايلىقتىڭ ٷستٸندە وتىرعانىمىزعا قاراماستان, قازاق شىقپاشى جانىم شىقپاشى دەپ تەك ٶلمەستٸڭ كٷيٸن عانا شەگۋ, بۇل – ٶمٸر ەمەس.

بەسٸنشٸدەن, ۇلتتىڭ ۇلى ۇستازى احمەت بايتۇرسىنۇلى «جۇرت بٷگٸنشٸل, مەنٸكٸ ەرتەڭ ٷشٸن...» دەمەكشٸ, بٷگٸنگٸ تەۋەلسٸز اتانعان قازاق ەلٸ, ۇلتتىق وتباسى مەن مەكتەپ اتاۋلى كەشەگٸ تەكتٸ تەلٸم-تەربيەنٸڭ وزىق ٷلگٸلٸ دە ٶنەگەلٸ ٷردٸستەرٸنٸڭ تٸزگٸنەن تولىق ايىرىلىپ قالدى;

بۇلاردىڭ سىرتىندا باسقا دا كەزەك كٷتتٸرمەيتٸن كٶپتەگەن كٶكەيتەستٸ ۇلتتىق مەسەلەلەردٸڭ اۋقىمى شەكتەن شىعىپ, ۋشىعىپ بارادى. وسىلايشا ايتا بەرسەك, كٶكەيدە سۇراق ٶتە كٶپ.

بٷگٸنگٸ يەسٸز ۇلتتىڭ بالا تەربيەسٸندەگٸ ولقىلىقتار

رەتٸ كەلگەندە اتا-اناعا قاتىستى ەڭگٸمەنٸ دە ايتا كەتەلٸك. جالپى اتا-انا مەن ۇستازدىڭ قارىم-قاتىناسىنا قاتىستى, ولاردىڭ جەكە باستارىنا قاتىستى ايتار بولساق, ولار ۇرپاق, شەكٸرت پٸر تۇتارلىق ٷلگٸلٸ دە ٶنەگەسٸ وزىق كەلبەتتە بولۋى اسا قاجەت. ٶيتكەنٸ, ولار – ۇل-قىزدارىنا, شەكٸرتتەرٸنە ەڭ ٸزگٸ نيەت, شىنايى ماحاببات ارناۋعا قوسا, كٷرەسكەر تۇلعالىق ٷردٸسكە باۋلي وتىرىپ, ولاردىڭ بٷگٸنٸ جەنە بولاشاق قامىنا, جان-دٷنيەسٸنە رۋحى مىقتى, كٷرەسكەرلٸك قابٸلەت-قارىمى زور سەۋلەلٸ جارىقتى تٷسٸرە بٸلۋ باعىتىنداعى جۇلدىزدىق سيپاتتا بولۋ كەرەكتٸگٸ داۋسىز.

ەندەشە شىندىعىنا كەلەتٸن بولساق, اتا-انانىڭ كٶپشٸلٸگٸ, بەرٸ دەسەك تە بولادى, تەك ماتەريالدىق تۇرعىدا قامتاماسىز ەتۋدٸ, ەسٸرەسە ەلپەشتەۋدٸ, جيىرمادان اسقانشا, تٸپتٸ وتىزعا دەيٸن بەسٸككە بٶلەۋدەن باسقاسىن, ياعني شارۋانىڭ بەرٸن جاساۋدى بالا تەربيەسٸندەگٸ باستى قاعيداسى رەتٸندە تٷسٸنەمٸز. بۇل تٷسٸنٸك ٶز كەزەگٸندە اتا-بابالاردان بٸزگە جەتكەن «بالاڭدى جەتٸ جاسقا دەيٸن پاتشاڭداي كٶر, جەتٸ جاستان سوڭ قۇلىڭداي جۇمسا, ون بەس جاسىنان دوسىڭداي سىرلاس» دەيتٸن مەن-ماعىناسى مول ٶسيەتتٸ, تەربيەلٸك-ٶمٸرلٸك ماڭىزى زور ۇعىمدى سانادان تٷبەگەيلٸ شىعارىپ الۋعا جەتكٸزدٸ.

ەستٸ دە تەكتٸ, دانا قازاق «ون ٷشتە – وتاۋ يەسٸ» دەپ تەگٸن ايتپاعان. ون ٷش جاس – العاشقى مٷشەل جاس. اتا-بابالارىمىز بۇل جاسقا كەلگەندٸ ازامات بولدىعا بالاپ, بٸر شاڭىراقتىڭ جٷگٸن ارقالاتقان. وسى جاستا بابالارىمىز ەمەڭگەر اتانعان. جەتٸم بالا, تاستاندى بالا, جەتٸم بالالار ٷيٸ, قاراۋسىز قالعان قارتتار ٷيٸ دەگەن ۇعىمنىڭ پايدا بولۋىنا جول بەرمەگەن. ال بۇلاردى بٷگٸنگٸ قازاق ساناسىنا سىيدىرا المايدى. نەگە? ٶيتكەنٸ, ەسٸرە بالاجاندىلىق, بالاعا تاپ بولۋى مٷمكٸن قاۋٸپ-قاتەردەن تۋىندايتىن سەكەمشٸل سەزٸم, باسقا دا قورقىنىش سانانى بۋىپ, جان-جاقتى ويلاۋعا, بابالاردىڭ سوناۋ ۇعىم-تٷسٸنٸكتٸڭ مەنٸسٸن تەرەڭ تٷسٸنۋگە مٷمكٸندٸك بەرمەيدٸ.

بالا كٶزدەن تاسا بولسا, مازاسىزدىق ەڭدەپ, ەلدەبٸر قارا نيەتتٸ ادام ۇرلاپ كەتكەندەي شالا بٷلٸنەمٸز (بۇنى كٶشەدە قاۋٸپ-قاتەردٸڭ ۋشىعۋىنا وراي تٷسٸنٸسۋگە دە بولار), اۋلاعا شىقسا, بٸر كەسەلگە ۇرىنىپ قالاتىنداي قالتىراپ-دٸرٸلدەپ شەكتەن تىس كٷيگەلەكتٸ كٷيگە تٷسەمٸز. اقىرىندا كٷيبەڭدەپ جانىنان شىقپاي, سىلاپ-سيپاپ, بايعۇس بالانى «بٶلەپ» تاستايمىز. مۇنداي اتا-انا «ون ٷشتە – وتاۋ يەسٸ» دەگەن ۇلى ۇعىمدى ساناسىنا قايدان سىيدىرسىن?

ون ەكٸ جاستاعى ۇلدى ٷيدەن تاياق تاستام جەردەگٸ دٷكەنگە جۇمساي قالساق, جٸك-جاپپار بوپ, ابايلا دەپ سان قايتالاپ, شىعارىپ سالامىز. دٷكەننەن كەلگەندە قاتەرلٸ قىل كٶپٸردەن ٶتٸپ كەلگەندەي قارسى الامىز. سودان سوڭ «ازامات بولدى دەگەن وسى» دەپ ارقاسىنان قاعامىز.

بٷگٸنگٸ ون ٷشتەگٸ ۇلىمىزدى انا سٷتٸ اۋزىنان كەتپەگەن سەبيشە كٶرەتٸندٸكتٸ جوعارىدا اتاپ ٶتتٸك. بۇل ٶز كەزەگٸندە كٶپتەگەن ۇل-قىزدىڭ ون ٷشتٸ بىلاي قويعاندا, وتىزعا, وتىز بەسكە كەلگەنشە ٶمٸردەن ٶز ورنىن تابا الماۋىنا, اتا-انانىڭ زەينەتاقىسىنا تەلمٸرٸپ, ماسىل بولۋىنا ەكەلەتٸندٸگٸ داۋسىز. ۇل-قىزدى ەرتە ەسەيتۋ, وڭ-سولىن ەرتە تانىتۋ ٶز قولىمىزدا. ول ٷشٸن ۇرپاققا سەنٸم ارتا بٸلەيٸك, شەكتەن تىس ٶبەكتەمەي, بٸر سەت ٶز بەتٸنشە ەرەكەت ەتۋٸنە مٷمكٸندٸك بەرگەن ابزال. بالانىڭ بولمىس-بٸتٸمٸ, مٸنەزٸ ورنىعار 13 جاسقا كەلگەن سەتتە سەنٸم ارتا بٸلگەن كەشەگٸ ەستٸ دە تەكتٸ, كەمەل قازاقتىڭ بٷگٸنگٸ بۋىنى 19-20 جاسىندا وتاۋدىڭ, 25-30 جاسىندا ۇلت, وتان جٷگٸن مٸنسٸز كٶتەرە بٸلۋدٸڭ ماقساتىنا باۋلي بٸلۋگە كەلگەندە بەرٸمٸز دە اسا قاتاڭ تٷردە جاۋاپتى ەكەنٸمٸزدٸ ۇمىتپايىق.

ادام قۇقىعى كٷندەي سالتانات قۇرماي – ٶركەندەۋدٸڭ ايى تۋمايدى. قازاق الدىمەن قۇلدىق پسيحولوگييادان ارىلمايىنشا, تٷبەگەيلٸ ويانىسقا تٷسپەيٸنشە, ۇلت, ۇرپاق قامى ٷشٸن جاپپاي قاۋلاعان جانكەشتٸ كٷرەسكە تٷسپەيٸنشە, ۇلى دالا ٶركەندەۋدٸڭ سٸلكٸنٸسٸ مەن سەرپٸلٸسٸنە تٷسپەيتٸنٸ انىق. ياعني ححٸ عاسىردا ەل, ۇلت, ۇرپاق قامى ٷشٸن تەۋەلسٸز ەلدٸڭ وزىق ٷلگٸلٸ دە ٶنەگەلٸ وتباسىن بۇرىن-سوڭدى بولماعان دەرەجەدە جەدەل تٷردە قالىپتاستىرا وتىرىپ, ٶزگە ۇلت-ۇلىستان وزدىرا بٸلۋ, بۇل – ەڭ ماڭىزدى مەملەكەتتٸك ستراتەگييالىق مەسەلە.

قورىتا كەلگەندە ايتارىمىز, بٸز, قازاق بالاسى, كەشەگٸ ٶتكەن عاسىرلارداعى ۇلى اتا-بابالارىمىزدىڭ قول جەتكٸزگەن تەڭدەسٸ جوق جەتٸستٸكتەرٸمەن ماقتانۋدى قويىپ, ەندٸگٸ جەردە, ححٸ عاسىردا ٶز ۇل-قىزدارىمىزدىڭ شىققان بيٸك شىڭدارىمەن عانا ماقتانا الاتىن, مارقايا الاتىن, تٸپتٸ ەلەمدٸ تاڭقالدىراتىن ۇتقىر ٷردٸستٸ ورنىقتىرا وتىرىپ, وزدىرا تٷسۋدٸ جەدەل تٷردە قولعا الۋىمىز ەرٸ قارىز, ەرٸ پارىز ەكەنٸن ەستەن شىعارمايىق, اعايىن! 

مولداعالي ماتقان

ەلەم حالىقتارى جازۋشىلارى وداعىنىڭ مٷشەسٸ,

قوعام قايراتكەرٸ, پۋبليتسيست-جازۋشى, اكادەميك.