Elbasy «Qazaqstan-2050» Joldaýynda «Myqty memleket kúnkóris saiasatymen emes, josparlaý saiasatymen, uzaq merzimdi damýmen jáne ekonomikalyq ósýmen ainalysady» dep atap kórsetti. Búgindi ǵana emes, keleshekti oilaǵan osy ideia Qyzylorda oblysy damýynyń temirqazyǵy ispetti.
BILIM – BOLAShAQTYŃ JOLDAMASY
Búginde jahan memleketteri básekege qabiletti ekonomika qurý úshin jantalasyp jatqany belgili. Ol úshin joǵary bilimdi mamandardy daiarlaý basty orynda tur. Bul baǵytta Syr elindegi serpin kóshtiń sońynda emes. Bilim salasynda aǵymdaǵy jyly 15 nysan iske qosylady dep josparlanýda. Jyl basynan beri 4 mektep jáne 6 balabaqsha paidalanýǵa berildi. Taǵy 4 mektep jáne balabaqshanyń qurylys-montaj jumystary ekinshi jartyjyldyqta aiaqtalady. Al bilim berýdiń sapasyn arttyrý jumystary óz jalǵasyn taýyp keledi. Bul baǵytta da el prezidenti adami kapitaldyń sapasyna mán berýdi qatań tapsyrǵan bolatyn. Adami kapital, eń aldymen, bilim sapasy arqyly qalyptasady. Ony ońtailandyrýdaǵy bilim salasynyń úlesi áldeqaida erekshe. Sondyqtan da bul salaǵa rýhani qun qalyptastyratyn investitsiialyq qundylyq retinde qaraý qajet. Bilim berýge investitsiia tartý jekelei adam men tutas memleket úshin de ońtaily sheshim ekenin aimaq basshysy únemi aityp keledi. Aimaqta bilim berý salasynda mektepke deiingi qamtylý deńgeii júz paiyzdy qurap, úsh aýysymda oqityn mektepter joiylǵan. Bir ǵana Jalaǵash aýdany M.Shámenov aýylyndaǵy №34 orta mektebinen basqa, apattyq jaǵdaidaǵy mektepter joq. Sońǵy 5 jylda óńirde 37 apattyq mekteptiń ornyna 45 mektep boi kóterip, paidalanýǵa berilgen. Jańa oqý jylynda Qazaly jáne Jańaqorǵan aýdandarynda 300 orynǵa laiyqtap salynǵan jańa mektepter paidalanýǵa berildi. 2017-2018 oqý jylynda Qarmaqshy jáne Jańaqorǵan aýdandarynda 3 mektep jumysyn bastaǵan bolatyn. Budan basqa, jyldyń sońyna deiin Aralda 300 orynǵa jáne Qyzylordada 600 orynǵa arnalǵan mektepter esigin ashpaq. Bul bilim ordalarynyń árqaisysynan bolashaqta elimizdiń damýy úshin ter tógetin jastardyń túlep ushatyny aitpasa da túsinikti. Máselen, biylǵy túlekterdiń de joǵary jáne arnaiy oqý oryndaryna túsý kórsetkishi kóńil marqaitarlyq. Byltyr 97%-dy eńsergen edi. Birneshe jyldan beri bizdiń aimaq UBT kórsetkishteri boiynsha aldyńǵy bes oblystyń qataryna ilikti. UBT tapsyryp, memlekettik granty alýǵa birneshe ball jetpei qalǵan aýyl mektepteriniń túlekterine aimaqqa qajetti mamandyqtar úshin oblys ákiminiń granty bólinipkeledi.
APATTY AÝRÝHANALAR TÚBEGEILI JOIYLADY
Qazaqta «Úsh nárseniń aldyn al: aýrýdyń aldyn al, jaýdyń aldyn al, qaita qozǵan daýdyń aldyn al» degen tarqatyp aitpasa da túsinikti támsil bar. Ony naqtylai túsetin «Jarlynyń bailyǵy – deniniń saýlyǵy» degen mátel jáne bar. Mine, búgingi kúnniń densaýlyq salasynda osy eki sózdi nysanaǵa alyp, atqarylyp jatqan jumystar qyrýar. Máselen, Qyzylorda oblysynyń densaýlyq infraqurylymyn damytý baǵdarlamasy jasalǵan. Osy baǵdarlama aiasynda aldaǵy 3 jyl ishinde oblys boiynsha 78 nysan salynady dep josparlanýda. Sonyń 16-sy kelesi jyly áriptestik aiasynda boi kóteredi. Sondai-aq, memlekettik-jekemenshik áriptestik aiasynda 6 mlrd teńgege jýyq qarajatqa 4 kompiýterlik tomografiia, 3 angiografiialyq jáne 1 MRT apparaty, sonymen qatar reanimatsiiaǵa arnalǵan, náresteler bólimine arnalǵan zamanaýi úlgidegi qural-jabdyqtardyń barlyǵyn alý úshin jumys istelip jatyr. Qazirgi tańda Aral, Shieli jáne Qazaly aýdandyq aýrýhanalarynyń qurylysy júrip jatyr. Joǵary sapaly meditsinalyq qyzmet kórsetetin emdeý mekemesi jýyrda Jalaǵash aýdanynda da boi kóteretin bolady. Osy mindetter júzege assa, apatty jaǵdaidaǵy aýrýhanalar máselesi túbegeili joiylady.
Jalpy, densaýlyq saqtaý salasynda barlyq sharalar azamattardyń densaýlyqtaryn jaqsartý men óz densaýlyqtaryna degen jaýapkershilikti arttyrýǵa baǵyttalady. Biyl bul salada jalpy adam óliminiń kórsetkishi 1,5%-ǵa azaiǵan, qaterli isikten bolatyn ólim sany 10,4%, qanainalym júiesiniń buzylýynan bolatyn ólim sany 9,4%-ǵa tómendedi. Ásirese, sábi ólimi sanynyń byltyrǵy jylmen salystyrǵanda 14,3%-ǵa tómendegeni qýantady. Qazirgi tańda ólim kórsetkishiniń 52 paiyzyn qurap otyrǵan aýrýdyń 5 toby boiynsha 5 «Jol kartasyn» júzege asyryp keledi. Bul jumystar 2020 jylǵa deiin iske asyrylady. Belgilengen merzimge deiin aýrýlar boiynsha kórsetkish sany nóldik mejege tómendeidi degen úmit bar. Densaýlyq saqtaý salasyn damytýdyń basty baǵyty dárigerlerdiń biliktiligin arttyrý bolmaq. Sondai-aq, resmi málimetterge súiensek, «Áleýmettik meditsinalyq saqtandyrý qory» KEAQ Qyzylorda oblysy boiynsha filialy memlekettik tapsyrys sheńberinde qyzmet kórsetken emdeý uiymdaryna 21 mlrd 535 mln teńge aýdarǵan. Bul – kepildendirilgen tegin meditsinalyq kómek kórsetý (KTMKK) sheńberinde bekitilgen kelisimsharttardyń jalpy somasynyń 59 paiyzy. Búginde QOF «MSQ» memlekettik tapsyrys boiynsha qyzmet kórsetýge niet bildirgen 65 meditsina uiymymen bekitken. Onyń 34-i – jekemenshik emdeý mekemeleri. KTMKK paketi sheńberinde halyqqa tegin kómek kórsetý jóninde bekitilgen 95 kelisimsharttyń jalpy somasy 36 mlrd 470 mln teńgeni qurap otyr.
Aitpaqshy, bul salada súiinshileitin de jańalyq bar. Ol – biyldan bastap densaýlyq saqtaý uiymynyń evropalyq standarttaryna sáikes keletin «Deni saý aimaq» jobasynyń qolǵa alynýy. Mundai joba respýblika boiynsha tek Syr óńirinde ǵana júzege asýda.
SALǴYRTTYQTY KÓTERMEITIN SALA
Negizinen Qyzylorda oblysynyń klimaty aýyl sharýashylyǵyna óte qolaily. Jáne bul sala órken jaiǵan. Búginde indýstriialyq aimaqqa ainalyp jatqanymen, eski dástúrden jańylǵan joq. Iaǵni, egin egip, mal sharýashylyǵymen ainalysý ata kásip retinde damyp keledi. Oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń resmi saity jariialaǵandai, agrarlyq sektorǵa kórsetilgen memlekettik qoldaýǵa biyl 10,7 mlrd teńge bólingen. Al jyl basynan beri 16,9 mlrd teńgeniń ónimi óndirilgen.
Búgingi kúnge sharýashylyqtar boiynsha barlyǵy 184,5 myń gektar, onyń ishinde 2296 ga jazdyq bidai, 433 ga arpa, 1027 ga astyqtyq júgeri, 618 ga tary, 51 ga kúnbaǵys, 10282 ga maqsary, 19170 ga jańa jońyshqa, 791 ga malazyqtyq júgeri, 4538 ga kartop, 5365 ga kókónis, 7490 ga baqsha egilgen. Kúrish alqabynyń 87267 gektary joǵary reprodýktsiialy tuqymmen sebildi. Alda sol eńbekti jinaý naýqany bastalady. Bul sala negizinde jalqaýlyq pen salǵyrttyqty kótermeidi. Ekken eginniń jer betine búr jaryp shyǵamyn degenshe de, odan keiin de baby eńbekqorlyqtyqa jetetedi. Gektarlap egip tastaǵan tuqymnyń jaiy bolmasa, etken eńbek, tókken ter dalaǵa ketedi. Sondyqtan aldaǵy oraq maýsymynda syrboiylyqtardy mańyzdy sharýa, zorjaýapkershilik kútip tur.
KÁSIPKE JOL AShÝ – JUMYSSYZDYQTY AZAITÝ
Halyqtyń ekonomikalyq belsendi tobyn arttyrý ózekti máseleniń qatarynan túsken emes. Aimaǵymyzda jyldyń basynda 97538 tolyqqandy jumyspen qamtylmaǵan jáne jumyssyz azamattar bar ekendigi anyqtaldy. Bular – ózderin zeinetaqy tólemderin, meditsinalyq qyzmetter men áleýmettik saqtandyrýdy alý múmkindikterinen aiyryp otyrǵan táýekel tobyndaǵy azamattar. Sondyqtan memleket osyndai azamattardy eńbek naryǵyna qajetti mamandarǵa oqytý arqyly jumyssyzdyqty azaitýdy kózdep otyr. Jyl basynan beri 7000-nan astam adam jańa jumys oryndaryna ornalasqan. 20400-den astam adam nátijeli jumyspen qamtylyp, 20000-ǵa jýyq azamattyń qyzmeti zańdastyrylǵan. Olardyń 17000-ǵa jýyǵy jumysberýshilermen eńbek kelisimsharttaryn jasasqan jáne 3000-nan astam adam memlekettik kiris organdarynda jeke kásipker retinde tirkelip, óz kásipterin bastady. Sonyń nátijesinde, jyl basynan beri ónimsiz jumyspen qamtylǵan jáne jumyssyz retinde tirkelmegen adam sanyn 27 myńnan astamǵa azaitýǵa qoljetkizildi. Bul kórsetkishti 70 myńǵa jetkizý kózdelgen.
Jumyssyzdyqty azaitý úshin shaǵyn jáne orta biznesti damytý úlken ról atqarady. Ol – áleýmettik az qorǵalǵan adamdardyń sanyn azaitýdyń óte tiimdi tásili. 2018 jyl oblysymyzda «Jappai kásipkerlikti qoldaý jyly» bolyp jariialandy. Keshendi «Jol kartasy» ázirlenip, nátijesinde aǵymdaǵy jyly barlyq qarjy kózderinen 32 mlrd.-tan astam teńge bólý kózdelýde. Aimaq úshin mańyzdy qujattardyń qabyldanýynyń nátijeleri baiqalyp, aǵymdaǵy jyly oblysta jumys istep turǵan kásipkerlik sýbektiler 11%-ǵa artyp, Qyzylorda oblysy aimaqtar arasynda kósh bastap tur.
