ەلباسى «قازاقستان-2050» جولداۋىندا «مىقتى مەملەكەت كٷنكٶرٸس ساياساتىمەن ەمەس, جوسپارلاۋ ساياساتىمەن, ۇزاق مەرزٸمدٸ دامۋمەن جەنە ەكونوميكالىق ٶسۋمەن اينالىسادى» دەپ اتاپ كٶرسەتتٸ. بٷگٸندٸ عانا ەمەس, كەلەشەكتٸ ويلاعان وسى يدەيا قىزىلوردا وبلىسى دامۋىنىڭ تەمٸرقازىعى ٸسپەتتٸ.
بٸلٸم – بولاشاقتىڭ جولداماسى
بٷگٸندە جاھان مەملەكەتتەرٸ بەسەكەگە قابٸلەتتٸ ەكونوميكا قۇرۋ ٷشٸن جانتالاسىپ جاتقانى بەلگٸلٸ. ول ٷشٸن جوعارى بٸلٸمدٸ مامانداردى دايارلاۋ باستى ورىندا تۇر. بۇل باعىتتا سىر ەلٸندەگٸ سەرپٸن كٶشتٸڭ سوڭىندا ەمەس. بٸلٸم سالاسىندا اعىمداعى جىلى 15 نىسان ٸسكە قوسىلادى دەپ جوسپارلانۋدا. جىل باسىنان بەرٸ 4 مەكتەپ جەنە 6 بالاباقشا پايدالانۋعا بەرٸلدٸ. تاعى 4 مەكتەپ جەنە بالاباقشانىڭ قۇرىلىس-مونتاج جۇمىستارى ەكٸنشٸ جارتىجىلدىقتا اياقتالادى. ال بٸلٸم بەرۋدٸڭ ساپاسىن ارتتىرۋ جۇمىستارى ٶز جالعاسىن تاۋىپ كەلەدٸ. بۇل باعىتتا دا ەل پرەزيدەنتٸ ادامي كاپيتالدىڭ ساپاسىنا مەن بەرۋدٸ قاتاڭ تاپسىرعان بولاتىن. ادامي كاپيتال, ەڭ الدىمەن, بٸلٸم ساپاسى ارقىلى قالىپتاسادى. ونى وڭتايلاندىرۋداعى بٸلٸم سالاسىنىڭ ٷلەسٸ ەلدەقايدا ەرەكشە. سوندىقتان دا بۇل سالاعا رۋحاني قۇن قالىپتاستىراتىن ينۆەستيتسييالىق قۇندىلىق رەتٸندە قاراۋ قاجەت. بٸلٸم بەرۋگە ينۆەستيتسييا تارتۋ جەكەلەي ادام مەن تۇتاس مەملەكەت ٷشٸن دە وڭتايلى شەشٸم ەكەنٸن ايماق باسشىسى ٷنەمٸ ايتىپ كەلەدٸ. ايماقتا بٸلٸم بەرۋ سالاسىندا مەكتەپكە دەيٸنگٸ قامتىلۋ دەڭگەيٸ جٷز پايىزدى قۇراپ, ٷش اۋىسىمدا وقيتىن مەكتەپتەر جويىلعان. بٸر عانا جالاعاش اۋدانى م.شەمەنوۆ اۋىلىنداعى №34 ورتا مەكتەبٸنەن باسقا, اپاتتىق جاعدايداعى مەكتەپتەر جوق. سوڭعى 5 جىلدا ٶڭٸردە 37 اپاتتىق مەكتەپتٸڭ ورنىنا 45 مەكتەپ بوي كٶتەرٸپ, پايدالانۋعا بەرٸلگەن. جاڭا وقۋ جىلىندا قازالى جەنە جاڭاقورعان اۋداندارىندا 300 ورىنعا لايىقتاپ سالىنعان جاڭا مەكتەپتەر پايدالانۋعا بەرٸلدٸ. 2017-2018 وقۋ جىلىندا قارماقشى جەنە جاڭاقورعان اۋداندارىندا 3 مەكتەپ جۇمىسىن باستاعان بولاتىن. بۇدان باسقا, جىلدىڭ سوڭىنا دەيٸن ارالدا 300 ورىنعا جەنە قىزىلوردادا 600 ورىنعا ارنالعان مەكتەپتەر ەسٸگٸن اشپاق. بۇل بٸلٸم وردالارىنىڭ ەرقايسىسىنان بولاشاقتا ەلٸمٸزدٸڭ دامۋى ٷشٸن تەر تٶگەتٸن جاستاردىڭ تٷلەپ ۇشاتىنى ايتپاسا دا تٷسٸنٸكتٸ. مەسەلەن, بيىلعى تٷلەكتەردٸڭ دە جوعارى جەنە ارنايى وقۋ ورىندارىنا تٷسۋ كٶرسەتكٸشٸ كٶڭٸل مارقايتارلىق. بىلتىر 97%-دى ەڭسەرگەن ەدٸ. بٸرنەشە جىلدان بەرٸ بٸزدٸڭ ايماق ۇبت كٶرسەتكٸشتەرٸ بويىنشا الدىڭعى بەس وبلىستىڭ قاتارىنا ٸلٸكتٸ. ۇبت تاپسىرىپ, مەملەكەتتٸك گرانتى الۋعا بٸرنەشە بالل جەتپەي قالعان اۋىل مەكتەپتەرٸنٸڭ تٷلەكتەرٸنە ايماققا قاجەتتٸ ماماندىقتار ٷشٸن وبلىس ەكٸمٸنٸڭ گرانتى بٶلٸنٸپكەلەدٸ.
اپاتتى اۋرۋحانالار تٷبەگەيلٸ جويىلادى
قازاقتا «ٷش نەرسەنٸڭ الدىن ال: اۋرۋدىڭ الدىن ال, جاۋدىڭ الدىن ال, قايتا قوزعان داۋدىڭ الدىن ال» دەگەن تارقاتىپ ايتپاسا دا تٷسٸنٸكتٸ تەمسٸل بار. ونى ناقتىلاي تٷسەتٸن «جارلىنىڭ بايلىعى – دەنٸنٸڭ ساۋلىعى» دەگەن مەتەل جەنە بار. مٸنە, بٷگٸنگٸ كٷننٸڭ دەنساۋلىق سالاسىندا وسى ەكٸ سٶزدٸ نىساناعا الىپ, اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستار قىرۋار. مەسەلەن, قىزىلوردا وبلىسىنىڭ دەنساۋلىق ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ باعدارلاماسى جاسالعان. وسى باعدارلاما اياسىندا الداعى 3 جىل ٸشٸندە وبلىس بويىنشا 78 نىسان سالىنادى دەپ جوسپارلانۋدا. سونىڭ 16-سى كەلەسٸ جىلى ەرٸپتەستٸك اياسىندا بوي كٶتەرەدٸ. سونداي-اق, مەملەكەتتٸك-جەكەمەنشٸك ەرٸپتەستٸك اياسىندا 6 ملرد تەڭگەگە جۋىق قاراجاتقا 4 كومپيۋتەرلٸك توموگرافييا, 3 انگيوگرافييالىق جەنە 1 مرت اپپاراتى, سونىمەن قاتار رەانيماتسيياعا ارنالعان, نەرەستەلەر بٶلٸمٸنە ارنالعان زاماناۋي ٷلگٸدەگٸ قۇرال-جابدىقتاردىڭ بارلىعىن الۋ ٷشٸن جۇمىس ٸستەلٸپ جاتىر. قازٸرگٸ تاڭدا ارال, شيەلٸ جەنە قازالى اۋداندىق اۋرۋحانالارىنىڭ قۇرىلىسى جٷرٸپ جاتىر. جوعارى ساپالى مەديتسينالىق قىزمەت كٶرسەتەتٸن ەمدەۋ مەكەمەسٸ جۋىردا جالاعاش اۋدانىندا دا بوي كٶتەرەتٸن بولادى. وسى مٸندەتتەر جٷزەگە اسسا, اپاتتى جاعدايداعى اۋرۋحانالار مەسەلەسٸ تٷبەگەيلٸ جويىلادى.
جالپى, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا بارلىق شارالار ازاماتتاردىڭ دەنساۋلىقتارىن جاقسارتۋ مەن ٶز دەنساۋلىقتارىنا دەگەن جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ ارتتىرۋعا باعىتتالادى. بيىل بۇل سالادا جالپى ادام ٶلٸمٸنٸڭ كٶرسەتكٸشٸ 1,5%-عا ازايعان, قاتەرلٸ ٸسٸكتەن بولاتىن ٶلٸم سانى 10,4%, قاناينالىم جٷيەسٸنٸڭ بۇزىلۋىنان بولاتىن ٶلٸم سانى 9,4%-عا تٶمەندەدٸ. ەسٸرەسە, سەبي ٶلٸمٸ سانىنىڭ بىلتىرعى جىلمەن سالىستىرعاندا 14,3%-عا تٶمەندەگەنٸ قۋانتادى. قازٸرگٸ تاڭدا ٶلٸم كٶرسەتكٸشٸنٸڭ 52 پايىزىن قۇراپ وتىرعان اۋرۋدىڭ 5 توبى بويىنشا 5 «جول كارتاسىن» جٷزەگە اسىرىپ كەلەدٸ. بۇل جۇمىستار 2020 جىلعا دەيٸن ٸسكە اسىرىلادى. بەلگٸلەنگەن مەرزٸمگە دەيٸن اۋرۋلار بويىنشا كٶرسەتكٸش سانى نٶلدٸك مەجەگە تٶمەندەيدٸ دەگەن ٷمٸت بار. دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن دامىتۋدىڭ باستى باعىتى دەرٸگەرلەردٸڭ بٸلٸكتٸلٸگٸن ارتتىرۋ بولماق. سونداي-اق, رەسمي مەلٸمەتتەرگە سٷيەنسەك, «ەلەۋمەتتٸك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ قورى» كەاق قىزىلوردا وبلىسى بويىنشا فيليالى مەملەكەتتٸك تاپسىرىس شەڭبەرٸندە قىزمەت كٶرسەتكەن ەمدەۋ ۇيىمدارىنا 21 ملرد 535 ملن تەڭگە اۋدارعان. بۇل – كەپٸلدەندٸرٸلگەن تەگٸن مەديتسينالىق كٶمەك كٶرسەتۋ (كتمكك) شەڭبەرٸندە بەكٸتٸلگەن كەلٸسٸمشارتتاردىڭ جالپى سوماسىنىڭ 59 پايىزى. بٷگٸندە قوف «مسق» مەملەكەتتٸك تاپسىرىس بويىنشا قىزمەت كٶرسەتۋگە نيەت بٸلدٸرگەن 65 مەديتسينا ۇيىمىمەن بەكٸتكەن. ونىڭ 34-ٸ – جەكەمەنشٸك ەمدەۋ مەكەمەلەرٸ. كتمكك پاكەتٸ شەڭبەرٸندە حالىققا تەگٸن كٶمەك كٶرسەتۋ جٶنٸندە بەكٸتٸلگەن 95 كەلٸسٸمشارتتىڭ جالپى سوماسى 36 ملرد 470 ملن تەڭگەنٸ قۇراپ وتىر.
ايتپاقشى, بۇل سالادا سٷيٸنشٸلەيتٸن دە جاڭالىق بار. ول – بيىلدان باستاپ دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ ەۆروپالىق ستاندارتتارىنا سەيكەس كەلەتٸن «دەنٸ ساۋ ايماق» جوباسىنىڭ قولعا الىنۋى. مۇنداي جوبا رەسپۋبليكا بويىنشا تەك سىر ٶڭٸرٸندە عانا جٷزەگە اسۋدا.
سالعىرتتىقتى كٶتەرمەيتٸن سالا
نەگٸزٸنەن قىزىلوردا وبلىسىنىڭ كليماتى اۋىل شارۋاشىلىعىنا ٶتە قولايلى. جەنە بۇل سالا ٶركەن جايعان. بٷگٸندە يندۋسترييالىق ايماققا اينالىپ جاتقانىمەن, ەسكٸ دەستٷردەن جاڭىلعان جوق. ياعني, ەگٸن ەگٸپ, مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىسۋ اتا كەسٸپ رەتٸندە دامىپ كەلەدٸ. وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ رەسمي سايتى جارييالاعانداي, اگرارلىق سەكتورعا كٶرسەتٸلگەن مەملەكەتتٸك قولداۋعا بيىل 10,7 ملرد تەڭگە بٶلٸنگەن. ال جىل باسىنان بەرٸ 16,9 ملرد تەڭگەنٸڭ ٶنٸمٸ ٶندٸرٸلگەن.
بٷگٸنگٸ كٷنگە شارۋاشىلىقتار بويىنشا بارلىعى 184,5 مىڭ گەكتار, ونىڭ ٸشٸندە 2296 گا جازدىق بيداي, 433 گا ارپا, 1027 گا استىقتىق جٷگەرٸ, 618 گا تارى, 51 گا كٷنباعىس, 10282 گا ماقسارى, 19170 گا جاڭا جوڭىشقا, 791 گا مالازىقتىق جٷگەرٸ, 4538 گا كارتوپ, 5365 گا كٶكٶنٸس, 7490 گا باقشا ەگٸلگەن. كٷرٸش القابىنىڭ 87267 گەكتارى جوعارى رەپرودۋكتسييالى تۇقىممەن سەبٸلدٸ. الدا سول ەڭبەكتٸ جيناۋ ناۋقانى باستالادى. بۇل سالا نەگٸزٸندە جالقاۋلىق پەن سالعىرتتىقتى كٶتەرمەيدٸ. ەككەن ەگٸننٸڭ جەر بەتٸنە بٷر جارىپ شىعامىن دەگەنشە دە, ودان كەيٸن دە بابى ەڭبەكقورلىقتىقا جەتەتەدٸ. گەكتارلاپ ەگٸپ تاستاعان تۇقىمنىڭ جايى بولماسا, ەتكەن ەڭبەك, تٶككەن تەر دالاعا كەتەدٸ. سوندىقتان الداعى وراق ماۋسىمىندا سىربويىلىقتاردى ماڭىزدى شارۋا, زورجاۋاپكەرشٸلٸك كٷتٸپ تۇر.
كەسٸپكە جول اشۋ – جۇمىسسىزدىقتى ازايتۋ
حالىقتىڭ ەكونوميكالىق بەلسەندٸ توبىن ارتتىرۋ ٶزەكتٸ مەسەلەنٸڭ قاتارىنان تٷسكەن ەمەس. ايماعىمىزدا جىلدىڭ باسىندا 97538 تولىققاندى جۇمىسپەن قامتىلماعان جەنە جۇمىسسىز ازاماتتار بار ەكەندٸگٸ انىقتالدى. بۇلار – ٶزدەرٸن زەينەتاقى تٶلەمدەرٸن, مەديتسينالىق قىزمەتتەر مەن ەلەۋمەتتٸك ساقتاندىرۋدى الۋ مٷمكٸندٸكتەرٸنەن ايىرىپ وتىرعان تەۋەكەل توبىنداعى ازاماتتار. سوندىقتان مەملەكەت وسىنداي ازاماتتاردى ەڭبەك نارىعىنا قاجەتتٸ ماماندارعا وقىتۋ ارقىلى جۇمىسسىزدىقتى ازايتۋدى كٶزدەپ وتىر. جىل باسىنان بەرٸ 7000-نان استام ادام جاڭا جۇمىس ورىندارىنا ورنالاسقان. 20400-دەن استام ادام نەتيجەلٸ جۇمىسپەن قامتىلىپ, 20000-عا جۋىق ازاماتتىڭ قىزمەتٸ زاڭداستىرىلعان. ولاردىڭ 17000-عا جۋىعى جۇمىسبەرۋشٸلەرمەن ەڭبەك كەلٸسٸمشارتتارىن جاساسقان جەنە 3000-نان استام ادام مەملەكەتتٸك كٸرٸس ورگاندارىندا جەكە كەسٸپكەر رەتٸندە تٸركەلٸپ, ٶز كەسٸپتەرٸن باستادى. سونىڭ نەتيجەسٸندە, جىل باسىنان بەرٸ ٶنٸمسٸز جۇمىسپەن قامتىلعان جەنە جۇمىسسىز رەتٸندە تٸركەلمەگەن ادام سانىن 27 مىڭنان استامعا ازايتۋعا قولجەتكٸزٸلدٸ. بۇل كٶرسەتكٸشتٸ 70 مىڭعا جەتكٸزۋ كٶزدەلگەن.
جۇمىسسىزدىقتى ازايتۋ ٷشٸن شاعىن جەنە ورتا بيزنەستٸ دامىتۋ ٷلكەن رٶل اتقارادى. ول – ەلەۋمەتتٸك از قورعالعان ادامداردىڭ سانىن ازايتۋدىڭ ٶتە تيٸمدٸ تەسٸلٸ. 2018 جىل وبلىسىمىزدا «جاپپاي كەسٸپكەرلٸكتٸ قولداۋ جىلى» بولىپ جارييالاندى. كەشەندٸ «جول كارتاسى» ەزٸرلەنٸپ, نەتيجەسٸندە اعىمداعى جىلى بارلىق قارجى كٶزدەرٸنەن 32 ملرد.-تان استام تەڭگە بٶلۋ كٶزدەلۋدە. ايماق ٷشٸن ماڭىزدى قۇجاتتاردىڭ قابىلدانۋىنىڭ نەتيجەلەرٸ بايقالىپ, اعىمداعى جىلى وبلىستا جۇمىس ٸستەپ تۇرعان كەسٸپكەرلٸك سۋبەكتٸلەر 11%-عا ارتىپ, قىزىلوردا وبلىسى ايماقتار اراسىندا كٶش باستاپ تۇر.
