Qazaqstan Jazýshylarynyń Quryltaiy qarsańynda
Qýanyshymda shek joq! Búgingi qazaq ádebietiniń, ásirese, poeziianyń jai-japsary, pikirtalastar, kózqarastar ártúrliligi, naqty ádebi synnyń joqtyǵy, «Alash», Memlekettik syilyq degenderdiń keide barmaq basty, kóz qystylyqpen beriletini siiaqty kókeikesti máselelerdiń jalǵyz ádebi gazetimiz «Qazaq ádebietinde» de kóterilmek túgil syńar aýyz sóz aitylmaǵanyna 23 jyldyń júzi bolyp edi. Adamnyń da, qoǵamnyń da aǵzasyn bildirmei jep bitiretin osynaý keselderge qarsy oi-pikirlerdi ashyp aitýǵa jol ashyp bergen, qazaq baspasóziniń búginde kindikten qalǵan jalǵyzyndai «Jas Alashyma» jerdegi emes, kóktegi Qudaidyń nury jaýsyn!
Quryltai aldyndaǵy bul syni pikirtalasqa Amanhan Álimniń Nesipbek Aitulynyń «Rýhani jańǵyrý» báigesin alǵan «poema» dep atalǵan shyǵarmasyna syny jáne oǵan N. Aitulynyń qarsy maqalasy kópten qalyptasqan únsizdik atty ustanymǵa qozǵaý salǵandai boldy. A.Álimniń bar jazyǵy onyń eshqandai da poemaǵa úsh qainasa sorpasy qosylmaitynyn, avtor poema degenniń ne ekeninen habarsyzdaý ekenin aitqany edi. Bul shynynda da poemadan aýyly alysta jatqan, Elbasyn oryndy-orynsyz maqtaýǵa kóbirek kóńil bólgen, bastan-aiaq uranshyl pafostan turatyn, bir-birine logikalyq bailanysy joq joldardyń jiyntyǵy siiaqty degen pikirdi biz de aittyq. Átteń, ózine aitylǵan synǵa qalai jaýap bergenine qarap-aq adamnyń oi-órisi, paryq-parasaty, kórgendiligi, bilim deńgeii qandai dárejede ekeni taiǵa tańba basqandai kórinedi de turady eken. Avtor óziniń shyǵarmasy Amanhan aitqandai óte qaradúrsin, qarabaiyr emes shynaiy kórkem shyǵarma bolsa, onysyna bultartpas dálelder keltirip, baisaldy, saýatty (eger ondaiy bar bolsa) jaýap bergeni jón edi. Biraq 23 jyl boiy ádebiettegi ótkir synnyń ornyna «únsizdik», iaǵni «tynyshtyq saqtaý» qaǵidasyn qarý etip ustap kelgen Jazýshylar Odaǵyna ózgeris ákeletin Quryltai kúni kep qalsa da, Amanhandar aitatyn azdy-kópti syn-pikirge áli de jol ashyla qoimaǵanyn Nesipbek myrzanyń dereý Amanhannyń óleńderin tutqynǵa túsken jemqordyń aqshasyn sanaǵan qarjy politsiiasyndai jiliktep, borshalaǵanynan anyq kórdik. Árine, ádebi pikirtalas kezinde ádep saqtalýy kerek ekeni aian. Amal ne, Nesipbektiń sol maqalasy ádebi pikirtalas degennen góri ashý-yza, keýdeni kernegen kek deýge kelińkireitin dúnie bolyp shyqty. Ol tipti, A.Álimge jyly lebiz bildirgenderdi «klassikter» dep keketýge deiin bardy.
Álde 23 jyldan beri poeziiaǵa qatysty bir ótkir pikirtalas kórmei shólirkeý me, álde ózim de Nesipbek Aitulynyń «klassigi» bolǵym keldi me qaidam, «Jas Alashqa», «Aqyndyq – eń aldymen ar tazalyǵy» degen maqala jazdym. Biraq sonyń ishinde Amanhan Álimge jaqtasyp, ony qorǵashtap aitqan bir aýyz sóz bolǵan joq. "Jaqsy óleń, ortasha óleń, nashar óleń bolady. Kemshiliksiz dúnie joq, ekiniń biri uly aqyn, kemeńger aqyn dep júrgenderdiń ózinde shikilik keńirdekten keledi" dedim. Maqala negizinen búgingi Jazýshylar Odaǵynyń jai-kúii, poeziianyń jeke basqa tabynýshylyq poeziiasyna, bilik basyndaǵy bishikeshterden bastap, qaltaly baishykeshterge arnalǵan jaǵympazdyq, kúnkóris poeziiasyna ainalyp bara jatqany, keibir ádebi syilyqtardyń poeziia salasynda barmaq basty, kóz qystylyqpen beriletini týraly boldy. Utyry kelgende aita keteiik, sol maqalada osy kúni kózi tiri bir azamattyń sol Memsyilyq laýreaty ataný úshin 5-6 ret túsip, aqyrynda rakpen aýyramyn, dárigerler 5-6 ai ómiriń qaldy dep otyr, raktan óldim ne, asylyp óldim ne osy joly laýreat bolmasam asylyp ólem dep jurttyń záresin alǵanyn, sol kisi aramyzda áli júrgeni, endi biri Elbasymyzǵa qart partizan jazýshyny salyp laýreattyq alǵany da aityldy. Sonyń ishinde Memlekettik syilyqty Nesipbek Aitulynyń qaita-qaita túsip, jylarman bolyp maqala jazyp júrip alǵanyna sál keńirek toqtaldym. Ol áleýmettik jelilerde jariialandy.
Sonaý soǵys jyldary «Prinimaiý ogon ne sebia» degen sóz tirkesi qalyptasqan eken. Adam aiar qylyǵym joq, sóitip, men de Nesipbek Aitulynyń qardai boraǵan oǵynyń tasqynyn Amanhannan ózime qarai burdym da aldym. Iá, kim-kimniń de paryq-parasatynyń deńgeiin onyń «lám-miminen»-aq kóresiń. Nesipbek myrza da meni ózimniń óleńderimmen-aq soiyp salmaq bolyp otyryp óziniń oi-órisi, bilim-biligi qandai deńgeide ekenin bul joly taǵy bir baiqatyp qoidy. Óz basym osynyń aldynda onyń "Memsyilyq laýreaty" degen ataqqa qanshalyqty laiyq ekenine kúmán keltirgenim máseleniń berjaǵy eken. Ol ózi ádebi syn aitpaq bolǵan adamyn «ýyzynda jarymaǵan» degen siiaqty biologiialyq, «kótek arbaly» degen siiaqty jol-kólik ýaqiǵalarynyń terminderimen sybap salatynyn kórgenmin. Endi ózimdi «diýana» degenine renjimek túgil biraz selkildep kúlip alǵanyma Allah kýá! Onyń «Jas Alashta» jariialaǵan «Óziń diýanasyń, kimge pir bolasyń» degen maqalasyn oqyp endi myna Nesipbek QazMÝ-dyń jýrnalistika fakýltetin bitirgen be shynymen, mynaý ne degen ádebi saýatsyzdyq dep taǵy qairan qaldym.
Qairan qalǵan sebebim, Nesipbek qai aqynnyń da shynshyldyǵy, ar-namys aldyndaǵy tazalyǵy eń áýeli óziniń boiyndaǵy búkil mini men kemshiligin óleńi arqyly ózi aityp otyratynynan kórinetinin bilmeidi eken.
Iá, meniń óleńderimde myna jalǵan dúnieniń qý tirliginen góri muń, ótken kúnderdi ańsaý, «biik qyp arman bergen kúiikti erge» dep qol jetpeske qol sozý jii kezdesedi, ásirese, ózimniń ómir súrýge qabiletsizdigim, joq jerden ózime jaý taýyp alatyn shataqtyǵym, aqylsyzdyǵym týraly da kóp aitqanym ras. Bul bir mende emes, ózge de aqyndar arasynda kóp ushyrasatyn jaǵdai. Aituly sonyń ishinde meniń búginde «misyz degen ataǵym bar» degen sózimdi kórgende kókten izdegeni jerden tabylǵandai qýanyp, sen shynynda da misyzsyń, men baiaǵydan beri sony bilmei kelippin, sen aitysýǵa turmaityn adamsyń degenge sheiin barady. Mine, Nekeńniń álem ádebietiniń poeziiasy túgil úidiń irgesindegi orys ádebietinen saýaty óte tómen adam ekeni osy sózinen taǵy men mundalap shyǵa keledi. Ózin-ózi sheneý, mineý, ózine-ózi kúiiný olar túgil kúni keshegi Jumeken, Muqaǵali, Keńshilikterde de jetkilikti. Tórt jaǵy túgel tórt qubyladai derlik graf, aty álemge áigili L.Tolstoi bir sózinde men haiýandarsha ómir súrip jatyrmyn dese, bas aqyn Abaiyńnyń ózi «At kótermes minim bar», endi birde «Júregime qarasam, inedeiin taza joq» deidi. Sergei Eseninniń «Na koi chert mne, chto ia poet, i bez menia v dostatke driani» degen óleńin kezinde ózim qazaqshaǵa aýdarǵanmyn. «Drian» degen orysta túkke turǵysyz, silimtik degendi bildiredi. Bulaisha ózin-ózi óltire synap-mineý, ózin kem sanaý A. Blokta da jeterlik. Olar ózderin solai dep otyrǵanda meniń ózimdi «misyz» deýimniń ózi Nesipbektiń laýreattyǵymen bara-bar shyǵar (ázil ǵoi). Sol ataqty adamdardyń ózderin ózderi solai minegeninen habary bar saýatty adam bolsa ol osylai betaldy sóilemes edi. Demek, ol ádebietten onsha jan sýsynyn qandyrmaǵan adam bolǵany. Onyń jýrfakty qalai bitirgenine tańdanýyma da sol sebep boldy.
Jalpy, osy azamattyń syn maqalasynyń qaisysyn alsańyz da alyp otyrǵan obektisin taldaý, talqylaý, salihaly pikir aitýdan góri onyń avtoryn «ýyzynda jarymaǵan», «kúl tasyǵan Amanhan», meni «Diýanasyń kimge pir bolasyń» dep, aýyl-úidiń arasyndaǵy urys-keriske ábden mashyqtanǵan áieldershe kemsitý, aiqai-shý urysý basym bolyp keledi. Al ánebir kezde Qul Kerim Elemes degen aqynnyń óleńderin synap otyryp, ony «kók shapandy, kótek arbaly Kerim Elemes» dep ataýy onyń synshyldyǵynyń eń «shyrqaý shegi» boldy. Reti kelgende renishimizdi aita keteiik, onyń osyndai bylapyt sózderiniń «murtyn buzbai» bergen «Jas Alash» meniń «Aqyndyq eń aldymen ar tazalyǵy» degen maqalamnyń álgindei ashylaý tustaryn qysqartyp berdi.
Nesipbek meniń aqyndyq eń aldymen ar tazalyǵy degenime taza adamdar úndemeidi degen siiaqty kisi kúlerlik «tujyrym» aitady. Osynyń ózinen-aq onyń álem aqyndarynyń qai-qaisysy da ar-namys tazalyǵyn duǵadai qaitalaýmen ótkeninen, beihabar ekeni taǵy da kórinis beredi. Ras, ar-namys tazalyǵy haqynda úndemeitinder bar. «Urynyń arty qýys», ártúrli ataq-dańqty, syi-siiapatty, laýreattyqty neshe túrli qýlyq-sumdyqpen alǵandar ar tazalyǵy týraly úndemeidi. Óitkeni, óziniń arty ashylyp qalady. Apyr-ai, bul ózi basqany aitpaǵanda ǵulama shaiyr Ábýbákir Kerderiniń «Airylsań ómir boiy jiǵanyńnan, ei, pende, aiyrylmashy imanyńnan degenin, al orys poeziiasynyń eń aitýly tulǵalarynyń ózi «Dýsha poeta doljna byt chistoi», «Dýsha moia, býd bezviina kak angel» deýmen ótkenin de bilmeidi eken ǵoi deisiń taǵy da.
Iá, kezinde Eseninge, Blokqa, Muqaǵaliǵa, Tólegenge, Maratqa (Otaraliev) eliktep, bizdiń qatarlardyń ishpegeni kem de kem shyǵar. QazMÝ-dyń alǵashqy kýrsynda oqyp júrip «Maskúnem stýdenttiń monology» degen ázil óleń jazǵam. Ol
Qudaiym, bizdi erkek qyp jaratqanda,
depti ǵoi: «Al ómirden qarap qalma!»
Jýaiyq qaiǵy-muńdy keýdedegi,
Ei, dosym kóńil ashar sharap bar ma? - dep bastalyp, onyń tipti, lektsiia, zachet, emtihan degenderdi kóp ýaiymdatpaityn «keremet qasietterin» aityp kelip:
Bul ómir-ómir emes avtobaza
Ishkishter – eń myqtysy «Kraz», «Mazy»
Qiraimyz bir kúni áli tasqa soǵyp,
Osylai júremiz de biraz ǵana, - degen ázilmen aiaqtalatyn. Ol keiin búkil ýniversitetke taralyp ketipti. Ótken jastyq shaqtan estelik bolsyn dep kitabyma kirgizsem, Nesipbek dos meniń aqyndyǵymdy synaý úshin júzdegen óleńniń ishinen sony qalai taýyp alǵan deseńizshi!? Aý, sonaý Omar Háiiamnan beri qaraiǵylardyń ishinde óleńine araq-sharapty, káiipke túsken masań kúidi jyrlamaǵan shaiyr bar ma!? Arýaqtary keshirsin, taǵy da Muqaǵali, Tólegen, Marattar eske túsedi. Eń bir mádeniettileý sanalatyn A. Bloktyń:
«Ty pravo, pianoe chýdovishe,
Ia znaiý, istina v vine,
Ý pianogo poeta slezy,
Ý pianoi prostitýtki smeh, degen joldarynan Nesipbektiń habary bar ma joq pa, onda sharýam joq. Meni aldaǵy Quryltaiymyzdyń qarsańynda ádebiettiń beikúná arýdai eń bir pákizat janry poeziiamyz týraly onyń ádil baǵasyn eshqandai «Alash» syilyǵy da, árkim ártúrli aila-tásilmen alatyn Memlekettik syilyq ta bere almaityny, qysqasy aqyndyq eshqandai syilyqpen ólshenbeitini týraly maqala jazýyma Aitulynyń aqyn A.Álimdi synaǵan maqalasy túrtki bolǵanyna áli de qýanamyn.
Óitkeni, baspasóz betinde shirek ǵasyrdai ýaqyttan beri naqty syn maqala kórmei shólirkegenep qalǵanymyzdy jasyrýdyń qajeti joq. Bir ǵana «átteń-aiy» sol N. Aituly ózine baǵyshtap aitylǵan syndy kótere almaýyna ádebi óresiniń deńgeii sebep bolǵanyn kórsetip aldy. Taǵy bir átteń-aiy sol – meniń Nesipbek dos synaǵan óleńderim týraly sóz qadirin biletin aqyndar men talai-talai oqyrman baspasóz betinde shyn tebirenisterin bildirgen edi. Ras, mende keibireýlershe elimiz táýelsizdik alǵaly qazaq jumaqtaǵydai qarhállázi ómir súrýde, myńdaǵan jyldar kórmegen jaqsylyqty endi kórdik nemese Astanam, bas qalam, jas qalam dep, Nesipbekshilep bir óleńniń ana jerine de, myna jerine Elbasymyzdy engizip esim kete jyrlaǵan bir óleń jazyp kórmeppin. Onyń esesine, eldiń, qazaq ultynyń, áleýmettik aýyr jaǵdaiy, ana tilimniń óz Otanyndaǵy aianyshty hali, jerim men jer bailyǵymnyń retsiz rásýa bolyp jatqany siiaqty ultqa ortaq ýaiymymdy aitýǵa beiimdeý ekenim de ras. Keibir uranshyldar Astana qalasynyń týǵan kúnine arnap atoilatyp 300-den astam óleń oqyp jatqanda
Azattyq tańy atqanda
Aldymnan shyǵyp kil eges,
Alaqan jaiyp aspanǵa
Biz kútken baqyt bul emes, - dep bastalatyn óleńim jariialanyp, qalyń oqyrman rizashylyǵyn bildirip jatqanda bul Myrzan-Qaiǵy ǵoi dep mazaqtaǵandar da boldy.
Bolmaitynyn bilseń de jaza jeńil,
Aitqyzbasty aitqyzar nala kóńil.
Biz qimaityn eshnárseń qalmady ǵoi
Keleńsizder kemsitken mazaq ómir, - dedik te qoidyq. Álde Gelvetsiiden, álde Jan Bodriardan «bir memlekettiń basshysyn maqtap-maqtap memleketimen qosyp qurtyp jiberýge bolady» degendi oqyǵanym bar.
Sóz sońynda aldaǵy Quryltaiymyzdyń qarsańynda osy maqalany jazýyma sebepker bolǵan Nesipbekke qatty riza bola otyryp, oǵan da, basqa da aqyn dostaryma aitarym aqyly bar adam synnan emes bas salyp birin-biri maqtaýdan qorqýy kerek. Syndy unatpaityn adam eshqandai shyndyqty da unatpaidy.
Myrzan KENJEBAI, aqyn
