Bir minót bir kisiniń ómirine uqsas...
Abai
Poeziia ómirsheń, tiregi - sanaly halyq. Poeziia týraly jónsizdeý bolsa da oi aitqannyń bári janashyr. Bizdiń dáýirdiń aqyndary sireńkeniń shyrpysyndai birkelki oilaidy demeimiz. Olardyń ishki zerdesi, paiymy árqily bolýy zańdylyq. Keńestik úrdis, kónergen tásilmen «mityńdaǵysy» keletinder de bar. Burynǵy eski arbanyń jolynda terilgen oilar – búgingi oq dáýirinde de óz kebin joia almaidy degen qaǵidadan aýlaq bolýǵa jón silteidi. Sebebi, búgingilerdiń jan dúniesine qarai ońai jolmen jetý múmkin de emes. Ózgeshe paiymdaý, ózindik úlgilerge iz salý, tipten ózgeshe áýez tabý jolyndamyz. Ýaqyt tozańy qandai, qai jaǵymyzdan juǵysady - o jaǵy beimaǵlum. Ýaqyt óńi ózgerip «osy zamanaýilana» beredi. Bizdiń qulaq kereńdiktiń az-aq aldyndaǵy kúide. Kóz de buldyr, kóńil de máz emes. Qaitalanbaityn máńgilik sulbaǵa túsip naqty soqpaqty kórip, tani almai kelemiz be? Shala estigen, shala kóringen eles - saǵym dúnieden qol sozymda ǵana airylyp qalyp jatyrmyz. Shala saýattylyq ótken shaqty da, keler shaqty da naqtylaýǵa qolbailaý kedergi bolady. Murat Móńkeulynyń (1843 j.t) «Oiyl da Qiyl, Jem, Saǵyz, Qairan, Salanyń jatqan ańǵary-ai-yn...» eske alsań boldy – eski qazaqtyń eńseli qubatory óńi ap-aiqyn kórine bastaidy. Óshpeitin rýhani sanadaǵy náziralyq mórtańbalar bizdi keiingilermen osylai qapsyra túsedi. Mańyzdysy – bizdi tolyqtyratyn álemdik ólshemdegi poeziiany tanýǵa yshqynysymyz bolǵanymen rýhani órleý jaǵymyz áli qalys. Tipten kemeldikke emes, kembaǵaldyqqa ketip bara jatqan bizge, - jol aiyryǵyn aiqyn kórý jaǵy múldemge kemshin. Bizdiń aldymyzda buryn sońdy bolmaǵan uly ózgerister men bir keremet sulbanyń sulbasy anyq baiqalady. Sol jaǵynan qarasań sanaly poeziiada ilgerileýshilikter kórinis berýi múmkin. Bul árine esek dáme.
Búgingi dáýir – sanaly qaýymnyń óz ónimi. Endeshe álemdik rýhaniiatqa qajet jańa hahi ideialar týýy kerek. Jańa týǵan náresteniń ińgásyndai jaǵymdy daýystar, jańashyl aqyndar júreginen talyp - talyp estilýin qalaidy – sál sanaly el-jurt. Órkeniet jańalyqtary bir qaýyzdan qyltiyp kórinýi múmkin emes, árine. Osy zamanǵy eń bolmashy áreketterden, eń qarapaiym kezdeisoqtyqtardan da óleń qurylymy óriletin boldy. Biraq qaýqarsyz, ebdeisiz, olaq sanadan - ońdy poeziialyq ónim shyǵa qoimaitynyn sezdik.
Adamzattyq shym tereńdikten, azamattyq ádil hahilyqtan jańa ideialar toǵysy órip, órbitin sekildi. Ishki taitalas «soǵystardyń» igi nátijesi – osy zamandyq óleńder órneginen anyq kórinetinine senýge «týra kelmeidi». Terezege juqqan qyraý izderi sekildi asa qupiialy názik órnekterdei iz –poeziiada ǵana kezdesedi. Eger biz óleńdegi aldamshy kórinisterden qutyla alatyn bolsaq qana osy zamanǵy poeziia súrleýine jolyǵa alamyz. Asa tapshylyqtan sana qudiretine uialaǵan qýatqa qarai, aianyshty, mylqaý tirlikten endi-endi oiana bastaǵan oramdy parasattylyqqa, qur sózdilikten quramdas bólikterge turatyn uly mazmundarǵa qarai aiaq basýdan júreksinbesek-ti.
Poeziianyń syndarly aqiqattan syrtqary qalǵan tustary bolǵan. Bizdiń dáýirdegi syńarjaq rýhani ómirdiń dámine qunyǵý úshin onyń shetinde ǵana qara kórsetip júrý azdyq etedi. Osy zamandyq poeziianyń irgetasyn qalap júrmiz deitinderdiń sol irgetastyń bir synyǵy retinde ǵana kórinýi qanaǵattandyrmaidy. Poeziianyń uly maqsaty - sanasyz tobyrdyń rýhani ezgisin, egeligin sezinýge kónbeitin aqyndarynyń baqytymen júzege asady. Aqynnyń aqyny qanshama qat-qabat shógindiler arasynan ózin izdep tabýy – poeziianyń muraty.
Osy zamanǵy poeziia ómiri óz yshqynysynyń ishinde janaiqailar men jaltaqatsyz bulqynystardyń arqasynda ótse ǵana jón sekildi. Álemdik ólshem boiynsha ult poeziiasynyń jetýge múmkin mejelerin arifmetikalyq dolbarmen ólshei salý oryndy emes. Ushy-qiyrsyz mazmundarmen «zariiadtalǵan» qubylystardy júiesiz ólshemge salýǵa kelmeitindigin aitamyz. Logika da qajet bolmaidy oǵan.
Álemdik deńgeide óshpes alaýdai janyp turǵan kúiinde ótken órt tildi aqyndar kóp bolǵan. Solardyń ushqyny sheksiz keńistikke tarap ketip jatady. Úzdiksiz, tylsym, hám qupiia bir qýat kúsh, sol aqyndardyń jyrlarymen jalǵasyp adamzattyń kirshiksiz jan dúniesine qan tamyrlary arqyly sińedi.
Qaitalanbas ishki til – osy jyrlarda kórinedi. Iaǵni aiandy kie – poeziia, pálsafaly dil. Oilaý júiesindegi kidi jaisyzdyq, ishki tindegi kereǵar qatań úkimder poeziia atty qudyretti kieni oń iyqqa qondyrmaidy.
Jańalyqtar jyrdyń óń betin ashady, ózgeshe sezinis – onyń kelbetin aishyqtai túsedi. Sosyn tosyn áýez, tosyn maqamdar poeziiany túr-túrge bóleidi. Tyńnan tartylǵan túrenderdi árkezdegi «tórt qubylasy teń dástúrge» qarsy sanap jatyrqaityndar kóp kezdesedi. Dál osynaý syńar dástúrshildik – san ǵasyr boiy ulasyp jetken uly názirany bir qalypty dúregei tártipke baǵyndyrýmen keldi. Sanadaǵy jabyqtyq, qoǵamdaǵy jaryqshaq sáýleniń biltesin bitei túsetinin kórdik.
Óz jyrlaryna degen boikúiez toiympazdyq – álemdik ólshemge qarai betteýge daiar turǵan poeziia túrenine yqtiiarsyz bógesin boldy. Jańa mazmundy óleńderdi óz tutamymen ólsheitin, ómiri ózgere almaityn aqyndardyń jazǵanynan jazbaǵany abuiyr. Búgingi óleńder tipi ózgeshe kúimen ónip,ósip keledi. Bir arnaǵa baǵynǵysy kelmeitin jańa aǵymdar saryny keldi. Qysqasy, óleń tóńiregindegi oilaý keńdigi men erkin pishimder HH ǵasyr bergen qasań úrdisterge baǵyna qoimaityndyǵyn kórsetti. Bunymyz - kóne dástúrshildiktiń bári túbegeili joiylyp ketetin qubylys degenimiz emes. Poeziia alańynda tamasha básekelestik kóbeise bizdiń oilaý júiemizdegi erkin jeriktikke jol ashylady. Kóne áýezderden jańa izder uly dúniege keledi. Artqa qarap jaltaqtaýshylyq, izdenisten qashqaqtaýshylyqtyń bári osy zamanǵy poeziia órisin keńite almaidy. Poeziiadaǵy eń sátti teńeýler mahabbat jeriginen tabylady. Ókinishtisi – mahabbat kúlli ýaqytqa «tóre» emes.
Mahabbat taqyrybynda jazylǵan, syzylǵan uly qundylyqtar óte kóp. Poeziianyń ózi – sýretkerlik ǵumyrdyń naqty kórinisi iaki mýzasy. Aitalyq HH ǵ. Ispaniianyń áigili súgiretshisi Pablo Pikasso (1881-1973) mýzasy - «máńgilik mahabbat» jelisine quryldy. Jýyqta ǵana Niý-Iorkte ótken «Sothedy’s» birjasy shaqyrý saýdasynda onyń 1932 jylǵy «Altyn shyraqty báisheshek natiýrmorty» atty sýreti 41,5 mln dollarǵa baǵalandy. Pikassonyń jan dúniesin terbegen «naǵyz kúiiti kelgen haiýandyq mahabbatynyń» nátijesi – kórikti Fernando Oliveden bastalyp, Marsel Gýmbert (Eva), Mari-Tereza Valter, Dora Maar, Fransýa Jilo, Jaklin Roktarmen aiaqtalady. Bir ǵasyr iaǵni 91 jasyna deiin 20 myń súgiretti ómirge ákelgen Pikassonyń júregi 1973 jyly tamyzda toqtady. Pikassonyń otbasynda 50 jyl boiy birge bolǵan jary Mari-Tereza Valter uly keskinshi týraly esteliginde: «...Pikasso áieldi kim ekenine qaramastan eń áýeli zorlap, sońynan súgiret jailap salýǵa kirisetin...» dep keltiredi.
Uly sýretshiniń osy bir ersileý, qyrsyq ǵumyrynyń kýágeri Mari-Tereza Valter 1975 jyly asylyp ólgen jerinen tabylsa, Pikassonyń kúlli keskindemesinde 160 márte pir retinde somdalǵan sońǵy qosaǵy Jaklin Rok 1986 jyly ózin-ózi atýmen támamdalǵany bar.
Al, ekinshi jaǵynan qarasaq, Almaniialyq áigili aqyn, filosof, tarihshy Iohann Kristof Fon Shillerdiń (Iogánn Krístof Frídrih fon Shíller (nem. Johann Christoph Friedrich von Schiller; 10 noiabria 1759, Marbah-na-Nekkare — 9 maia 1805, Veimar)
«Qaskóilik pen mahabbat» (1784) atty iri týyndysy bar. Onyń aldyna túsetin qundylyq az bolýy da múmkin.
Endeshe máńgilik mahabbat týrasynda qalam terbeý – naǵyz qiiamet-maidan. Osy Shillerdiń týyndysyndaǵy keiipker Výrmnyń «...Sen meni esimnen adastyryp qutyrttyń, senimen birge tozaqqa ketem...» deitin aiani ishki derti esińizde bolar. Sol sekildi mahabbat táńirisi aqyndy da, keskinshini de «tozaq otyna shyjǵyrtady», esesine qundylyq saryny Hafiz jaýharlaryndai máńgi jalǵasady.
I.A.Býninniń (Iván Alekséevich Bý́nin (10 (22) oktiabria 1870, Voronej, Rossiiskaia imperiia — 8 noiabria 1953, Parij, Frantsiia)
«Arsenevtiń ómiri» (1927-1929, 1933) atty keremet týyndysynda: «...Arman men bolmys aralyq máńgilik maidan...» úshin mahabbatty saqtap qalý qatelik...» deidi de - «...qaisybir súiýde, ásirese áielge ǵashyq bolý sátinde ishtei mújilip, taýsylýdy ǵana asa jaqsy kóretin, aianyshty súiispenshiliktiń sezinisine ushyraityn ishki jan-dúnieniń zańdylyǵyna...» moiynusynýdan basqa laj qalmaitynyn meńzeidi. Shyǵarmanyń sońǵy tynysynda «...onsyz ótken kúnderimniń sońynda men ony alǵash ret túsimde kórdim...» dep támamdaidy. Bizdiń aitaiyn degenimiz Býninniń «...Arman men bolmysaralyq máńgilik maidan...» qaishylyqtaryn kórkemdiktiń ólshemi asa sheberlikpen ashyp berýin tilge tiek etý edi. «Arsenevtiń ómirindegi» jeke adamnyń taqsyretin oqi otyryp yryqsyz keshe, búgin, erteń atty ýaqyt órneginiń filosofiialyq mánin túisinýge bolatyndai. Eger sanaly oqyrman dál osy týyndyny naqty óz zeiinimen shamalai, saralai alsa – onyń quny Pikassonyń «Altyn shyraqty báisheshek natiýrmortynan» da baǵaly «súgiretti» kórsete alýy ǵajap emes edi.
Tabiǵattyń tańǵajaiyp sýretteri nemese eshkimniń sanasynan tys tylsym kórkemdigimen kóz tartatyn ǵajaiyptar I.A.Býnin týyndylarynyń ózeginde óriletinin aitamyz. Tek Tań dáýirindegi Qytai poeziiasynda ǵana kórinetin tabiǵattyń tylsym aishyqtary Býnin jan dúniesiniń jaýharlarynda jamyrai túsedi. Buny ǵaryshtyq poeziiadan ǵana kórinetin úilesim izi deýge bolatyndai. Qalaida álemdik poeziianyń jaýharlarynyń túpnegizderi bir arnanyń bastaýynan shymyrlap qainaityny hah.
Poeziianyń sory – aýyl arasyndaǵy bolmashy ǵana oqiǵany «kóriske qosyp» usaqtap bara jatqan aqyndardyń adasýynda. Kishigirim oqiǵany keń keńistikke qarai súireleýge talpynys jasaý – adamzat dáýirindegi barlyq aqyndarǵa enshi bolǵan tustary bar. Ótkendegi kóshpeli órkeniettiń ǵajaiyp sýretterin salý – búgingi kóp aqsha óndiretin shoshqa zaýytynyń keskin-kelbetine oda arnaýdan múldemge bólek haraket. Erterekte alpysynshy jyldardyń orta sheninde KSRO tusynda Lenin atymen beriletin marapatqa ie bolǵan áigili aqyn Edýards Mejeilaitistiń (Edýárdas Mejeláitis (Edýardas Beniaminovich Mejelaitis, lit. Eduardas Mieželaitis; 3 oktiabria 1919, derevnia Kareivishkiai, nyne Pakrýoiskogo raiona — 6 iiýnia 1997, Vilniýs) bir keremet maqalasy jaryq kórgen. Ol - Keńestik poeziianyń osy zamanaýi keskin kelbetin asty-ústine shyǵaryp kósep bergeni bar. Tájiribe bola tura tásildiń jetispeitini, kópsózdilik hám shatpaq, sál alysty boljai almaityn zaǵiptik týrasyndaǵy onyń sol sáttegi kesek oilary búgingi «usaqtarǵa» sabaq bolary sózsiz edi. «Kim táýir jaza almaidy, sol barlyǵyn joqqa shyǵarady» - bul E.Mejeilaitistiń sózi. Áiteýir Keńestik dáýirdi jyrlaýshylardyń k...ne burysh qystyrylǵan. Ókinishtisi bizdiń «leninshilder» sol maqalany áli bir ret bolsa da ádebiet oqýlyqtaryna bere almai júr. Árine Edýards Mejeilaitis taǵlymdary sekildi odan da qisyndy kóptegen qundylyqtardyń bolýyna talaspaimyn. E.Mejeilaitis kósedi eken dep Keńestik poeziia órttei laýlap jalyndap kete qoimasa kerek. Ony endi osylai doǵara turaiyq. Hosh.
Bizdiń oqyrmandar, sanaly qaýym qasyndaǵy jebirei men orystyń da, shyǵystaǵy qytaidyń da jaýharlarymen tanysýǵa quqyǵy bar. Ókinishtisi qaiyńnyń qabyǵyna basqa bir kúshter áserimen órnektelgendei ǵaryshtyq poeziiaǵa biz áli jetpei júrmiz. Biz artqa jaltaqtaýmen júrgende óz qasietimiz ben erekshelikterimizden kóz jazyp qaldyq. Óz baǵytynan kóz jazyp qalýdyń kesapatyn uly Qytai ádebieti hám poeziiasy basynan keshirdi.
Meniń paiymdaýymsha osynaý uly Qytai poeziiasy Tań dáýirinde qutyryna dáýirledi. Qytai poeziiasynyń altyn dáýiri - osy kezden bastaý alady ári osy kezden keiin aiaqtalǵan bolýy da múmkin!? Tań dáýirinde rýhani damýdyń sharyqtaý shegine jetken. Onyń bir belgisi – bizdiń oqyrmandar jaqsy biletin shaiyr Li Bai (701-762). Li Bai óleńderin ǵaryshtyq ólshemmen (sanamyzdyń jetken shegine deiin - R.S) paiymdaý, sińirý qajet. Li Bai jyrlary quddy tiri (jany bar – R.S.) poeziia sekildi. Tabiǵattyń san myń aishyqty reńimen boialǵan qudyretti súgiretter elesi – Li Bai óleńderinde qisapsyz. Eger qos janaryńyzben gúldiń, dala gúliniń siqyrly túrlerin oqyp, jan dúnieńizben sezine alatyn bolsańyz - Li Baidy oqyp bir kórińiz. «...Tósegimniń aldyna aidyń izi tógildi...» degen joldarǵa qarańyz. Iaki bul óleńdi ár eldiń árqily aýdarmashylary árqily tásilmen tárjimalady. Jetkizdi, hám sátsizdeý jetkizse - oqa emes. Óleń – ózi jandy aǵza. Jadyńyzǵa jaqyn. Jandúnieńe jaqyn dep týyndynyń bárin osylai táptishtei berýge bolmas. Birtúrli yńǵaisyz shyǵarmalar da kezdesýi múmkin. Latin Amerikasynyń áigili aqyny Horhe Lýis Borhestiń (Hórhe Lýís Bórhes (isp. Jorge Luis Borges; 24 avgýsta 1899 goda, Býenos-Aires — 14 iiýnia 1986 goda, Jeneva) «Tós belgi» atty bir shaǵyn áńgimesi bar. «...Men kezbemin...» dep bastalady. Barlyǵy ýaqyttyń aiasynda ótetin ótpeli ǵumyrdyń bir sáttik kórinisin sipattaidy. Han men qaiyrshynyń, ómir men ólimniń arajigin jalǵap nemese ajyratyp turǵan ýaqyt... Qyzyqtysy – kezbeler jan júreginde ótken kezdegi patshalyq biliktiń «túp nusqasy» máńgi saqtalǵan?!
Qysqa áńgimeniń qara sózben kestelengen óleń úlgisin osy týyndydan kórýge bolady. Li Bai óleńderi qanshalyqty qysqa, nusqa bolsa – Borhes qiialy da sonshalyqty shubalańqy emes. Múmkin bul tásildi ádebi ónimderdiń ómirge keletin qai bir tusynda qoldanýǵa bolatyndai. Li Bai dáýiri bir basqa, al Borhes óz dáýirinde Nobel syilyǵyna qol jetkize almady. Láiim álemdik poeziiany Li Bai men Borhestiń qysh ózekti týyndylarynsyz elestetý qiyn. Borhestiń «Stsipionnyń túsi» (Somnium Scipionis) atty qysqa áńgimesinde: «ólmeitin rýh» týraly joldar bar. Avtor bir jaǵynan - astraldyq dini pozitsiiasy jaǵynda nyq turady da, ekinshi jaǵynan - «sezimde máńgilik ólmeitin» rýh bar degen ósietke júginedi. Al, úshinshide - ol ǵaryshty tek hahi jandar ǵana aiaq basa alatyn eń tuńǵiyq ǵibadathana dep kórsetýge tyrysady. Solai, Li Baidy kóne qytailyqtar «Táńir elshisi», «Kókten jerge túsken ólmes rýh iesi» sanaidy, tabynady. Rasynda kóne Tań dáýirinde, qazirgi Sychýan ólkesi Zinjoý eldimekeninde dúniege kelgen ejelgi batys Lian eliniń patshasy Li Haonyń toǵyzynshy urpaǵy – aqyn Li Bai osy bolsa kerek. Bir ańyzda Li Baidyń anasy tús kóredi. Túsinde kókten juldyz aǵyp kelip ana qursaǵyna túneidi. Sodan soń ana júkti bolypty-mys. Náreste dúniege kelgende onyń esimin kók juldyzynyń aty – «Taibei» dep ataidy. Álemdik poeziiada ólmes jaryq juldyz sanalatyn sol Li Baidyń rýhy qoldady ma, kim bilsin, - áiteýir Shvetsiianyń Stokgolm, Norvegiianyń Oslo qalalarynda 111 retki Nobel syilyǵy «úlestirilgende» Shvetsiianyń patshasy Karl HÚI Gýstavtyń qolymen 870-shi úmitker Qytai aqyny Mo Ianǵa diplom, Nobeldiń súgireti mórlengen tósbelgi 1,2 mln dollary usynyldy. Sóitip 2012 jylǵy Nobel syilyǵy Qytai qalamgeri Mo Ianǵa (Mo Gýan) berildi. Sol sátten keiin ý-shý bastaldy. Eýro-Aziia aýmaǵy túgeldei dyrdýǵa ún qosty. Bul sensatsiia 1978 jyly 264-shi kezekte Rim ákeiine Ion Paýl ekinshige iaǵni Polshanyń Krakov shirkeýiniń dinbasy biskýp Karl Voitilla sailanǵan kezdegi ý-shýdan kem bolmasa kerek. Nobel syilyǵyna aty usynylatyn 350 shamasyndaǵy jazýshylar jaiynda qaldy. Syilyq Qytaidyń enshisine buiyrdy. Buiyrǵanda baiaǵy Maonyń «sarai jyrshysyna».
Mo Iannyń «Red Sorghum» (Qyzyl gaolian) kitaby Eýropa oqyrmandaryna jyldam jetkendigi - buǵan oń jol ashqan sekildi. Qyzyl gaolian – soiaýly júgeri tektes ósimdik. Kóbinde sypyrtqy jasaýǵa ǵana jaraityn bir nárse bolsa kerek. Mo Ian 1987 jyly Berlinde «Altyn aiý»-dy jeńip alǵan t.t.
Sol kezden bastap uly nemis oqyrmandaryna etene Mo Iannyń «Aǵash shárkei tozaǵy» t.s.s «Baqa» týyndylary arqyly batysqa tanyla bastaǵan. Únemi izdenisterde júretin bir kezdegi qatardaǵy jaiaý ásker Mo Ian budan soń «Sharap eli», «Piiazdar úni», «Ór keýde, óktem quiryq» sekildi shyǵarmalaryn usyndy. Shyǵarmashylyǵy aitarlyqtai, aýyz tolymdy bolýy, hám bolmaýy múmkin - áiteýir qytai jazýshysy Mo Ian (Mo Gýan)-ǵa «Nobel» buiyrdy. Menińshe tárjimalanýy kerek pe edi. Kórshi elderge múldemge beitanys - «Nobeldik marapat egesi» bolýy qajet pe? Kim bilsin? Bir qyzyqtysy - Qytai ádebietin álemdik deńgeige súirelep jarnamalap jatqan osynaý talantty «býrlaktary» ǵana. Bizde de osylai bolsa ǵoi?!
Nobel syilyǵyna ie bolǵan barlyq týyndylar teńdessiz desek múlde qatelesemiz. «Nobel komitetinde» kezekte turǵan 300-400 týyndynyń 10-20 paiyzy ǵana álemdik qundylyq retinde moiyndalýy da ǵajap emes. Dúnie - álem aq pen qyzyl sheńgeldiń ýysynda turǵan kezde «kommýnizmniń qashqyndary» - búgingi orys ádebietin qurlyqtan-qurlyqqa tasymaldap, tanystyrǵan, múmkin sol kezdegi ádebiettegi qurlyqaralyq «ballastikalyq zymyrannyń» mindetin atqarǵan da solar.
Solardyń biri – I.A.Brodskii (Iósif Aleksándrovich Bródskii (24 maia 1940, Leningrad - 28 ianvaria 1996, Niý-Iork) edi. Iosif Aleksandrovich Brodskiidi Reseidiń orys ultynyń aqyny degennen góri Amerikandyq shaiyr dep túsiný durys pa? HH ǵasyr Brodskiidi uly poeziia álemine usyndy. Meniń oiymsha onyń shyǵarmashylyǵy - ótken bir dástúrli keremetterdiń, asa talanttylardyń jalǵasy retinde qala berer edi. Biraq, reformator ótken shaqtaǵy dástúrli qalypty saqtap birjola qala almady. Ony buzdy. Keremet bir jańa úlgiler onyń qoltýmasynda sol sátten bastap kórinedi. Onyń úni poliaktarda da, britandyq poeziiada da júr. Beibaq, kezinde barynsha qýdalandy da. Demek onyń qýdalanýy – Brodskii poeziiasynyń álemdik qundylyq bolyp tanylýyna múmkindikter jasady. Keńestik temir shymyldyqtyń arǵy jaǵynda órbigen órtti jabyq áńgimeler - Brodskiidi ańyzǵa ainaldyryp jiberdi. Onyń poeziia álemindegi qajyrly tusy da taǵdyrdyń osynaý qiturqy kelekeli sátine dóp keldi. Ideologiialyq ótkir kezdikter kez-kelgen sáttiń bárinde onyń júrek, qan tamyrlaryn myljalap tilgileýmen boldy. Biraq, aqynnyń árqily óleńderindegi qan aralas ter tamshylary ony álem biigine qarai laqtyryp jiberdi. Jas talanttar arasynda ótken túrli kezdesýler men didarǵaiyp suhbattary da Eýraziialyq rýhani keńistiginde onyń bedelin táńirlete túskeni bar. Ásirese «Meiman» atty áigili poemasy 1961 jyly mamyrda Sankt-Peterbýrgte aiaqtalǵan. Buny Brodskiidiń «jumbaq álemi» dep sál ústemirek baǵalaýǵa bolatyndai.
«...Óz júregiń ózińde emes,
Basqa turmys, basqa Kún...» nemese
«...Qasyńyzda jylap turǵan jas shaǵyń,
Zýlap ótken tegershikter – qas-qaǵym...» dep.
Iá, nebári úsh bólikten turatyn poema álqissasyndai.
«...Jaqyndańdar maǵan qarai,
Kúz jaqutty kósheler...» dep bastalyp,
«...Qosh bolyńyz...
Meiman dosym - Men kettim.
Kóship kele jatqan ýaqyt,
Sen dep bil...» degen joldarmen onyń «ǵumyry» bitedi.
Ábden jaýyr bolǵan dáýirdegi aqyn janynyń eń aýyr úni, aǵyl, tegil jan daýysy da osy bolýy múmkin. Biraq ádebiet tanýshylar onyń «Zofia» poemasyndaǵy:
«...Kógińde táńir qaharlansa,
Tórińde ýaqyt úreili...» nemese «...bizdiń zaman qulypqa da senbeidi...» deitin astarly joldarynan attap óte almasy hah. Aqynnyń «Peterbýrg romany» (1961), «Sap» (1961) atty poemalarynyń qai-qaisysyn alsańyz da qudiretti - «ýaqyt» týraly tolǵanysyna kóz jetkizýge bolady. Sonaý bir qurlyqtaǵy Belgiianyń keskinshisi Masereh Frans (1869-1972) arnalǵan bolýy múmkin, áiteýir sol
«Peterbýrg romanynda» mynadai joldar bar.
«...Sharbaqtyń tar arasynan eńbektep,
Sharasyzdaý Kókek aiy syǵalap.
Masereldiń máiitimen eńirep kep,
Máńgilikke aǵady ózen tóńirekte...» Shynynda keremet...
Óleńdi tárjimalaý asa qiyn is. Alaida, qazaq tiliniń asa shuraily qorynyń nátijelerine súiene otyryp aqyn óleńderin naqty tárjimalaýǵa talpyný tipten abyroi. Alaida keiingi kezde bizde tildik qýat kemshin tartyp barady. Oi óristei almasa, óleń qalai poeziialyq aýdarma bola alady? Oi óristei almasa, órkeniettik, jalpyadamzattyq poeziialyq qundylyqtar kókjiegine jetý múmkin be?
Ádettegi keýdemen álemdegi tosyn turǵan túrendi «igere almaspyz» degen kúmán tumanyna tunshyǵa, qystyǵa til qatýǵa ǵana dármenimiz bolsa qaitemiz?! Ókinishti! Biz óz qoldanysymyzdaǵy tildik qundylyqtyń orbitasynda emes sekildimiz. Qinala-qinala ýaqyt aiasyna sińisip usaqtap barady ekenbiz. I.Brodskii sony meńzese kerek.
«Ýaqyt» - degen ne? Aqynnyń ólgen kezi me? T.S.Eliot dúnieden ozǵan kezinde sol Iosif Brodskii 1965 jyly qańtardyń 12-si kúni bir óleń arnady. Óleńniń ón boiynan ýaqyttyń nári seziledi.
Qudai emes, ýaqyt-
Ýaqyt ony shaqyrǵan.
Týlaǵan tolqyndar balań ǵumyrdai,
Biikke shapshyp aqyrǵy án.
Ajyrasady túren sanamdy qyrnai,
Jer tepkileidi batyrlar.
Biz túsken jerdiń topyraǵynda,
Sulaidy shyńdar sulbasyn
Qumǵa batyrǵan.
Jalpy adamzattyq taqyrypty osylai qozǵaý kerek-ti. Qazaq aqyndaryna, adamzattyq taqyrypqa erkin boilap enip ketýine - «qandai bir kúshten...» jol berilmei tur. Iosif Brodskiilerdiń óleńderin oqyp otyrǵan kezde bizdiń qulaǵymyzda Qurmanǵazynyń «Kóbik shashqany» kisinep turady. Mineki osy «Kóbik shashqandai» psihologiialyq ashýly, ishki kegi qainaǵan qýatty poeziiany biz - batys álemine qarai qýyp shyǵýymyz týra. Men teńizdi kórgen joqpyn. Biraq, teńizdiń dál túbinen tesip shyǵatyn tańerteńgi kúnniń keskini quddy dombyraǵa uqsaidy eken. Al, túngi aidyń teńizge qulaǵan súgireti – qobyz. «Kóbik shashqandy» psihologiialyq poeziia deýimizdiń sebebi – adam jan dúniesindegi san órnekti qańqalar men tańǵajaiyp sáýletter osy týyndydan «kórinedi», «oqisyń». Eshqashan qaita óńdeýdi qajet etpeitin osy «Kóbik shashqan» sekildi adamzattyq órnekti qubylystardy poeziiaǵa, osy zamandyq mýzykalyq túrge ainaldyryp jibersek...
Qazaq poeziiasynyń álemdik deńgeige jetpei turýynyń taǵy bir sebebi – «Kóbik shashqandardyń» kór-qapasta kómilip uzaǵyraq jatyp qalǵandyǵyna bailanysty. Endeshe qazaq poeziiasynyń Muhtar Maǵaýin túrendegen ǵasyrlyq «kisen ashary» álemge jol tartýy týra. Iranǵaiyptyń «Kúshiginen talanǵan», «Batqan kemeniń beibaqtary» atty dramalyq týyndylary bar (1990). Sol «Kúshiginen talanǵandy» biz áli jete kóre almai kelemiz. Ókinishti! Iranǵaiyp juldyznamashynyń sózimen:
Ajalyń – Ǵaiyp,
Didaryń – Ǵaiyp,
Dám – Ǵaiyp...
Nápsimiz – Ǵaiyp,
jáne de
Ǵaiyptyq tylsym –
Atatyn alǵy tań baiyp... - dep myna álemnen alystap ketkisi keledi. Ýaqyt...Sol sóziniń túiini dramanyń sońynda beriledi. Mysaly,
«...Jer – tozady!
Kók – azady –
Terek ǵumyryn qysqartyp,
Óz tamyryna ózi balta shapqan
Bu qylyǵyn Adam qoimasa –
Eki dúniesi birdei qabynyp,
Tórt qubylasy túgeldei tarylyp –
Táńirine tiri jazady!
Adamzatqa ortaq qasyretti seziný – eń kúrdeli sanazat azattyǵyna ákele alatyndai. Al, «Batqan kemeniń beibaqtarynda» - ólgen Kón sharyqqa til bitetin tusy bar. Birtúrli kúige enesiń. Sonymen Iranǵaiyp qiialynda - «egeýquiryqtar» dáýiri bastala, jalǵasa beredi. Senesiz be qymbattym...
Bizdiń paiym - keń daladaǵy saiǵaqtai edi. Bara-bara soqyr ańdai kúide qalmasa kerek-ti. Kóz aldymyzdy kórmeimiz, kórgimiz kelmeidi. Leninshil zaǵip ilimge boi úiretýdiń saldarynan áli aryla almai kelemiz. Múmkin qazaq rýhy kelesi tolqýdan keiin osy taqylettes týyndylardyń bir parasy - «teńiz deńgeiinen» sál joǵary shyǵyp ketetinine kóz jetkizýge bolady.
Ý.Shekspirdiń «Gamleti», Londonnyń «Globýs» teatrynda 1601 jyly qoiylǵan. Sol Richerd Biorgej somdaǵan ótkir, barynsha qýatty, tabandy hanzada «sahnalyq ómirge» kelgen joq. Gamletke ár qyrynan shuqshiyp qarap júrmiz. Bizdiń sanamyzdaǵy - Gamlet muń, jalǵyzdyq. Demek oǵan - «álemdik jalqylyq...» jarasady dese de keletindei. Mysaly, orystyń V.G.Belinskiii - «Uly aqyndar, jalpy adamgershilikke ortaq aqiqatty jyrlaidy...» dedi. Alaida V.G.Belinskiidiń «Gamleti» sál álsizdeý súzilgen. Búgingi ádebiette úreili shógindi kóp, shókken túietastardyń syzatynda tizile tunǵan jaýhar tastai ǵajaiyp gamletter az hám qajet. Kemeldikten asa týǵan talant - álemdegi barlyq jat qylyqtardy joiý úshin táńirden jiberilgen rýhani elshi – Gamlet. Óz anasyna «ǵashyq bolǵan» alaqus dep te sandyraqtar tańyldy oǵan. Kúmán, kúmán t.s.s. Biraq, Gamletke Ofeliianyń kózinen eshkim qarai almaǵany hah. «Gamlet» - búgingi poeziianyń qupiia túiinin sheshetin qubylys - rýhani tunba. Gamlettiń - «jyndanýy arqyly» dúnie-álemdegi barlyq ádiletsizdikti kúlli rýhani kúndes kúresterdiń keiipi retinde tanimyz.
Osynaý tragediialyq klassikalyq kórinisten 1996 jyly Angliiada Kenned Brana (Kenneth Branagh) kino-film jasady. Mineki sol V.G.Belinskii aitqan: «...Shekspir arqyly aldymen drama órkendedi, sońynan, ... Bairon, Tomas Mor, Vordsvort jáne basqalar arqyly poeziia óziniń joǵarǵy damý dárejesine...» jetti. Al, Soltústik Amerikadaǵy epikalyq poeziia atasy Kýper óz aldyna bir áńgimeniń arqaýy bola alady. Endeshe zamannyń bir kezeginde bizdiń Iranǵaiypqa da suranystar túseri hah.
Osyndai bir sátterde oiymyzǵa - álemdik poeziiada óz izi bar jaýhar jyrly alpaýyt aqyndardyń ólmegen ǵumyry keledi. Áýel basta talantty aqyndardyń ádebi synshylyqqa áýestigi barlary óz jazǵandaryna jaýaptyraq qaraitynyn aitqymyz kelgen-di. Solardyń biri – óz kezinde transtsendentalizm aǵymy boiynsha Amerika ádebietin tolyqtyra túsken - Ralf Valdo Emerson (Ralph Waldo Emerson) (1803-1882) esimdi aqyny. Onyń qalamynan kóptegen syni maqalalar men ádebi tanymdyq lektsiialar týdy. Aqyndyǵynan basqa esse janryndaǵy shyǵarmashylyǵy eleýli oryn alǵan - R.V.Emersonnyń tuńǵysh jinaǵy - «Nature» (1836). Sońynan «Poems» - óleńder jinaǵy basylǵan. Sol aqynnyń «Toǵailar jalǵasy sonet» atty asa kúrdeli aq óleńi - tekti oqyrmandar nazaryn tartqan. «Netken shejire kári-kári emender...» dep bastalady da,
«...Seniń úniń tap-taza muń, ýaiymdar
Ýaqytsyń, mahabbatsyń qaiyńdar...» dep bitedi. Muqaǵalidyń «Jas qaiyń»degen óleńi bar edi ǵoi.
...Japyraq júrek jas qaiyń,
Janymdy aiyrbastaiyn.
Sen adam bola bastasań,
Men qaiyń bola bastaiyn.
Kelisemisiń jas qaiyń?
...Ómirge ómir jalǵasyp,
Alamyz jerge jarmasyp
Birde adam, birde qaiyń bop...
Mineki, týra osy úndestik R.V.Emerson óleńderinde de júr.
Al, taǵy da Amerikanyń bir uly aqynyn mysalǵa alaiyq. Henri Ýodsýort Longfello (Henry Wadsworth Longfellow) (1807-1882) Mein ólkesinde Portlandda dúniege kelgen. «Muhittyń arǵy jaǵy» atty tuńǵysh jinaǵy 1831 jyly, sońynan «Tún túreni» (1839) atty jinaqtary jaryq kórgen sátten keiin ataq-dańqy arta túsken. Amerikadaǵy azamat soǵysy jyldarynan sál buryn onyń «Evangelin» (1847), «Hiavtata» (1854) týyndylary oqiǵadan burynǵy turmys jaǵdaiattaryn kesteleidi. H.Ý. Longfello uly sýretkerdiń bir sátti odasy – ortaǵasyrlyq aǵylshyn shaiyry - álem poeziiasynyń marapaty – «Altyn japyraq tájine» ie bolǵan Jeoffrei Choserdiń (Chaucer) (1340-1400) týǵanyna 500 jyl tolý qurmetine arnaldy.
Qart aqynnyń úii tur
Qalyń aǵash – arasy.
Jaýhar sáni jii tym,
Ańshy keipi jarasym.
Dáliz ishi – kógiljim,
Sándi jazdyń kúnindei.
Shaiyr Abyz kóńildi
Ańyzdyń hah pirindei.
Qaýyrsyndy qalamy,
Qaǵazyna bailanyp.
Shabyt shegi jańalyq,
Jata almady jailanyp.
«Kenterberdiń ańyzyn»
Kesteleýge sándep bir.
Boz tańdarda abyzyń,
Boz torǵaidai ándetti.
Bir keremet dybyspen,
Jan sezimi shalqyǵan.
Dala kórki púlishtei -
Iisi jupar ańqyǵan.
Áldilegen bulbul ún,
Ánshi qustyń shyryly.
Tyń derektiń sybyry,
Tynysyndai tiriniń.
Mineki, poeziianyń bizdi aparatyn kúlli soqpaqtary sairap jatyr.
Dál osylaisha aiqyn jáne tipten naqty jolmen biz de júrgimiz keledi. Alaida, sanaly oqyrmandarsyz eshqaida bara almaisyń. Kónede mynadai bir támsil bar: «Eger sen jerge jyǵylsań, jerge súienip turasyń» - degen. Álemdik shyrqaýǵa biz tek poeziia atty qudiretti kememen ǵana jete alamyz. Láiim solai...
Suraǵan Rahmetuly
2012 jyly 12-aidyń 12-si 12 saǵat 12 minýt
Uqsas jazba: Suraǵan Rahmetuly. Poeziia týraly túsinik
