بٸر مينٶت بٸر كٸسٸنٸڭ ٶمٸرٸنە ۇقساس...
اباي
پوەزييا ٶمٸرشەڭ, تٸرەگٸ - سانالى حالىق. پوەزييا تۋرالى جٶنسٸزدەۋ بولسا دا وي ايتقاننىڭ بەرٸ جاناشىر. بٸزدٸڭ دەۋٸردٸڭ اقىندارى سٸرەڭكەنٸڭ شىرپىسىنداي بٸركەلكٸ ويلايدى دەمەيمٸز. ولاردىڭ ٸشكٸ زەردەسٸ, پايىمى ەرقيلى بولۋى زاڭدىلىق. كەڭەستٸك ٷردٸس, كٶنەرگەن تەسٸلمەن «ميتىڭداعىسى» كەلەتٸندەر دە بار. بۇرىنعى ەسكٸ اربانىڭ جولىندا تەرٸلگەن ويلار – بٷگٸنگٸ وق دەۋٸرٸندە دە ٶز كەبٸن جويا المايدى دەگەن قاعيدادان اۋلاق بولۋعا جٶن سٸلتەيدٸ. سەبەبٸ, بٷگٸنگٸلەردٸڭ جان دٷنيەسٸنە قاراي وڭاي جولمەن جەتۋ مٷمكٸن دە ەمەس. ٶزگەشە پايىمداۋ, ٶزٸندٸك ٷلگٸلەرگە ٸز سالۋ, تٸپتەن ٶزگەشە ەۋەز تابۋ جولىندامىز. ۋاقىت توزاڭى قانداي, قاي جاعىمىزدان جۇعىسادى - و جاعى بەيماعلۇم. ۋاقىت ٶڭٸ ٶزگەرٸپ «وسى زاماناۋيلانا» بەرەدٸ. بٸزدٸڭ قۇلاق كەرەڭدٸكتٸڭ از-اق الدىنداعى كٷيدە. كٶز دە بۇلدىر, كٶڭٸل دە مەز ەمەس. قايتالانبايتىن مەڭگٸلٸك سۇلباعا تٷسٸپ ناقتى سوقپاقتى كٶرٸپ, تاني الماي كەلەمٸز بە? شالا ەستٸگەن, شالا كٶرٸنگەن ەلەس - ساعىم دٷنيەدەن قول سوزىمدا عانا ايرىلىپ قالىپ جاتىرمىز. شالا ساۋاتتىلىق ٶتكەن شاقتى دا, كەلەر شاقتى دا ناقتىلاۋعا قولبايلاۋ كەدەرگٸ بولادى. مۇرات مٶڭكەۇلىنىڭ (1843 ج.ت) «ويىل دا قيىل, جەم, ساعىز, قايران, سالانىڭ جاتقان اڭعارى-اي-ىن...» ەسكە الساڭ بولدى – ەسكٸ قازاقتىڭ ەڭسەلٸ قۇباتورى ٶڭٸ اپ-ايقىن كٶرٸنە باستايدى. ٶشپەيتٸن رۋحاني ساناداعى نەزيرالىق مٶرتاڭبالار بٸزدٸ كەيٸنگٸلەرمەن وسىلاي قاپسىرا تٷسەدٸ. ماڭىزدىسى – بٸزدٸ تولىقتىراتىن ەلەمدٸك ٶلشەمدەگٸ پوەزييانى تانۋعا ىشقىنىسىمىز بولعانىمەن رۋحاني ٶرلەۋ جاعىمىز ەلٸ قالىس. تٸپتەن كەمەلدٸككە ەمەس, كەمباعالدىققا كەتٸپ بارا جاتقان بٸزگە, - جول ايىرىعىن ايقىن كٶرۋ جاعى مٷلدەمگە كەمشٸن. بٸزدٸڭ الدىمىزدا بۇرىن سوڭدى بولماعان ۇلى ٶزگەرٸستەر مەن بٸر كەرەمەت سۇلبانىڭ سۇلباسى انىق بايقالادى. سول جاعىنان قاراساڭ سانالى پوەزييادا ٸلگەرٸلەۋشٸلٸكتەر كٶرٸنٸس بەرۋٸ مٷمكٸن. بۇل ەرينە ەسەك دەمە.
بٷگٸنگٸ دەۋٸر – سانالى قاۋىمنىڭ ٶز ٶنٸمٸ. ەندەشە ەلەمدٸك رۋحانيياتقا قاجەت جاڭا حاھي يدەيالار تۋۋى كەرەك. جاڭا تۋعان نەرەستەنٸڭ ٸڭگەسىنداي جاعىمدى داۋىستار, جاڭاشىل اقىندار جٷرەگٸنەن تالىپ - تالىپ ەستٸلۋٸن قالايدى – سەل سانالى ەل-جۇرت. ٶركەنيەت جاڭالىقتارى بٸر قاۋىزدان قىلتيىپ كٶرٸنۋٸ مٷمكٸن ەمەس, ەرينە. وسى زامانعى ەڭ بولماشى ەرەكەتتەردەن, ەڭ قاراپايىم كەزدەيسوقتىقتاردان دا ٶلەڭ قۇرىلىمى ٶرٸلەتٸن بولدى. بٸراق قاۋقارسىز, ەبدەيسٸز, ولاق سانادان - وڭدى پوەزييالىق ٶنٸم شىعا قويمايتىنىن سەزدٸك.
ادامزاتتىق شىم تەرەڭدٸكتەن, ازاماتتىق ەدٸل حاھيلىقتان جاڭا يدەيالار توعىسى ٶرٸپ, ٶربيتٸن سەكٸلدٸ. ٸشكٸ تايتالاس «سوعىستاردىڭ» يگٸ نەتيجەسٸ – وسى زاماندىق ٶلەڭدەر ٶرنەگٸنەن انىق كٶرٸنەتٸنٸنە سەنۋگە «تۋرا كەلمەيدٸ». تەرەزەگە جۇققان قىراۋ ٸزدەرٸ سەكٸلدٸ اسا قۇپييالى نەزٸك ٶرنەكتەردەي ٸز –پوەزييادا عانا كەزدەسەدٸ. ەگەر بٸز ٶلەڭدەگٸ الدامشى كٶرٸنٸستەردەن قۇتىلا الاتىن بولساق قانا وسى زامانعى پوەزييا سٷرلەۋٸنە جولىعا الامىز. اسا تاپشىلىقتان سانا قۇدٸرەتٸنە ۇيالاعان قۋاتقا قاراي, ايانىشتى, مىلقاۋ تٸرلٸكتەن ەندٸ-ەندٸ ويانا باستاعان ورامدى پاراساتتىلىققا, قۇر سٶزدٸلٸكتەن قۇرامداس بٶلٸكتەرگە تۇراتىن ۇلى مازمۇندارعا قاراي اياق باسۋدان جٷرەكسٸنبەسەك-تٸ.
پوەزييانىڭ سىندارلى اقيقاتتان سىرتقارى قالعان تۇستارى بولعان. بٸزدٸڭ دەۋٸردەگٸ سىڭارجاق رۋحاني ٶمٸردٸڭ دەمٸنە قۇنىعۋ ٷشٸن ونىڭ شەتٸندە عانا قارا كٶرسەتٸپ جٷرۋ ازدىق ەتەدٸ. وسى زاماندىق پوەزييانىڭ ٸرگەتاسىن قالاپ جٷرمٸز دەيتٸندەردٸڭ سول ٸرگەتاستىڭ بٸر سىنىعى رەتٸندە عانا كٶرٸنۋٸ قاناعاتتاندىرمايدى. پوەزييانىڭ ۇلى ماقساتى - ساناسىز توبىردىڭ رۋحاني ەزگٸسٸن, ەگەلٸگٸن سەزٸنۋگە كٶنبەيتٸن اقىندارىنىڭ باقىتىمەن جٷزەگە اسادى. اقىننىڭ اقىنى قانشاما قات-قابات شٶگٸندٸلەر اراسىنان ٶزٸن ٸزدەپ تابۋى – پوەزييانىڭ مۇراتى.
وسى زامانعى پوەزييا ٶمٸرٸ ٶز ىشقىنىسىنىڭ ٸشٸندە جانايقايلار مەن جالتاقاتسىز بۇلقىنىستاردىڭ ارقاسىندا ٶتسە عانا جٶن سەكٸلدٸ. ەلەمدٸك ٶلشەم بويىنشا ۇلت پوەزيياسىنىڭ جەتۋگە مٷمكٸن مەجەلەرٸن اريفمەتيكالىق دولبارمەن ٶلشەي سالۋ ورىندى ەمەس. ۇشى-قيىرسىز مازمۇندارمەن «زارييادتالعان» قۇبىلىستاردى جٷيەسٸز ٶلشەمگە سالۋعا كەلمەيتٸندٸگٸن ايتامىز. لوگيكا دا قاجەت بولمايدى وعان.
ەلەمدٸك دەڭگەيدە ٶشپەس الاۋداي جانىپ تۇرعان كٷيٸندە ٶتكەن ٶرت تٸلدٸ اقىندار كٶپ بولعان. سولاردىڭ ۇشقىنى شەكسٸز كەڭٸستٸككە تاراپ كەتٸپ جاتادى. ٷزدٸكسٸز, تىلسىم, ھەم قۇپييا بٸر قۋات كٷش, سول اقىنداردىڭ جىرلارىمەن جالعاسىپ ادامزاتتىڭ كٸرشٸكسٸز جان دٷنيەسٸنە قان تامىرلارى ارقىلى سٸڭەدٸ.
قايتالانباس ٸشكٸ تٸل – وسى جىرلاردا كٶرٸنەدٸ. ياعني اياندى كيە – پوەزييا, پەلسافالى دٸل. ويلاۋ جٷيەسٸندەگٸ كٸدٸ جايسىزدىق, ٸشكٸ تٸندەگٸ كەرەعار قاتاڭ ٷكٸمدەر پوەزييا اتتى قۇدىرەتتٸ كيەنٸ وڭ يىققا قوندىرمايدى.
جاڭالىقتار جىردىڭ ٶڭ بەتٸن اشادى, ٶزگەشە سەزٸنٸس – ونىڭ كەلبەتٸن ايشىقتاي تٷسەدٸ. سوسىن توسىن ەۋەز, توسىن ماقامدار پوەزييانى تٷر-تٷرگە بٶلەيدٸ. تىڭنان تارتىلعان تٷرەندەردٸ ەركەزدەگٸ «تٶرت قۇبىلاسى تەڭ دەستٷرگە» قارسى ساناپ جاتىرقايتىندار كٶپ كەزدەسەدٸ. دەل وسىناۋ سىڭار دەستٷرشٸلدٸك – سان عاسىر بويى ۇلاسىپ جەتكەن ۇلى نەزيرانى بٸر قالىپتى دٷرەگەي تەرتٸپكە باعىندىرۋمەن كەلدٸ. ساناداعى جابىقتىق, قوعامداعى جارىقشاق سەۋلەنٸڭ بٸلتەسٸن بٸتەي تٷسەتٸنٸن كٶردٸك.
ٶز جىرلارىنا دەگەن بويكٷيەز تويىمپازدىق – ەلەمدٸك ٶلشەمگە قاراي بەتتەۋگە دايار تۇرعان پوەزييا تٷرەنٸنە ىقتييارسىز بٶگەسٸن بولدى. جاڭا مازمۇندى ٶلەڭدەردٸ ٶز تۇتامىمەن ٶلشەيتٸن, ٶمٸرٸ ٶزگەرە المايتىن اقىنداردىڭ جازعانىنان جازباعانى ابۇيىر. بٷگٸنگٸ ٶلەڭدەر تيپٸ ٶزگەشە كٷيمەن ٶنٸپ,ٶسٸپ كەلەدٸ. بٸر ارناعا باعىنعىسى كەلمەيتٸن جاڭا اعىمدار سارىنى كەلدٸ. قىسقاسى, ٶلەڭ تٶڭٸرەگٸندەگٸ ويلاۋ كەڭدٸگٸ مەن ەركٸن پٸشٸمدەر حح عاسىر بەرگەن قاساڭ ٷردٸستەرگە باعىنا قويمايتىندىعىن كٶرسەتتٸ. بۇنىمىز - كٶنە دەستٷرشٸلدٸكتٸڭ بەرٸ تٷبەگەيلٸ جويىلىپ كەتەتٸن قۇبىلىس دەگەنٸمٸز ەمەس. پوەزييا الاڭىندا تاماشا بەسەكەلەستٸك كٶبەيسە بٸزدٸڭ ويلاۋ جٷيەمٸزدەگٸ ەركٸن جەرٸكتٸككە جول اشىلادى. كٶنە ەۋەزدەردەن جاڭا ٸزدەر ۇلى دٷنيەگە كەلەدٸ. ارتقا قاراپ جالتاقتاۋشىلىق, ٸزدەنٸستەن قاشقاقتاۋشىلىقتىڭ بەرٸ وسى زامانعى پوەزييا ٶرٸسٸن كەڭٸتە المايدى. پوەزيياداعى ەڭ سەتتٸ تەڭەۋلەر ماحاببات جەرٸگٸنەن تابىلادى. ٶكٸنٸشتٸسٸ – ماحاببات كٷللٸ ۋاقىتقا «تٶرە» ەمەس.
ماحاببات تاقىرىبىندا جازىلعان, سىزىلعان ۇلى قۇندىلىقتار ٶتە كٶپ. پوەزييانىڭ ٶزٸ – سۋرەتكەرلٸك عۇمىردىڭ ناقتى كٶرٸنٸسٸ ياكي مۋزاسى. ايتالىق حح ع. يسپانييانىڭ ەيگٸلٸ سٷگٸرەتشٸسٸ پابلو پيكاسسو (1881-1973) مۋزاسى - «مەڭگٸلٸك ماحاببات» جەلٸسٸنە قۇرىلدى. جۋىقتا عانا نيۋ-يوركتە ٶتكەن «Sothedy’s» بيرجاسى شاقىرۋ ساۋداسىندا ونىڭ 1932 جىلعى «التىن شىراقتى بەيشەشەك ناتيۋرمورتى» اتتى سۋرەتٸ 41,5 ملن دوللارعا باعالاندى. پيكاسسونىڭ جان دٷنيەسٸن تەربەگەن «ناعىز كٷيٸتٸ كەلگەن حايۋاندىق ماحابباتىنىڭ» نەتيجەسٸ – كٶرٸكتٸ فەرناندو وليۆەدەن باستالىپ, مارسەل گۋمبەرت (ەۆا), ماري-تەرەزا ۆالتەر, دورا ماار, فرانسۋا جيلو, جاكلين روكتارمەن اياقتالادى. بٸر عاسىر ياعني 91 جاسىنا دەيٸن 20 مىڭ سٷگٸرەتتٸ ٶمٸرگە ەكەلگەن پيكاسسونىڭ جٷرەگٸ 1973 جىلى تامىزدا توقتادى. پيكاسسونىڭ وتباسىندا 50 جىل بويى بٸرگە بولعان جارى ماري-تەرەزا ۆالتەر ۇلى كەسكٸنشٸ تۋرالى ەستەلٸگٸندە: «...پيكاسسو ەيەلدٸ كٸم ەكەنٸنە قاراماستان ەڭ ەۋەلٸ زورلاپ, سوڭىنان سٷگٸرەت جايلاپ سالۋعا كٸرٸسەتٸن...» دەپ كەلتٸرەدٸ.
ۇلى سۋرەتشٸنٸڭ وسى بٸر ەرسٸلەۋ, قىرسىق عۇمىرىنىڭ كۋەگەرٸ ماري-تەرەزا ۆالتەر 1975 جىلى اسىلىپ ٶلگەن جەرٸنەن تابىلسا, پيكاسسونىڭ كٷللٸ كەسكٸندەمەسٸندە 160 مەرتە پٸر رەتٸندە سومدالعان سوڭعى قوساعى جاكلين روك 1986 جىلى ٶزٸن-ٶزٸ اتۋمەن تەمامدالعانى بار.
ال, ەكٸنشٸ جاعىنان قاراساق, المانييالىق ەيگٸلٸ اقىن, فيلوسوف, تاريحشى يوحانن كريستوف فون شيللەردٸڭ (يوگا́نن كري́ستوف فري́دريح فون شي́للەر (نەم. Johann Christoph Friedrich von Schiller; 10 نويابريا 1759, مارباح-نا-نەككارە — 9 مايا 1805, ۆەيمار)
«قاسكٶيلٸك پەن ماحاببات» (1784) اتتى ٸرٸ تۋىندىسى بار. ونىڭ الدىنا تٷسەتٸن قۇندىلىق از بولۋى دا مٷمكٸن.
ەندەشە مەڭگٸلٸك ماحاببات تۋراسىندا قالام تەربەۋ – ناعىز قييامەت-مايدان. وسى شيللەردٸڭ تۋىندىسىنداعى كەيٸپكەر ۆۋرمنىڭ «...سەن مەنٸ ەسٸمنەن اداستىرىپ قۇتىرتتىڭ, سەنٸمەن بٸرگە توزاققا كەتەم...» دەيتٸن اياني ٸشكٸ دەرتٸ ەسٸڭٸزدە بولار. سول سەكٸلدٸ ماحاببات تەڭٸرٸسٸ اقىندى دا, كەسكٸنشٸنٸ دە «توزاق وتىنا شىجعىرتادى», ەسەسٸنە قۇندىلىق سارىنى حافيز جاۋھارلارىنداي مەڭگٸ جالعاسادى.
ي.ا.بۋنيننٸڭ (يۆا́ن الەكسە́ەۆيچ بۋ́نين (10 (22) وكتيابريا 1870, ۆورونەج, روسسييسكايا يمپەرييا — 8 نويابريا 1953, پاريج, فرانتسييا)
«ارسەنەۆتٸڭ ٶمٸرٸ» (1927-1929, 1933) اتتى كەرەمەت تۋىندىسىندا: «...ارمان مەن بولمىس ارالىق مەڭگٸلٸك مايدان...» ٷشٸن ماحابباتتى ساقتاپ قالۋ قاتەلٸك...» دەيدٸ دە - «...قايسىبٸر سٷيۋدە, ەسٸرەسە ەيەلگە عاشىق بولۋ سەتٸندە ٸشتەي مٷجٸلٸپ, تاۋسىلۋدى عانا اسا جاقسى كٶرەتٸن, ايانىشتى سٷيٸسپەنشٸلٸكتٸڭ سەزٸنٸسٸنە ۇشىرايتىن ٸشكٸ جان-دٷنيەنٸڭ زاڭدىلىعىنا...» مويىنۇسىنۋدان باسقا لاج قالمايتىنىن مەڭزەيدٸ. شىعارمانىڭ سوڭعى تىنىسىندا «...ونسىز ٶتكەن كٷندەرٸمنٸڭ سوڭىندا مەن ونى العاش رەت تٷسٸمدە كٶردٸم...» دەپ تەمامدايدى. بٸزدٸڭ ايتايىن دەگەنٸمٸز بۋنيننٸڭ «...ارمان مەن بولمىسارالىق مەڭگٸلٸك مايدان...» قايشىلىقتارىن كٶركەمدٸكتٸڭ ٶلشەمٸ اسا شەبەرلٸكپەن اشىپ بەرۋٸن تٸلگە تيەك ەتۋ ەدٸ. «ارسەنەۆتٸڭ ٶمٸرٸندەگٸ» جەكە ادامنىڭ تاقسىرەتٸن وقي وتىرىپ ىرىقسىز كەشە, بٷگٸن, ەرتەڭ اتتى ۋاقىت ٶرنەگٸنٸڭ فيلوسوفييالىق مەنٸن تٷيسٸنۋگە بولاتىنداي. ەگەر سانالى وقىرمان دەل وسى تۋىندىنى ناقتى ٶز زەيٸنٸمەن شامالاي, سارالاي السا – ونىڭ قۇنى پيكاسسونىڭ «التىن شىراقتى بەيشەشەك ناتيۋرمورتىنان» دا باعالى «سٷگٸرەتتٸ» كٶرسەتە الۋى عاجاپ ەمەس ەدٸ.
تابيعاتتىڭ تاڭعاجايىپ سۋرەتتەرٸ نەمەسە ەشكٸمنٸڭ ساناسىنان تىس تىلسىم كٶركەمدٸگٸمەن كٶز تارتاتىن عاجايىپتار ي.ا.بۋنين تۋىندىلارىنىڭ ٶزەگٸندە ٶرٸلەتٸنٸن ايتامىز. تەك تاڭ دەۋٸرٸندەگٸ قىتاي پوەزيياسىندا عانا كٶرٸنەتٸن تابيعاتتىڭ تىلسىم ايشىقتارى بۋنين جان دٷنيەسٸنٸڭ جاۋھارلارىندا جامىراي تٷسەدٸ. بۇنى عارىشتىق پوەزييادان عانا كٶرٸنەتٸن ٷيلەسٸم ٸزٸ دەۋگە بولاتىنداي. قالايدا ەلەمدٸك پوەزييانىڭ جاۋھارلارىنىڭ تٷپنەگٸزدەرٸ بٸر ارنانىڭ باستاۋىنان شىمىرلاپ قاينايتىنى حاھ.
پوەزييانىڭ سورى – اۋىل اراسىنداعى بولماشى عانا وقيعانى «كٶرٸسكە قوسىپ» ۇساقتاپ بارا جاتقان اقىنداردىڭ اداسۋىندا. كٸشٸگٸرٸم وقيعانى كەڭ كەڭٸستٸككە قاراي سٷيرەلەۋگە تالپىنىس جاساۋ – ادامزات دەۋٸرٸندەگٸ بارلىق اقىندارعا ەنشٸ بولعان تۇستارى بار. ٶتكەندەگٸ كٶشپەلٸ ٶركەنيەتتٸڭ عاجايىپ سۋرەتتەرٸن سالۋ – بٷگٸنگٸ كٶپ اقشا ٶندٸرەتٸن شوشقا زاۋىتىنىڭ كەسكٸن-كەلبەتٸنە ودا ارناۋدان مٷلدەمگە بٶلەك حاراكەت. ەرتەرەكتە الپىسىنشى جىلداردىڭ ورتا شەنٸندە كسرو تۇسىندا لەنين اتىمەن بەرٸلەتٸن ماراپاتقا يە بولعان ەيگٸلٸ اقىن ەدۋاردس مەجەيلايتيستٸڭ (ەدۋا́رداس مەجەلا́يتيس (ەدۋارداس بەنيامينوۆيچ مەجەلايتيس, ليت. Eduardas Mieželaitis; 3 وكتيابريا 1919, دەرەۆنيا كارەيۆيشكياي, نىنە پاكرۋويسكوگو رايونا — 6 ييۋنيا 1997, ۆيلنيۋس) بٸر كەرەمەت ماقالاسى جارىق كٶرگەن. ول - كەڭەستٸك پوەزييانىڭ وسى زاماناۋي كەسكٸن كەلبەتٸن استى-ٷستٸنە شىعارىپ كٶسەپ بەرگەنٸ بار. تەجٸريبە بولا تۇرا تەسٸلدٸڭ جەتٸسپەيتٸنٸ, كٶپسٶزدٸلٸك ھەم شاتپاق, سەل الىستى بولجاي المايتىن زاعيپتٸك تۋراسىنداعى ونىڭ سول سەتتەگٸ كەسەك ويلارى بٷگٸنگٸ «ۇساقتارعا» ساباق بولارى سٶزسٸز ەدٸ. «كٸم تەۋٸر جازا المايدى, سول بارلىعىن جوققا شىعارادى» - بۇل ە.مەجەيلايتيستٸڭ سٶزٸ. ەيتەۋٸر كەڭەستٸك دەۋٸردٸ جىرلاۋشىلاردىڭ ك...نە بۇرىش قىستىرىلعان. ٶكٸنٸشتٸسٸ بٸزدٸڭ «لەنينشٸلدەر» سول ماقالانى ەلٸ بٸر رەت بولسا دا ەدەبيەت وقۋلىقتارىنا بەرە الماي جٷر. ەرينە ەدۋاردس مەجەيلايتيس تاعلىمدارى سەكٸلدٸ ودان دا قيسىندى كٶپتەگەن قۇندىلىقتاردىڭ بولۋىنا تالاسپايمىن. ە.مەجەيلايتيس كٶسەدٸ ەكەن دەپ كەڭەستٸك پوەزييا ٶرتتەي لاۋلاپ جالىنداپ كەتە قويماسا كەرەك. ونى ەندٸ وسىلاي دوعارا تۇرايىق. حوش.
بٸزدٸڭ وقىرماندار, سانالى قاۋىم قاسىنداعى جەبٸرەي مەن ورىستىڭ دا, شىعىستاعى قىتايدىڭ دا جاۋھارلارىمەن تانىسۋعا قۇقىعى بار. ٶكٸنٸشتٸسٸ قايىڭنىڭ قابىعىنا باسقا بٸر كٷشتەر ەسەرٸمەن ٶرنەكتەلگەندەي عارىشتىق پوەزيياعا بٸز ەلٸ جەتپەي جٷرمٸز. بٸز ارتقا جالتاقتاۋمەن جٷرگەندە ٶز قاسيەتٸمٸز بەن ەرەكشەلٸكتەرٸمٸزدەن كٶز جازىپ قالدىق. ٶز باعىتىنان كٶز جازىپ قالۋدىڭ كەساپاتىن ۇلى قىتاي ەدەبيەتٸ ھەم پوەزيياسى باسىنان كەشٸردٸ.
مەنٸڭ پايىمداۋىمشا وسىناۋ ۇلى قىتاي پوەزيياسى تاڭ دەۋٸرٸندە قۇتىرىنا دەۋٸرلەدٸ. قىتاي پوەزيياسىنىڭ التىن دەۋٸرٸ - وسى كەزدەن باستاۋ الادى ەرٸ وسى كەزدەن كەيٸن اياقتالعان بولۋى دا مٷمكٸن!? تاڭ دەۋٸرٸندە رۋحاني دامۋدىڭ شارىقتاۋ شەگٸنە جەتكەن. ونىڭ بٸر بەلگٸسٸ – بٸزدٸڭ وقىرماندار جاقسى بٸلەتٸن شايىر لي باي (701-762). لي باي ٶلەڭدەرٸن عارىشتىق ٶلشەممەن (سانامىزدىڭ جەتكەن شەگٸنە دەيٸن - ر.س) پايىمداۋ, سٸڭٸرۋ قاجەت. لي باي جىرلارى قۇددى تٸرٸ (جانى بار – ر.س.) پوەزييا سەكٸلدٸ. تابيعاتتىڭ سان مىڭ ايشىقتى رەڭٸمەن بويالعان قۇدىرەتتٸ سٷگٸرەتتەر ەلەسٸ – لي باي ٶلەڭدەرٸندە قيساپسىز. ەگەر قوس جانارىڭىزبەن گٷلدٸڭ, دالا گٷلٸنٸڭ سيقىرلى تٷرلەرٸن وقىپ, جان دٷنيەڭٸزبەن سەزٸنە الاتىن بولساڭىز - لي بايدى وقىپ بٸر كٶرٸڭٸز. «...تٶسەگٸمنٸڭ الدىنا ايدىڭ ٸزٸ تٶگٸلدٸ...» دەگەن جولدارعا قاراڭىز. ياكي بۇل ٶلەڭدٸ ەر ەلدٸڭ ەرقيلى اۋدارماشىلارى ەرقيلى تەسٸلمەن تەرجٸمالادى. جەتكٸزدٸ, ھەم سەتسٸزدەۋ جەتكٸزسە - وقا ەمەس. ٶلەڭ – ٶزٸ جاندى اعزا. جادىڭىزعا جاقىن. جاندٷنيەڭە جاقىن دەپ تۋىندىنىڭ بەرٸن وسىلاي تەپتٸشتەي بەرۋگە بولماس. بٸرتٷرلٸ ىڭعايسىز شىعارمالار دا كەزدەسۋٸ مٷمكٸن. لاتين امەريكاسىنىڭ ەيگٸلٸ اقىنى حورحە لۋيس بورحەستٸڭ (حو́رحە لۋي́س بو́رحەس (يسپ. Jorge Luis Borges; 24 اۆگۋستا 1899 گودا, بۋەنوس-ايرەس — 14 ييۋنيا 1986 گودا, جەنەۆا) «تٶس بەلگٸ» اتتى بٸر شاعىن ەڭگٸمەسٸ بار. «...مەن كەزبەمٸن...» دەپ باستالادى. بارلىعى ۋاقىتتىڭ اياسىندا ٶتەتٸن ٶتپەلٸ عۇمىردىڭ بٸر سەتتٸك كٶرٸنٸسٸن سيپاتتايدى. حان مەن قايىرشىنىڭ, ٶمٸر مەن ٶلٸمنٸڭ اراجٸگٸن جالعاپ نەمەسە اجىراتىپ تۇرعان ۋاقىت... قىزىقتىسى – كەزبەلەر جان جٷرەگٸندە ٶتكەن كەزدەگٸ پاتشالىق بيلٸكتٸڭ «تٷپ نۇسقاسى» مەڭگٸ ساقتالعان?!
قىسقا ەڭگٸمەنٸڭ قارا سٶزبەن كەستەلەنگەن ٶلەڭ ٷلگٸسٸن وسى تۋىندىدان كٶرۋگە بولادى. لي باي ٶلەڭدەرٸ قانشالىقتى قىسقا, نۇسقا بولسا – بورحەس قييالى دا سونشالىقتى شۇبالاڭقى ەمەس. مٷمكٸن بۇل تەسٸلدٸ ەدەبي ٶنٸمدەردٸڭ ٶمٸرگە كەلەتٸن قاي بٸر تۇسىندا قولدانۋعا بولاتىنداي. لي باي دەۋٸرٸ بٸر باسقا, ال بورحەس ٶز دەۋٸرٸندە نوبەل سىيلىعىنا قول جەتكٸزە المادى. لەيٸم ەلەمدٸك پوەزييانى لي باي مەن بورحەستٸڭ قىش ٶزەكتٸ تۋىندىلارىنسىز ەلەستەتۋ قيىن. بورحەستٸڭ «ستسيپيوننىڭ تٷسٸ» (Somnium Scipionis) اتتى قىسقا ەڭگٸمەسٸندە: «ٶلمەيتٸن رۋح» تۋرالى جولدار بار. اۆتور بٸر جاعىنان - استرالدىق دٸني پوزيتسيياسى جاعىندا نىق تۇرادى دا, ەكٸنشٸ جاعىنان - «سەزٸمدە مەڭگٸلٸك ٶلمەيتٸن» رۋح بار دەگەن ٶسيەتكە جٷگٸنەدٸ. ال, ٷشٸنشٸدە - ول عارىشتى تەك حاھي جاندار عانا اياق باسا الاتىن ەڭ تۇڭعيىق عيباداتحانا دەپ كٶرسەتۋگە تىرىسادى. سولاي, لي بايدى كٶنە قىتايلىقتار «تەڭٸر ەلشٸسٸ», «كٶكتەن جەرگە تٷسكەن ٶلمەس رۋح يەسٸ» سانايدى, تابىنادى. راسىندا كٶنە تاڭ دەۋٸرٸندە, قازٸرگٸ سىچۋان ٶلكەسٸ زينجوۋ ەلدٸمەكەنٸندە دٷنيەگە كەلگەن ەجەلگٸ باتىس ليان ەلٸنٸڭ پاتشاسى لي حاونىڭ توعىزىنشى ۇرپاعى – اقىن لي باي وسى بولسا كەرەك. بٸر اڭىزدا لي بايدىڭ اناسى تٷس كٶرەدٸ. تٷسٸندە كٶكتەن جۇلدىز اعىپ كەلٸپ انا قۇرساعىنا تٷنەيدٸ. سودان سوڭ انا جٷكتٸ بولىپتى-مىس. نەرەستە دٷنيەگە كەلگەندە ونىڭ ەسٸمٸن كٶك جۇلدىزىنىڭ اتى – «تايبەي» دەپ اتايدى. ەلەمدٸك پوەزييادا ٶلمەس جارىق جۇلدىز سانالاتىن سول لي بايدىڭ رۋحى قولدادى ما, كٸم بٸلسٸن, - ەيتەۋٸر شۆەتسييانىڭ ستوكگولم, نورۆەگييانىڭ وسلو قالالارىندا 111 رەتكٸ نوبەل سىيلىعى «ٷلەستٸرٸلگەندە» شۆەتسييانىڭ پاتشاسى كارل حٷٸ گۋستاۆتىڭ قولىمەن 870-شٸ ٷمٸتكەر قىتاي اقىنى مو يانعا ديپلوم, نوبەلدٸڭ سٷگٸرەتٸ مٶرلەنگەن تٶسبەلگٸ 1,2 ملن دوللارى ۇسىنىلدى. سٶيتٸپ 2012 جىلعى نوبەل سىيلىعى قىتاي قالامگەرٸ مو يانعا (مو گۋان) بەرٸلدٸ. سول سەتتەن كەيٸن ۋ-شۋ باستالدى. ەۋرو-ازييا اۋماعى تٷگەلدەي دىردۋعا ٷن قوستى. بۇل سەنساتسييا 1978 جىلى 264-شٸ كەزەكتە ريم ەكەيٸنە يون پاۋل ەكٸنشٸگە ياعني پولشانىڭ كراكوۆ شٸركەۋٸنٸڭ دٸنباسى بيسكۋپ كارل ۆويتيللا سايلانعان كەزدەگٸ ۋ-شۋدان كەم بولماسا كەرەك. نوبەل سىيلىعىنا اتى ۇسىنىلاتىن 350 شاماسىنداعى جازۋشىلار جايىندا قالدى. سىيلىق قىتايدىڭ ەنشٸسٸنە بۇيىردى. بۇيىرعاندا باياعى ماونىڭ «ساراي جىرشىسىنا».
مو ياننىڭ «Red Sorghum» (قىزىل گاوليان) كٸتابى ەۋروپا وقىرماندارىنا جىلدام جەتكەندٸگٸ - بۇعان وڭ جول اشقان سەكٸلدٸ. قىزىل گاوليان – سوياۋلى جٷگەرٸ تەكتەس ٶسٸمدٸك. كٶبٸندە سىپىرتقى جاساۋعا عانا جارايتىن بٸر نەرسە بولسا كەرەك. مو يان 1987 جىلى بەرليندە «التىن ايۋ»-دى جەڭٸپ العان ت.ت.
سول كەزدەن باستاپ ۇلى نەمٸس وقىرماندارىنا ەتەنە مو ياننىڭ «اعاش شەركەي توزاعى» ت.س.س «باقا» تۋىندىلارى ارقىلى باتىسقا تانىلا باستاعان. ٷنەمٸ ٸزدەنٸستەردە جٷرەتٸن بٸر كەزدەگٸ قاتارداعى جاياۋ ەسكەر مو يان بۇدان سوڭ «شاراپ ەلٸ», «پييازدار ٷنٸ», «ٶر كەۋدە, ٶكتەم قۇيرىق» سەكٸلدٸ شىعارمالارىن ۇسىندى. شىعارماشىلىعى ايتارلىقتاي, اۋىز تولىمدى بولۋى, ھەم بولماۋى مٷمكٸن - ەيتەۋٸر قىتاي جازۋشىسى مو يان (مو گۋان)-عا «نوبەل» بۇيىردى. مەنٸڭشە تەرجٸمالانۋى كەرەك پە ەدٸ. كٶرشٸ ەلدەرگە مٷلدەمگە بەيتانىس - «نوبەلدٸك ماراپات ەگەسٸ» بولۋى قاجەت پە? كٸم بٸلسٸن? بٸر قىزىقتىسى - قىتاي ەدەبيەتٸن ەلەمدٸك دەڭگەيگە سٷيرەلەپ جارنامالاپ جاتقان وسىناۋ تالانتتى «بۋرلاكتارى» عانا. بٸزدە دە وسىلاي بولسا عوي?!
نوبەل سىيلىعىنا يە بولعان بارلىق تۋىندىلار تەڭدەسسٸز دەسەك مٷلدە قاتەلەسەمٸز. «نوبەل كوميتەتٸندە» كەزەكتە تۇرعان 300-400 تۋىندىنىڭ 10-20 پايىزى عانا ەلەمدٸك قۇندىلىق رەتٸندە مويىندالۋى دا عاجاپ ەمەس. دٷنيە - ەلەم اق پەن قىزىل شەڭگەلدٸڭ ۋىسىندا تۇرعان كەزدە «كوممۋنيزمنٸڭ قاشقىندارى» - بٷگٸنگٸ ورىس ەدەبيەتٸن قۇرلىقتان-قۇرلىققا تاسىمالداپ, تانىستىرعان, مٷمكٸن سول كەزدەگٸ ەدەبيەتتەگٸ قۇرلىقارالىق «باللاستيكالىق زىمىراننىڭ» مٸندەتٸن اتقارعان دا سولار.
سولاردىڭ بٸرٸ – ي.ا.برودسكيي (يو́سيف الەكسا́ندروۆيچ برو́دسكيي (24 مايا 1940, لەنينگراد - 28 يانۆاريا 1996, نيۋ-يورك) ەدٸ. يوسيف الەكساندروۆيچ برودسكييدٸ رەسەيدٸڭ ورىس ۇلتىنىڭ اقىنى دەگەننەن گٶرٸ امەريكاندىق شايىر دەپ تٷسٸنۋ دۇرىس پا? حح عاسىر برودسكييدٸ ۇلى پوەزييا ەلەمٸنە ۇسىندى. مەنٸڭ ويىمشا ونىڭ شىعارماشىلىعى - ٶتكەن بٸر دەستٷرلٸ كەرەمەتتەردٸڭ, اسا تالانتتىلاردىڭ جالعاسى رەتٸندە قالا بەرەر ەدٸ. بٸراق, رەفورماتور ٶتكەن شاقتاعى دەستٷرلٸ قالىپتى ساقتاپ بٸرجولا قالا المادى. ونى بۇزدى. كەرەمەت بٸر جاڭا ٷلگٸلەر ونىڭ قولتۋماسىندا سول سەتتەن باستاپ كٶرٸنەدٸ. ونىڭ ٷنٸ پولياكتاردا دا, بريتاندىق پوەزييادا دا جٷر. بەيباق, كەزٸندە بارىنشا قۋدالاندى دا. دەمەك ونىڭ قۋدالانۋى – برودسكيي پوەزيياسىنىڭ ەلەمدٸك قۇندىلىق بولىپ تانىلۋىنا مٷمكٸندٸكتەر جاسادى. كەڭەستٸك تەمٸر شىمىلدىقتىڭ ارعى جاعىندا ٶربٸگەن ٶرتتٸ جابىق ەڭگٸمەلەر - برودسكييدٸ اڭىزعا اينالدىرىپ جٸبەردٸ. ونىڭ پوەزييا ەلەمٸندەگٸ قاجىرلى تۇسى دا تاعدىردىڭ وسىناۋ قيتۇرقى كەلەكەلٸ سەتٸنە دٶپ كەلدٸ. يدەولوگييالىق ٶتكٸر كەزدٸكتەر كەز-كەلگەن سەتتٸڭ بەرٸندە ونىڭ جٷرەك, قان تامىرلارىن مىلجالاپ تٸلگٸلەۋمەن بولدى. بٸراق, اقىننىڭ ەرقيلى ٶلەڭدەرٸندەگٸ قان ارالاس تەر تامشىلارى ونى ەلەم بيٸگٸنە قاراي لاقتىرىپ جٸبەردٸ. جاس تالانتتار اراسىندا ٶتكەن تٷرلٸ كەزدەسۋلەر مەن ديدارعايىپ سۇحباتتارى دا ەۋرازييالىق رۋحاني كەڭٸستٸگٸندە ونىڭ بەدەلٸن تەڭٸرلەتە تٷسكەنٸ بار. ەسٸرەسە «مەيمان» اتتى ەيگٸلٸ پوەماسى 1961 جىلى مامىردا سانكت-پەتەربۋرگتە اياقتالعان. بۇنى برودسكييدٸڭ «جۇمباق ەلەمٸ» دەپ سەل ٷستەمٸرەك باعالاۋعا بولاتىنداي.
«...ٶز جٷرەگٸڭ ٶزٸڭدە ەمەس,
باسقا تۇرمىس, باسقا كٷن...» نەمەسە
«...قاسىڭىزدا جىلاپ تۇرعان جاس شاعىڭ,
زۋلاپ ٶتكەن تەگەرشٸكتەر – قاس-قاعىم...» دەپ.
يە, نەبەرٸ ٷش بٶلٸكتەن تۇراتىن پوەما ەلقيسساسىنداي.
«...جاقىنداڭدار ماعان قاراي,
كٷز جاقۇتتى كٶشەلەر...» دەپ باستالىپ,
«...قوش بولىڭىز...
مەيمان دوسىم - مەن كەتتٸم.
كٶشٸپ كەلە جاتقان ۋاقىت,
سەن دەپ بٸل...» دەگەن جولدارمەن ونىڭ «عۇمىرى» بٸتەدٸ.
ەبدەن جاۋىر بولعان دەۋٸردەگٸ اقىن جانىنىڭ ەڭ اۋىر ٷنٸ, اعىل, تەگٸل جان داۋىسى دا وسى بولۋى مٷمكٸن. بٸراق ەدەبيەت تانۋشىلار ونىڭ «زوفيا» پوەماسىنداعى:
«...كٶگٸڭدە تەڭٸر قاھارلانسا,
تٶرٸڭدە ۋاقىت ٷرەيلٸ...» نەمەسە «...بٸزدٸڭ زامان قۇلىپقا دا سەنبەيدٸ...» دەيتٸن استارلى جولدارىنان اتتاپ ٶتە الماسى حاھ. اقىننىڭ «پەتەربۋرگ رومانى» (1961), «ساپ» (1961) اتتى پوەمالارىنىڭ قاي-قايسىسىن الساڭىز دا قۇدٸرەتتٸ - «ۋاقىت» تۋرالى تولعانىسىنا كٶز جەتكٸزۋگە بولادى. سوناۋ بٸر قۇرلىقتاعى بەلگييانىڭ كەسكٸنشٸسٸ Masereh Frans (1869-1972) ارنالعان بولۋى مٷمكٸن, ەيتەۋٸر سول
«پەتەربۋرگ رومانىندا» مىناداي جولدار بار.
«...شارباقتىڭ تار اراسىنان ەڭبەكتەپ,
شاراسىزداۋ كٶكەك ايى سىعالاپ.
ماسەرەلدٸڭ مەيٸتٸمەن ەڭٸرەپ كەپ,
مەڭگٸلٸككە اعادى ٶزەن تٶڭٸرەكتە...» شىنىندا كەرەمەت...
ٶلەڭدٸ تەرجٸمالاۋ اسا قيىن ٸس. الايدا, قازاق تٸلٸنٸڭ اسا شۇرايلى قورىنىڭ نەتيجەلەرٸنە سٷيەنە وتىرىپ اقىن ٶلەڭدەرٸن ناقتى تەرجٸمالاۋعا تالپىنۋ تٸپتەن ابىروي. الايدا كەيٸنگٸ كەزدە بٸزدە تٸلدٸك قۋات كەمشٸن تارتىپ بارادى. وي ٶرٸستەي الماسا, ٶلەڭ قالاي پوەزييالىق اۋدارما بولا الادى? وي ٶرٸستەي الماسا, ٶركەنيەتتٸك, جالپىادامزاتتىق پوەزييالىق قۇندىلىقتار كٶكجيەگٸنە جەتۋ مٷمكٸن بە?
ەدەتتەگٸ كەۋدەمەن ەلەمدەگٸ توسىن تۇرعان تٷرەندٸ «يگەرە الماسپىز» دەگەن كٷمەن تۇمانىنا تۇنشىعا, قىستىعا تٸل قاتۋعا عانا دەرمەنٸمٸز بولسا قايتەمٸز?! ٶكٸنٸشتٸ! بٸز ٶز قولدانىسىمىزداعى تٸلدٸك قۇندىلىقتىڭ وربيتاسىندا ەمەس سەكٸلدٸمٸز. قينالا-قينالا ۋاقىت اياسىنا سٸڭٸسٸپ ۇساقتاپ بارادى ەكەنبٸز. ي.برودسكيي سونى مەڭزەسە كەرەك.
«ۋاقىت» - دەگەن نە? اقىننىڭ ٶلگەن كەزٸ مە? ت.س.ەليوت دٷنيەدەن وزعان كەزٸندە سول يوسيف برودسكيي 1965 جىلى قاڭتاردىڭ 12-سٸ كٷنٸ بٸر ٶلەڭ ارنادى. ٶلەڭنٸڭ ٶن بويىنان ۋاقىتتىڭ نەرٸ سەزٸلەدٸ.
قۇداي ەمەس, ۋاقىت-
ۋاقىت ونى شاقىرعان.
تۋلاعان تولقىندار بالاڭ عۇمىرداي,
بيٸككە شاپشىپ اقىرعى ەن.
اجىراسادى تٷرەن سانامدى قىرناي,
جەر تەپكٸلەيدٸ باتىرلار.
بٸز تٷسكەن جەردٸڭ توپىراعىندا,
سۇلايدى شىڭدار سۇلباسىن
قۇمعا باتىرعان.
جالپى ادامزاتتىق تاقىرىپتى وسىلاي قوزعاۋ كەرەك-تٸ. قازاق اقىندارىنا, ادامزاتتىق تاقىرىپقا ەركٸن بويلاپ ەنٸپ كەتۋٸنە - «قانداي بٸر كٷشتەن...» جول بەرٸلمەي تۇر. يوسيف برودسكييلەردٸڭ ٶلەڭدەرٸن وقىپ وتىرعان كەزدە بٸزدٸڭ قۇلاعىمىزدا قۇرمانعازىنىڭ «كٶبٸك شاشقانى» كٸسٸنەپ تۇرادى. مٸنەكي وسى «كٶبٸك شاشقانداي» پسيحولوگييالىق اشۋلى, ٸشكٸ كەگٸ قايناعان قۋاتتى پوەزييانى بٸز - باتىس ەلەمٸنە قاراي قۋىپ شىعۋىمىز تۋرا. مەن تەڭٸزدٸ كٶرگەن جوقپىن. بٸراق, تەڭٸزدٸڭ دەل تٷبٸنەن تەسٸپ شىعاتىن تاڭەرتەڭگٸ كٷننٸڭ كەسكٸنٸ قۇددى دومبىراعا ۇقسايدى ەكەن. ال, تٷنگٸ ايدىڭ تەڭٸزگە قۇلاعان سٷگٸرەتٸ – قوبىز. «كٶبٸك شاشقاندى» پسيحولوگييالىق پوەزييا دەۋٸمٸزدٸڭ سەبەبٸ – ادام جان دٷنيەسٸندەگٸ سان ٶرنەكتٸ قاڭقالار مەن تاڭعاجايىپ سەۋلەتتەر وسى تۋىندىدان «كٶرٸنەدٸ», «وقيسىڭ». ەشقاشان قايتا ٶڭدەۋدٸ قاجەت ەتپەيتٸن وسى «كٶبٸك شاشقان» سەكٸلدٸ ادامزاتتىق ٶرنەكتٸ قۇبىلىستاردى پوەزيياعا, وسى زاماندىق مۋزىكالىق تٷرگە اينالدىرىپ جٸبەرسەك...
قازاق پوەزيياسىنىڭ ەلەمدٸك دەڭگەيگە جەتپەي تۇرۋىنىڭ تاعى بٸر سەبەبٸ – «كٶبٸك شاشقانداردىڭ» كٶر-قاپاستا كٶمٸلٸپ ۇزاعىراق جاتىپ قالعاندىعىنا بايلانىستى. ەندەشە قازاق پوەزيياسىنىڭ مۇحتار ماعاۋين تٷرەندەگەن عاسىرلىق «كٸسەن اشارى» ەلەمگە جول تارتۋى تۋرا. يرانعايىپتىڭ «كٷشٸگٸنەن تالانعان», «باتقان كەمەنٸڭ بەيباقتارى» اتتى درامالىق تۋىندىلارى بار (1990). سول «كٷشٸگٸنەن تالانعاندى» بٸز ەلٸ جەتە كٶرە الماي كەلەمٸز. ٶكٸنٸشتٸ! يرانعايىپ جۇلدىزناماشىنىڭ سٶزٸمەن:
اجالىڭ – عايىپ,
ديدارىڭ – عايىپ,
دەم – عايىپ...
نەپسٸمٸز – عايىپ,
جەنە دە
عايىپتىق تىلسىم –
اتاتىن العى تاڭ بايىپ... - دەپ مىنا ەلەمنەن الىستاپ كەتكٸسٸ كەلەدٸ. ۋاقىت...سول سٶزٸنٸڭ تٷيٸنٸ درامانىڭ سوڭىندا بەرٸلەدٸ. مىسالى,
«...جەر – توزادى!
كٶك – ازادى –
تەرەك عۇمىرىن قىسقارتىپ,
ٶز تامىرىنا ٶزٸ بالتا شاپقان
بۇ قىلىعىن ادام قويماسا –
ەكٸ دٷنيەسٸ بٸردەي قابىنىپ,
تٶرت قۇبىلاسى تٷگەلدەي تارىلىپ –
تەڭٸرٸنە تٸرٸ جازادى!
ادامزاتقا ورتاق قاسىرەتتٸ سەزٸنۋ – ەڭ كٷردەلٸ سانازات ازاتتىعىنا ەكەلە الاتىنداي. ال, «باتقان كەمەنٸڭ بەيباقتارىندا» - ٶلگەن كٶن شارىققا تٸل بٸتەتٸن تۇسى بار. بٸرتٷرلٸ كٷيگە ەنەسٸڭ. سونىمەن يرانعايىپ قييالىندا - «ەگەۋقۇيرىقتار» دەۋٸرٸ باستالا, جالعاسا بەرەدٸ. سەنەسٸز بە قىمباتتىم...
بٸزدٸڭ پايىم - كەڭ دالاداعى سايعاقتاي ەدٸ. بارا-بارا سوقىر اڭداي كٷيدە قالماسا كەرەك-تٸ. كٶز الدىمىزدى كٶرمەيمٸز, كٶرگٸمٸز كەلمەيدٸ. لەنينشٸل زاعيپ ٸلٸمگە بوي ٷيرەتۋدٸڭ سالدارىنان ەلٸ ارىلا الماي كەلەمٸز. مٷمكٸن قازاق رۋحى كەلەسٸ تولقۋدان كەيٸن وسى تاقىلەتتەس تۋىندىلاردىڭ بٸر پاراسى - «تەڭٸز دەڭگەيٸنەن» سەل جوعارى شىعىپ كەتەتٸنٸنە كٶز جەتكٸزۋگە بولادى.
ۋ.شەكسپيردٸڭ «گاملەتٸ», لوندوننىڭ «گلوبۋس» تەاترىندا 1601 جىلى قويىلعان. سول ريچەرد بيورگەج سومداعان ٶتكٸر, بارىنشا قۋاتتى, تاباندى حانزادا «ساحنالىق ٶمٸرگە» كەلگەن جوق. گاملەتكە ەر قىرىنان شۇقشيىپ قاراپ جٷرمٸز. بٸزدٸڭ سانامىزداعى - گاملەت مۇڭ, جالعىزدىق. دەمەك وعان - «ەلەمدٸك جالقىلىق...» جاراسادى دەسە دە كەلەتٸندەي. مىسالى, ورىستىڭ ۆ.گ.بەلينسكييٸ - «ۇلى اقىندار, جالپى ادامگەرشٸلٸككە ورتاق اقيقاتتى جىرلايدى...» دەدٸ. الايدا ۆ.گ.بەلينسكييدٸڭ «گاملەتٸ» سەل ەلسٸزدەۋ سٷزٸلگەن. بٷگٸنگٸ ەدەبيەتتە ٷرەيلٸ شٶگٸندٸ كٶپ, شٶككەن تٷيەتاستاردىڭ سىزاتىندا تٸزٸلە تۇنعان جاۋھار تاستاي عاجايىپ گاملەتتەر از ھەم قاجەت. كەمەلدٸكتەن اسا تۋعان تالانت - ەلەمدەگٸ بارلىق جات قىلىقتاردى جويۋ ٷشٸن تەڭٸردەن جٸبەرٸلگەن رۋحاني ەلشٸ – گاملەت. ٶز اناسىنا «عاشىق بولعان» الاقۇس دەپ تە ساندىراقتار تاڭىلدى وعان. كٷمەن, كٷمەن ت.س.س. بٸراق, گاملەتكە وفەلييانىڭ كٶزٸنەن ەشكٸم قاراي الماعانى حاھ. «گاملەت» - بٷگٸنگٸ پوەزييانىڭ قۇپييا تٷيٸنٸن شەشەتٸن قۇبىلىس - رۋحاني تۇنبا. گاملەتتٸڭ - «جىندانۋى ارقىلى» دٷنيە-ەلەمدەگٸ بارلىق ەدٸلەتسٸزدٸكتٸ كٷللٸ رۋحاني كٷندەس كٷرەستەردٸڭ كەيٸپٸ رەتٸندە تانيمىز.
وسىناۋ تراگەدييالىق كلاسسيكالىق كٶرٸنٸستەن 1996 جىلى انگلييادا كەننەد برانا (Kenneth Branagh) كينو-فيلم جاسادى. مٸنەكي سول ۆ.گ.بەلينسكيي ايتقان: «...شەكسپير ارقىلى الدىمەن دراما ٶركەندەدٸ, سوڭىنان, ... بايرون, توماس مور, ۆوردسۆورت جەنە باسقالار ارقىلى پوەزييا ٶزٸنٸڭ جوعارعى دامۋ دەرەجەسٸنە...» جەتتٸ. ال, سولتٷستٸك امەريكاداعى ەپيكالىق پوەزييا اتاسى كۋپەر ٶز الدىنا بٸر ەڭگٸمەنٸڭ ارقاۋى بولا الادى. ەندەشە زاماننىڭ بٸر كەزەگٸندە بٸزدٸڭ يرانعايىپقا دا سۇرانىستار تٷسەرٸ حاھ.
وسىنداي بٸر سەتتەردە ويىمىزعا - ەلەمدٸك پوەزييادا ٶز ٸزٸ بار جاۋھار جىرلى الپاۋىت اقىنداردىڭ ٶلمەگەن عۇمىرى كەلەدٸ. ەۋەل باستا تالانتتى اقىنداردىڭ ەدەبي سىنشىلىققا ەۋەستٸگٸ بارلارى ٶز جازعاندارىنا جاۋاپتىراق قارايتىنىن ايتقىمىز كەلگەن-دٸ. سولاردىڭ بٸرٸ – ٶز كەزٸندە ترانستسەندەنتاليزم اعىمى بويىنشا امەريكا ەدەبيەتٸن تولىقتىرا تٷسكەن - رالف ۆالدو ەمەرسون (Ralph Waldo Emerson) (1803-1882) ەسٸمدٸ اقىنى. ونىڭ قالامىنان كٶپتەگەن سىني ماقالالار مەن ەدەبي تانىمدىق لەكتسييالار تۋدى. اقىندىعىنان باسقا ەسسە جانرىنداعى شىعارماشىلىعى ەلەۋلٸ ورىن العان - ر.ۆ.ەمەرسوننىڭ تۇڭعىش جيناعى - «Nature» (1836). سوڭىنان «Poems» - ٶلەڭدەر جيناعى باسىلعان. سول اقىننىڭ «توعايلار جالعاسى سونەت» اتتى اسا كٷردەلٸ اق ٶلەڭٸ - تەكتٸ وقىرماندار نازارىن تارتقان. «نەتكەن شەجٸرە كەرٸ-كەرٸ ەمەندەر...» دەپ باستالادى دا,
«...سەنٸڭ ٷنٸڭ تاپ-تازا مۇڭ, ۋايىمدار
ۋاقىتسىڭ, ماحابباتسىڭ قايىڭدار...» دەپ بٸتەدٸ. مۇقاعاليدىڭ «جاس قايىڭ»دەگەن ٶلەڭٸ بار ەدٸ عوي.
...جاپىراق جٷرەك جاس قايىڭ,
جانىمدى ايىرباستايىن.
سەن ادام بولا باستاساڭ,
مەن قايىڭ بولا باستايىن.
كەلٸسەمٸسٸڭ جاس قايىڭ?
...ٶمٸرگە ٶمٸر جالعاسىپ,
الامىز جەرگە جارماسىپ
بٸردە ادام, بٸردە قايىڭ بوپ...
مٸنەكي, تۋرا وسى ٷندەستٸك ر.ۆ.ەمەرسون ٶلەڭدەرٸندە دە جٷر.
ال, تاعى دا امەريكانىڭ بٸر ۇلى اقىنىن مىسالعا الايىق. حەنري ۋودسۋورت لونگفەللو (Henry Wadsworth Longfellow) (1807-1882) مەين ٶلكەسٸندە پورتلانددا دٷنيەگە كەلگەن. «مۇحيتتىڭ ارعى جاعى» اتتى تۇڭعىش جيناعى 1831 جىلى, سوڭىنان «تٷن تٷرەنٸ» (1839) اتتى جيناقتارى جارىق كٶرگەن سەتتەن كەيٸن اتاق-داڭقى ارتا تٷسكەن. امەريكاداعى ازامات سوعىسى جىلدارىنان سەل بۇرىن ونىڭ «ەۆانگەلين» (1847), «حياۆتاتا» (1854) تۋىندىلارى وقيعادان بۇرىنعى تۇرمىس جاعداياتتارىن كەستەلەيدٸ. ح.ۋ. لونگفەللو ۇلى سۋرەتكەردٸڭ بٸر سەتتٸ وداسى – ورتاعاسىرلىق اعىلشىن شايىرى - ەلەم پوەزيياسىنىڭ ماراپاتى – «التىن جاپىراق تەجٸنە» يە بولعان جەوففرەي چوسەردٸڭ (Chaucer) (1340-1400) تۋعانىنا 500 جىل تولۋ قۇرمەتٸنە ارنالدى.
قارت اقىننىڭ ٷيٸ تۇر
قالىڭ اعاش – اراسى.
جاۋھار سەنٸ جيٸ تىم,
اڭشى كەيپٸ جاراسىم.
دەلٸز ٸشٸ – كٶگٸلجٸم,
سەندٸ جازدىڭ كٷنٸندەي.
شايىر ابىز كٶڭٸلدٸ
اڭىزدىڭ حاھ پٸرٸندەي.
قاۋىرسىندى قالامى,
قاعازىنا بايلانىپ.
شابىت شەگٸ جاڭالىق,
جاتا المادى جايلانىپ.
«كەنتەربەردٸڭ اڭىزىن»
كەستەلەۋگە سەندەپ بٸر.
بوز تاڭداردا ابىزىڭ,
بوز تورعايداي ەندەتتٸ.
بٸر كەرەمەت دىبىسپەن,
جان سەزٸمٸ شالقىعان.
دالا كٶركٸ پٷلٸشتەي -
يٸسٸ جۇپار اڭقىعان.
ەلديلەگەن بۇلبۇل ٷن,
ەنشٸ قۇستىڭ شىرىلى.
تىڭ دەرەكتٸڭ سىبىرى,
تىنىسىنداي تٸرٸنٸڭ.
مٸنەكي, پوەزييانىڭ بٸزدٸ اپاراتىن كٷللٸ سوقپاقتارى سايراپ جاتىر.
دەل وسىلايشا ايقىن جەنە تٸپتەن ناقتى جولمەن بٸز دە جٷرگٸمٸز كەلەدٸ. الايدا, سانالى وقىرماندارسىز ەشقايدا بارا المايسىڭ. كٶنەدە مىناداي بٸر تەمسٸل بار: «ەگەر سەن جەرگە جىعىلساڭ, جەرگە سٷيەنٸپ تۇراسىڭ» - دەگەن. ەلەمدٸك شىرقاۋعا بٸز تەك پوەزييا اتتى قۇدٸرەتتٸ كەمەمەن عانا جەتە الامىز. لەيٸم سولاي...
سۇراعان راحمەتۇلى
2012 جىلى 12-ايدىڭ 12-سٸ 12 ساعات 12 مينۋت
ۇقساس جازبا: سۇراعان راحمەتۇلى. پوەزييا تۋرالى تٷسٸنٸك
