nemese Metafizikalyq keńistikti ańsaý
Poeziia degenimiz ne? Bul suraq onsha kúrdeli de emes. Poeziia oda da, pálsafa da emes. Rýhaniiat azyǵy. Tólegen Aibergenov:
...Aqyn bop ómir keshirý ońai deimisiń, qaraǵym,
Aýzynda bolý bul ózi syzdaǵan barlyq jaranyń... ("Amanat" Almaty, 1975). Shynynda shynaiy ádebiet degenimiz ne? Naǵyz ádebiet jasaý J.Vern, Aleksandr Diýmalardyń murasynan sál ózgesheleý bolýǵa tiis. Bul - zańdylyq. Búgingi poeziia teńireginde aitylyp júrgen jalpyǵa tán ólshemnen sál joǵary óleń jazý úrdisi - "qazaq aqyndarynda múmkin emes, ýaqyty bola qoiǵan joq" deýge bolmaidy.
Qar...
Túri joq tolastar
Sol em siiaqty
Allanyń shimaiyndai aǵashtar
Óleń siiaqty...
(Gúlnár Salyqbai)
Óleńdegi tereń paiym, tolǵanys, kozǵalys, ishki sezim arpalystaryn túsiný qiyn. Aýyr. Sondyǵymen bul óleń búgingi jalpylama (norma) dolbarly ólsheýden joǵary tur. Óleń - poeziia, ólshemniń eń joǵarǵy shegine talpynǵan búgingi ýaqyt tynysy siiaqty. Eski úrdis, qalypty úlgi, ábden silikpesi shyqqan sotsrealizm kontseptsiialaryn /sotsrealizm degen ataýdyń ózi kúmándi, tipten bolmaýy da tiis – R.S / qorǵashtaý - keleshektegi rýhani tirlikke qisapsyz qiianatyn tigizýinen keiingi ǵajaiyp eles.
O.Mendelshtam, Nelli Zaks qatarlylardyń týyndylaryndaǵy tosyn, kúrdeli oilardy, bailamdardy búgingi qazaq aqyndarynyń keibir óleńderinen kezdestirsek - "qazaq qalaisha bulai jaza alady" dep baibalam salýǵa bolmaityndai. Aitpaqshy biz tilge tiek etip otyǵan Nelli Zaks /1891-1970/ nemistiń aqyn qyzy. Tegi evreiden, bir kezderi Germaniiadan qýylǵan. Jóiitterdiń tragediialyq ǵumyrynyń joqtaýshysy. Áiteýir sońyra tekti oqyrmandar arqyly baǵalanǵany bar. Al, bizde áiel aqyndy albasty kórgendei bolatynymyz joq emes.
Poeziiada basqa óner salalarymen salystyrýǵa kelmeitin bir erekshelik bar. Ol - poeziiany josparmen, tapsyryspen, quldyq sanaly - "parasattylyqpen" ádeii naýqanshylap jasaýǵa kelmeitindigi. Dáldúrishtiń ómirine kezdesken bir ǵana oqiǵadan sabaqtalyp, odalanǵan óleń, óleń bola alsa da poeziia bola almaitynyn eskersek. Keibir aqyndy biz: "Óleńin eshkim oqymaidy, túsinbeidi" deimiz. Bul óte durys paiym emes. Biraq, kúrdeli aqyndy óte az oqyrman ǵana tandap oqidy desek kelińkireidi. «...Jaqsy óleńdi túisinetinder bar, biraq, nege olai ekenin olardyń ózderi de bile bermeidi...» degen Eliot paiymy neni meńzeidi?
...Jasyma.
Uly kóktiń úlpildegen jasyna
jeń shylarmyn.
Bálkim, qonyp-erip jatqan basyńa
Men shyǵarmyn.
(Gúlnár Salyqbai)
Eshbir qasań qalypqa bailanyp qalmaǵan óleń. Poeziiada belgili bir "úlgi" bolady dep standart-jospar belgilenip, soǵan ábden boi úiretip kelippiz. Demek búgingi erkin oidyń túptaǵany, osy zamanǵy poeziiaǵa ǵana tán mánermen ornyǵa bastady. Adami qulyqsana da, mán de tek poeziiadan tabylatyn boldy. Poeziia - júielenbegen azamattyq sony bilimnen týatyn sekildi. Mysaly: Tynyshtyqbek Ábdikákimulynyń "Qassaq ańqymasyn" alaiyq. «...judyryqtai júregimmen myqshiia, bas ornyna kún kóterip kelemin...». Bul - jáibir ermek úshin «túrtinýden» týyndai salǵan dúnie me? Nege biz - E.Dikinson, Konstantin Balmont, Valerii Briýsovtardy álemdik, adamzat oishyldary deimiz. Nege Tynyshtyqbektiń óleńi "haos"!? Ókinishti korytyndy. Keńestik dáýirde qazaq tili, ádebiet pániniń muǵalimderiniń barlyǵyn kez-kelgen óleńdi jete túsinýge tiisti degen syńarjaq «túrmelik» talapty qoiýǵa ábden daǵdylanýymyzdyń kesiri osy. Óleńdi jaqsy túsiný – saýattylyqty talap etedi. Qazirgi synshymyz dep júrgen qazaq álipbiiniń qyryq eki belgisiniń úshten birin de meńgere almaǵandarǵa ońai sharýa emes.
...Keshe qulyn, búgin tai,
Diirmenniń tasyndai
Dóńgelengen dúnie-ai...
Poeziianyń negizgi maqsaty belgisiz bir beikeńistiktiń atribýtyn kóz aldyńa aiqyn kórsetý, somdaý. Búgingi ǵalamtor sekildi qyzyqty dáýren ózi. Adamdy naǵyz adam etetin ereksheligi asa mańyzdy til-sanaly óner - poeziia ǵana. Til - sanaly dep otyrǵanymyzda eskerýge tiis zor mán-maǵyna bar. Til degenimiz - adam sanasynyń belgili aiqyndamasyn qaǵaz betine tańbalaityn qubylys. Til desek jazba ádebietiniń (aýyz ádebieti degen uǵym da ekiushty - R.S.) damysy jónindegi túsinik aldymen oiǵa oralady.
Jalpy til - sanaly óner - tek poeziia (óleń, qara óleń, aitys t.b.) arqyly ǵana aiqyndalyp keldi. Adamzattyń rýhani tirliginiń asqary da (san qily deńgeii jaǵynan... — R.S.) qudyretti, kielisi de osy poeziia. Bul qubylysty el kóp tutynatyn, qol jetimdi «halyqqoldy taýar retinde» qoldanýǵa bolmaidy.
Poeziia!
Menimen egiz be ediń?
Sen meni sezesiń be?
Nege izdedim?
Alaýyrtqan tańdardan seni izdedim.
Qaraýytqan taýlardan seni izdedim.
(Muqaǵali Maqataev)
Jalpyǵa belgili: poeziiada tómengi, joǵarǵy deńgei degen uǵymdar bar. «Sotsrealizm kezinde» eshkimge onsha baǵynbaǵan tentek, óz kezeńinde kúrdeli óleńder jazǵan Oljas, Jumeken, Qadyr, Ótejan, Iranǵaiyp, Jumatailardyń búgingi turaǵyn biz tek zaý biikten ǵana izdeýimizge týra keledi.
Fariza Ońǵarsynovanyń "...Shyń Qadyr, bir jaǵymda, shoń Tumanbai..." deitin jyr joldary osyny meńzeidi.
Sana jaǵynan eń joǵarǵy deńgeidegi poeziia damysynyń tarihyna bir sát oralaiyq. Bul álemdegi eń alǵashqy aqyn Gomer (b.e.b ÚII ǵ.) deiik.
Árine odan buryndardy óleń shyǵaratyn, eki sózdiń basyn qosyp epostyq jyr, dastandardy jatqa aitatyndar kóp bolǵanyna talas joq. Biraq, solardyń bári shyn aqyn bola aldy ma? Gomerdi poeziia tarihyndaǵy alǵashqy jáne eń sońǵy aqyn deitin qorytyndyǵa júginetin, ony dáleldeitin dana-danyshpandar kóptep kezdesedi. Nege? Bunyń eń negizgi sebebi: poeziia tarihynda óleńdegi jasandylyq pen elikteýdiń shekten tys kóp bolýy - naǵyz shyn shaiyrdyń ósip, jetilýine onyń moiyndalýyna kesirin tigizedi dep kórilýden bolsa kerek. Sonymen qatar klassikalyq estetika ilimi boiynsha bizdiń sanamyzǵa sińisti bolǵan poeziia degen uǵym osy Gomerdiń jazǵan tiginen asa uzai almaǵandyǵy. Sonyń ainalasyńda kaldy dese de bolar. Adamzat áý bastan tek qana jańa paiym, jańashyl sanadan týylǵan rýhani bereketke ǵana úiir- di. Biz buǵan buryn onsha mán bermeitinbiz. Qysqasy - adamzattyń sanasyna daldalanyp jasyryn jatqan sol igi suranystar nátijesinde uly jańalyqtar ómirge keledi, rýhani damys paida bolady, hám sol jańalyqtardy kez – kezdiń reformatorlary ákeledi t.s.s. Jańashylardyń sany onsha kóp bolmaidy deitin sáýegeilikke júginýge bolady. Birneshe tulǵany tizbeleiik: Vergilii, Dante, Shekspir, Giote, Firdoýsi, Bashio, Bodler, Pýshkin, Abai, Hafiz, Dikinson, Hai Zy /1964 24-shi naýryzda týylǵan, 1989 26-shy naýryzda 25 – ke qaraǵan qyrshyn jasynda temir jolǵa qyrshylyp ólgen. Hai Zy – Teńizdiń uly degen maǵynadaǵy janama esim. – R.S / t.s. Qalai deseńiz de poeziia jaǵdai osy tóńirekte kúshti aitylmaq. Dúdámaldanýǵa kuqymyz bolsa da talasýǵa ǵumyrymyz az, óremiz de jetpeidi. Poeziianyń ózindik taǵy bir ereksheligin aita ketýge týra keledi. Ár adamda tek ózine tán aqyndyq óneri bolady. Bir kezde uly Ýiliam Folkner de /1897-1962/ osylai degen. Iá, adamnyń tragediiasy – óz sonysyn ózi tani bilmeýinde. Óz ishki áleminde ǵana qanat jaiatyn ǵaiyp qusyndai kie, basqaǵa esh qatysy joq bul qasiet - sol ár adamnyń ózine ǵana «tán poeziiasy» deýge bolady. Mysaly:
...Kózim - kókte, ózim - jerde,
Eki jaqqa bólinip,
Eń bir qyzyq sezimderge
Júremiz biz jolyǵyp...
Meniń aitqan dáiegime Gúlnár aqynnyń osy tórt jol shýmaǵy dálel bolýy múmkin. Óz «ishki poeziiasyn» shyn tapqan, nemese oǵan tóte jolyqqan aqyn asa baqytty, ám máńgi. Ókinishtisi barlyq aqyn-pendeler búginge deiin /stil emes – R.S/ óz poeziiasyna jolyǵa almai ómir boiy pushaiman bolyp ótetindigi. Naǵyz shyń poeziia qudiretterine teń keletin aqyndyq ta, ondai rýhani álem de árkimniń peshenesine jazyla bermeitindigi – máseleniń tini. Biraq, ár aqyn adam tek ózinshe ǵana, óz ishki poetikalyq qasietin oiata alady-mys. Oǵan talas joq. Keide basqanyń kóńilin onsha kóp tarta bermeitin bir eleýsizdeý aqynnyń óleńi bireýlerge asa qadirli, tamasha dámdi, tushymdy sezim syilaiǵan bolyp sezilýi de múmkin. Buǵan Gegel de, Kamiý, Genri Jeimstiń de «armany» hám Keńes dáýiri ádebietiniń tuǵyrnamasyn tujyrymdaǵan G.N. Pospelov /1899-1992/, L.N. Timofeev te /1904-1984/ eshteńe dei almaǵan. Sol eki kósemniń «Teoriia literatýry» taqyrybyndaǵy /1940,1948,1966,1971,1978/ shań basqan kontseptsiialary da jaýap bere almaidy.
Keibir oqyrmanǵa Abai, Muqaǵali, Jumeken, endi bireýlerge Aleksandr Blok, Metiý Arnold, al, tipten báz bireýlerge Tynyshtyqbektiń múmkin bir sondai jónpás bireýdiń óleńi, jyrlary tendessiz sezim syilaýy ǵajap emes.
Bul rýhani ómir zańdylyǵy. Meniń birneshe dostarymnyń poeziiaǵa degen kózqarasy - Emili Dikinsondardy /1830-1886/ oqyǵannan keiin tanylmastai ózgergen - di. Al, birnesheýi Oralhan, Asqar Súleimenovpen "syrqattansa", bir-ekeýi Muhtar Maǵaýin, Mishel de Monten /1553-1592/, Artiýr Rembo /1854-1891/, Meiirhan Aqdáýlet, Ulyqbek Esdáýlet, Iranǵaiyp... deidi. Ótken tarihta qazaq aqyndarynan kim qandai deńgeide boldy dese olardy jikteý asa kúrdeli emes. Ozyq oily dana babalarymyz olardyń árqaisysynyń óz orynyn aiqyndap ketken, jiktep úlgergen. Mysaly: Shalkiiz, Mahambet, Buqar, Dospambet dep shubyrta berýge bolady.
Al búgin bizdiń zamanymyzdaǵy aqyndardan kim aldyńǵy, hám joǵarǵy qatarda júrgendigin aiqyndaý tipten ońai emes. Bulardy jilikteitin, súzgiden etkizetin ádebi saýatymyz kemshin, onyń ústine ishtarlyq degen dert-derbezge shaldyqqan dimkástigimiz mol. "Poeziiada men biletin bir silem bar, ol - qalypty taptaýryn jol, "júrseń osymen júr, júrmeseń erkiń..." - deitin qiturqy kúsh taǵy bar eken? Ádebiettegi osy qutyryndy qiianattyń qashan aiaqtalary beimálim. Barlyq adamdy bir asqa jerik etý, bir keseden sý ishkizý, bir saryn "ertegini" kúshpen tyńdatýdy talap etý múmkin be?
Bundai náýmez kezeń, kesapattar jii ushyrasatyn. Qai kez deisiz be? Uly Britaniia jazýshysy Jorj Orýelldiń /1903-1950/ "1984 jyl" atty romanyńda kórinetin - "adamnyń oi-sanasyn baqylaityn oryn" nemese kún kósemniń kúsh qoldaný teoriiasy kúshine engen jabyq, qasań ideologiialyq tusta solai bolǵan. Demek, kemel poeziiany órkendetý ony bolashaqqa jetkizý úshinshi memlekettik qulshynys nege bolmasyn? Bolǵan...
Ótken dáýirdegidei bir partiialyq kózqarastan tys, búgingi táýelsiz memlekettiń saiasatymen júrgizilýge tiis - "ádebi pán" bolsa, ol - printsiptik jaǵynan múlde bólek tekti uǵymdy bildiretin áreketke tán emes pe edi? Tańdamaly, ozyq óner men qundy mádenietti igerýge eldi, óner adamdaryn shaqyrý, oqytý, úiretý úshin igilikti ister bastalsa riza bolar da edik. Jalpy adamzattyq dúnietanymdy keiingi jurtqa tanytý baǵzydan kele jatqan úrdis.
Biz "naǵyz" - poeziia jóninde birshama jerge bardyq - aý. "Naǵyz" degen sózdi belgili bir úlgimen shatastyrýǵa bolmaidy. Naǵyz joǵarǵy satyly deńgeii biik aqyndar tizbesin jasar bolsaq, bir - birine áste uqsamaityn tulǵalar, olardyń týyndylary oiǵa oralady. Mysaly: Ezra Paýnd /1885-1972/, Tomos Strenz Eliottardyń /1888-1965/ ádebi – zertteýlerin joǵaryda biz tilge tiek etken klassikalyq poeziianyń kórnekti ókilderiniń qai-qaisysymen de tike teńestirip kórýge kelmeitindei. Ár qaisysynyń óz qiyndyqtary bar kúrdeli aqyndarǵa tereńirek qarap, túsinsek jetkilikti. Poeziia degenimiz, tamyry bir, japyraǵy san salaly báiterek sekildi tiri aǵza. Sondyqtan naǵyz poeziiany taný, tutyný aiasynda - tabiǵi zańdylyq, jazylmaǵan zań dep te kórýge jaraityn kúrdeli syr bar sekildi. Bulai qarasań - zańdylyq ta, ereje de emes eresen bir qupiia!? Poeziiadaǵy sol tylsym qupiiany bireýge tápteshtep aitqyzyp, uǵyp, bilip alýǵa nemese daiar turǵan bir nusqadan qarap kóshirip jazyp aita salýǵa kele bermeitindigin bilesiz be?
Iohan Volfgang Giote: «...naǵyz ýaqyttan tys turatyn álemdik úlgi, sóz aishyǵy...» - osy poeziia.
...Júrek qana meken eter saraimyz.
hám baqytty bolýǵa jaraimyz.
Ókinbeimiz.
Órmek toqyp otyryp,
Ózge emes, terezege qaraimyz,
Penelopa ekeýimiz.
(Gúlnár Salyqbai)
Gomerdiń jazǵan 15169 shýmaq "Iliada", 12110 shýmaq "Odissei"-inen Penelopa qupiiasy aqynnyń osy óleńinde "tiri" júrýiniń ózin qalai joqqa shyǵarýǵa bolmaq?
Mundai poeziia atty kupiianyń túbine jetý úshin biz naǵyz patsha júrekti oqyrman bola alýymyz múmkin be dep oilaimyz keide. Poeziiany tereńirek shuqshiyp oqý úshin onyń dúmbilez hám jasandysynan bastamaýymyz igi tárizdi. Elikteý, jasandy túrde jazylǵan óleń sekildi birdemeni oqyp úirenip, ádettenip alsaq, naǵyz poeziiany sana kózimizben iriktep kóre almaimyz. Ishki sezim - kózimizdi shel basyp zaǵiptyqqa ainalýymyz da kádik. Jak Derrida dekonstrýktivizmi /deconstruction, deconstructive crinism/ arqyly osyny kózdese kerek.
Ádebietshi ǵalymdar poeziiany oqyǵanda sol óleńniń áýelgi jazylǵan tól nusqasyn, qala berse óte sheber aýdarmasy arqyly okyp túsinýge keńes beredi. Shynyn aitsaq, bizde sheber aýdarmashylar óte az, onyń ústine óleńdi basqa tilge aýdarý tipten mashaqat.
Bir jaqsysy: búgingi jahandaný dáýirindegi, osy zamanǵy poeziia baǵyty burynǵydai emes mentalitet, ulttyq úrdistiń shekara, shebine shektelip qamalyp qala qoimaityny boldy. Sondyqtan jańa zamanaýi poeziiany taldap oqý úshin tildik ústemdik kóp kedergi bolýdan qalyp bara jatyr. Emili Dikinsonnan keiingi Pol Valeri, Ýolles Stivens, Osip Mendelshtam, Ezra Paýnd, Ýiliam Batler Ieits, T.S.Eliot, Iannis Richos, Oktavia Paz, Iosif Brodskii, Allen Ginzberg, Ernst Iandel, Oljas... qatarlylardy kai tilde de oqityn boldyq. Álemdik jańa oi, poeziia damysyn aiqyndap júrgen osy aqyndarǵa zer salyp qaraý asa mańyzdy. Bulardyń ólenderiniń túbin qazbalap oqyp-toqý úshin oqyrmannyń sanasy buzylmaǵan pák, "sábi" qalpynda bolýy shart. Filosofiiada tanymnyń eń tóte joly tek poeziiada, aqyndyq sanada ǵana oryn alady. Áigili Kamiý keiingilerge óner tereńine «súńgýdi» nusqaidy.
Budan keiingi sanamyzda qalatyn taǵy bir ersileý oilar bar, ol - biz jahandaný barysynda qalyptasqan álemdik ortaq tildi óleń jazý dárejesine deiin oqyp úirený, ne bolmasa eń joǵarǵy deńgeidegi poeziiany qazaq tiline sheber tárjimalaýǵa mashyqtanýymyz kerek. Biz qazir poeziiany jete tutyný nemese onymen birjolata qoshtasatyn eki joldyń aiyr túiilisinde turmyz. Qandai bir tildi poeziiany túsine alatyn dárejege deiingi mólsherde úirený degenimiz óte kúrdeli másele, ári múmkin emes is. Onyń ústine biz qazir ana tilimizde de óleń túsinetin deńgeide jetisip turǵan joqpyz.
Aýdarmashylar jaǵy jetispeidi dedik. Qazirgi bizdiń aýdarmashy dep júrgenderimizdiń kóbi kezinde ádebietten "jaramsyz" delinip yǵystyrylǵandar. Poeziianyń eń joǵarǵy shebinde júrgen naǵyz aqyndardy tárjimalaýǵa olardyń qýaty da, deńgeii de jetpeidi. Eki tilde birdei "jazamyz" deitinderge de kúmán keltirýge bolady. Eki tilde de erkin sóilep, jazba ádebietin ońdy-soldy paidalana alatyn dárejege jetkender sirek. Ádebi tilimizdiń qoldanys aiasy kemshin, júieli emes, sózdik qorymyzdyń birsypyrasynan aiyryldyq. Onyń ústine ulttyq lingvisteriniń leksika, fonetika, dialektologiialyq eńbekteri zaman talabyna jaramsyz, jarymjan. Óz ana tilin jaqsy igerip bilmeitin, sóite tura shet tilin jańadan úirenip júrgen "kirme sút korektiler shubarlap tárjima jasaidy". Budan tárjima emes, kem-qor, shalajansar birdemeler ómirge keledi. Bizdiń bul ýájimiz qazaq ádebietinde "tyǵyryqtan shyǵatyn jol qalmady" dep betaldy sherlenýimizge sebep bolmaq emes. Alaida tosyn ári jańa júlge qajet endigide. Endeshe «jańa syn – new criticism» týrasyna kósheiik. Zigmýnd Freidtiń «Poeziia jáne qiialy» sekildi.
Poeziiamyzda keleshek bar, úmit úzbeimiz, láiim. Nege biz búgingi aqyndarymyz arasynan avangardizmniń (fants, avan-gardisme) óresi biik, kemelderin iriktep kóre almaimyz? Poeziia adamzattyń eń tekti óneri bolǵasyn onyń kemeńgeri qaitse de bolatyny daýsyz emes pe? Bul úshin sanadaǵy erkindik, rýhani damysty qoldaityn memlekettik tutas ideologiialyq saiasat qajet. Tipten poeziiany úkileýshi Metsenattar da tabylýy tiis. /Goratsii Metsenat – «Poeziia óneri» atty eńbek jazǵan Rim jomarty – R.S /
Ádebietti ólsheitin ólshem turǵysynan alǵanda bir halyqtyń poeziiasy ekinshi halyq poeziiasynan sál biik deńgeide bola beretin kezdeisoqtyqty joqqa shyǵarýǵa da asyqpaiyq ta. Ókinishtisi bizdiń ádebietshilerde óz deńgeiin múlde tómenshiktetý, álsiretip kórsetý, basqany asqaqtatyp ásire moiyndaýshylyq basym.
Tursynjan Shapaidyń «Qazaqtyń jany» /2001/ kitabynda: «...Abaida shókim nur bar, ...iaǵni kitap oqityn qazaqtyń, búkil dúnie biletin álemderden qashanda bir álemim artyq – Abai... Men kimniń aldynda tómenshekteýim kerek! Men – álemge emes, álem – maǵan kelsini...» neni meńzeidi?
Qosh, endeshe Amerikanyń jazýshysy Herman Melvilldiń aitýyndai, biz úshin "ádebietimizde jańa izdenister óte mol" bolýy jón emes pe?
Poeziia degenimiz birtekti, keshendi túsinik. Búgin qazaq poeziiasy tarihi qaita órleý kezeńniń taǵy bir belesi aldynda tur. Qazaq poeziiasy «sotsrealizm» kezindegi dert-derbezderden mura bop qalǵan jattandy úlgiden irgesin aýlaq salatyn túri bar. Jattandy úlgimen qoshtasý degenimiz bizdiń ádebiet álemdik ádebiet damysymen iyq tiresý kezeńine keldi degen sóz. Qazaq poeziiasy dál osyndai ózgerý, jańarý sypatyndaǵy ishki qubylystardy jan dúniesine qorlandyra bastady. Bul ulttyq nyshandaǵy poeziialyq sana damysynyń ilgeri qadam basýyn baiqatady.
Biz "eskishilmiz" deitin aǵalarymyzdyń "patriottyǵyn" qurmetteýden basqa aitarymyz joq. Sebebi, taǵyda Tursynjan Shapaisha aitam: «...patriotizm – tumaý sekildi juqpaly nárse!!!». Durys,taza , naqty hahi patriotizm vaksinasy aýadai qat. Iá, bul, solai tura tursyn.
Qazaq halqynyń qara óleńinde, hám "Aiaz bi" sekildi ertegilerinde tosyn sanalyq erekshelikter árine mol kezdesedi.
Mundai tosyn sanaly kieli ereksheliktermen nemese jańa paiym - psihologiialyq jaǵynan qaitalanbaityn sol kóne dúnielermen shyt jańa aksiomatikalyq /axio-matic method/ tásilmen tanysýymyz kerek sekildi. Qazaqta poetikalyq paiym-qýaty, zor túisigimen búgingi jazba ádebietiniń bie baýynda qaldyrylǵan tamasha invariantty týyndylar kóp. Mysaly: Mahmud ál-Qashqari ("Diýani Luǵat at-túrik" XI ǵasyr) Júsip Balasaǵuni ("Qutadǵu bilik" XI ǵasyr), Italiianyń "cantata" tásiline uqsas tásilmen jazylǵan - "Alpamys" dastany, "Qozy Kórpesh - Baian sulý", "Qyz Jibek", "Aiman Sholpan" t.s.s. Al, Abaidan sońǵy aqyndar jyrlarynda qai aqynnyń óleńi men jyrlaryn qai deńgeige laiyqtaýdy oqyrman qaýym óte jaqsy bilýge tiisti. Demek, Abaidan keiingi dáýirdegi aǵa, atalarymyzdyń shyǵarmalarynyń kóbi sol kezdegi sarynǵa saqalynyń salaýatymen ún qosqany tragediia. Keibir tomdardyń búgingi ólshemge jaramai qalǵandyǵyn da eskere júrsek deimiz. "Búgingi ólshemmen alǵanda" degenimiz - Abaisha aitsaq - "...kónbedi eshkim sózime, ádetine qarysyp..." dep keshegi ólshem, keshegi qalyptasqan taptaýyryn / stereotip / úrdiske boi úiretken kisilerge ústirtteý, ári óte aýyr tietinin túsinemiz. Sózge-sóz kelgende aitpaýǵa bolmady, jasyryp qalý, kóńil jyqpastyq degenimiz osy zamanaýi ádebiettiń ósip-ónýine kesirin tigizetinin uǵynatyn boldyq qoi. Gúlnárda:
...Jaýyp jatyr sońǵy qar,
Endi mende sezim joq - sen ombylar.
Bul joldardan poeziianyń tekti, túptamyrynyń iisi ańqidy. Japon aqyny Tsúji Setsúko:
...Kóktemniń muńly
jańbyry,
Kózimnen aǵady,
qolym dirildep.
Ai sóndi jaǵada,
tolqynǵa súringen...
«Poeziia degenimiz sát saiynǵy jalǵyzdyqqa úirený, jattyǵý...» - bul, Mońǵoliialyq biregei ádebietshi G.Aiýýrzana aitqan sátti lepes.
Taǵy da Gúlnár Salyqbai:
...Sońǵy qarda - sońǵy sózim
Qalyqtap,
Eń sońǵy ret qarar saǵan anyqtap...
Jalǵyzdyqty tanymasa uly Abai: "oiǵa tústim, tolǵandym..." demes edi. Matsýo Bashio /1644-1694/ jazǵan júz túrli kaikýdyń on birin ádebiet tarihyndaǵy sońǵy reformatorlar qyraǵy kózimen iriktep kóre almaǵanda osy zamanǵy eń joǵarǵy sanaly óleń jóninde áńgime bolmaityn da edi.
Bashe:
...Kóp tóbeniń tumany,
kólbireidi tunady,
kóktemeniń shýaǵy...
Gúlnár:
...Kóleńkeniń kózindei,
Kórinbeidi eshkim.
Júregimniń sońyna ilestim...
Gúlnárdiń bul óleńin poetikalyq assonans, názik rýhpen tildesý nemese sóz qiiýyn keltirip, tereń sezinýden týǵan tyń dúnie deýge bolady. Jalpy kórinis, qubylysty obraz etip somdaý - ejelgi daǵdy. Demek, poetikalyq náziktikpen túisiný, qudiretti rýhtyń ishki jaǵyna úńilý, súńgý búgingi qajettilik. Óleńdi asa anaiylyqpen, ádepsizdikpen jazalap oqýǵa, jazýǵa bolmaityndyǵy da sodan. Pálsafadaǵy "qandai bir qubylys, nárseniń óz turatyn jeri bolady" deitin qaǵida esińizde me? Iia, olai bolsa ár qubylystyń ishki jany, rýhy bolady degen qaǵida da ras. Mysaly: Korqytty tyndańyz. Qobyzdaǵy saryn, bóriniń ulyǵany bir keremet áýenge ainalady da tyńdaýshynyń kóńiline jetip, onyń jan dúniesin oiatady. Rýh, ishki áýeni joq poeziianyń poeziia bola almaýy da osy taqilettes uǵymmen tindes. Jalpyǵalymdyq rýhtyń tamyry bir jerden. Maqulyqtardyń da ózindik sezinýi bolady. Demek, haiýandarda turmystyq tutyný, talas, lastaný, iemdený hám dúnieqońyzdyq nege joq? Láiim osyndai pálsafalyq dúnielerdiń bar jańalyǵyn oilap tabatyn perishteýi qasiet tek qana aqyndardan ǵana tabylatyny nelikten? Filosoftar men zertteýshilerdiń kóz maiyn taýysyp ómir boiy izdep tabatyn tanymdyq dúnielerin aqyndar qas-qaǵym sátte ǵana ishki aianymen kóredi jáne dóp basyp aita alady. Óleńderde dál mundai jańalyqtar bolmasa ol - poeziia emes.
...Kózim kókte, ózim jerde
Eki jaqqa bólinip.
Eń bir qyzyq sezimderge
Júremiz biz jolyǵyp
(Gúlnár Salyqbai)
Jalpy ádebiet degenimizdiń barlyǵy aqiqat izdeýdiń (aqiqattanýdyń) - sara joly.
«...Sensiz kúnnen - Jer betine tań qalǵan, Jalyqtym, janym tútilip, Qursaǵan qulyptardan qutylyp, Seni kórý, sosyn ólý - máńgi arman...». Gúlnárdiń bulai jazýy - áýelgi poeziia atty kieni eresen qurmet tutýynda. Osy zamanǵy jańa qazaq ádebietinde dál osy aqyndai taza paiymdy aqyndar sirek kezdesýi de múmkin.
Tún.
Terezeniń ar jaǵy - tútin...
Tún
Terezeniń ar jaǵy qum.
Tún -
Súiikti jatym.
...Kim edi atyń?
Rasynda óte beineli boiaý. Osyny jazyp otyrǵan aqyn múmkin - "baqytty", múmkin - "baqytsyz"... Demek, óleńi baqyttylardikindei - "jýas" ta emes. Kóńil-kúiiniń alaquiyn qozǵalysy joq "áljýaz" kóńilden naǵyz poeziia týmaq pa!?
...Qursaǵan kulyptardan qutylyp,
Seni kórý, sosyn ólý - máńgi arman...
O dúnieniń qandai nárse ekenin biletin bir de bir pende jer betinde joq shyǵar. Kóp pende ólimnen qorqady. Kúnáhárlyq jasaý, haram bolyp tozaqta qalam-aý degennen emes, ár pende ajaldan úreilenedi de belgisiz bir kúshke barynsha minájat etedi, qudaiǵa jalbyrynady. Bir qyzyqtysy - poeziia men pálsafaǵa ólerdei jerik bolýshylar pánidiń bas ainaldyrar baq-dáýletinen hám zeinetinen emes, bul jalǵannyń muńy men syrynan, beinetinen óz muratyn izdeidi. Sondyqtan dúnieniń qupiiasyn ashýǵa umtylǵan niet, jaryq dúniege degen máńgilik mahabbatty sezine alatyn patsha kóńil, uly sóz qudiretine shyn berilgen aqynnyń ádemi muńyna jeterlik osydan úlken ne bolady dep oilaisyń. Genrik Geine óletinin sezingen sátte "ómirmen qoshtasýǵa" óz uiyǵy - Lývrǵa attanǵan. Ol kisige ómir bizdiń túsinigimizdegiden múlde basqasha hám bir keremet óner júlgesindei sekildi bolyp sezilgen de... Álde...
Óleńdi ár aqyn belgili bir josparmen, naýqanshylap, «áýeiishil ádigerge» jaǵyný turǵysyndaǵy jazylatyn odaǵa súrinbei naǵyz júrek ámirimen tańbalasa. Áigili kemeńger Giote: "...poeziia, óleń áý basta bir jerde jazylyp qoiylǵan, sony taýyp qaǵazǵa túsirýden basqa aqyndarda onsha kóp jumys bolmaidy..." Sondyqtan diýani poeziiany bizdiń túsinigimizdegidei asa tájiribeli bireý tapsyryspen jazyp bere salmaidy, nazym dúniege náresteshe ińgálap keledi - mis. Poeziia budan keiin kúndelikti kúiki tirlikpen matastyryp, turmyspen shatastyrýǵa da bolmaityn dara oqiǵa ekenin túsinýimizge jol ashady. Ol – shart ta.
"...Dana úiinen kóp uzap shyqpai - aq álemdi keze alady" - degen osydan 3500 jyl buryn ómir súrgen Laozdyń (Lao Tszy) dálme-dál sózi oiǵa jii oralady. Menińshe bul sóz tek poeziiaǵa, ony jasaýshy aqynǵa ǵana qatysty emes. Kóne jyraýlardyń qasidalyqqa jaqyn kestesiniń bárinen poetikalyq tamasha saryndar dámi seziledi. Quran aiattardyń ózin Allanyń óleńi deidi.
Aqynnyń sanaly oiynan tamǵan ár paiym, ár pendeniń jeke basynyń qamynan ǵana týyndaǵan «birdeńeler» emes, ol zandylyq qasietke tán álem. Qaǵazǵa túsken laǵyl qaǵidattar, hikmetter, rýaiattar t.t...
Omar Háiiam:
Ei, nadan basta joq bop týypsyń sen,
Jel tapqan jalǵyz ǵana ýyssyń sen,
Keptelgen eki joqtyń arasyna,
Jap-jalǵyz jap-jalańash qýyssyń sen.
Mineki bul poeziiadan sarsań turmys, qiialilyq taǵdyr, tirshilik, kúndelikti joqshylyq zaryn taba almaisyz. Sebebi, bul naǵyz týyndy, ýyz ýaǵyz... Irannyń juldyzi laqsa shaǵirileri solai deidi.
Kúndelikti joqshylyqty, nemese páterdi, mashinany armandaýdan jinalǵan jasandy túsiktei shala óleńdi, - óleń demes bolar. Mundai qunsyz, nársiz túitkildi kitipan, túrli báleketten aýlaq bolsa ǵana qazaq poeziiasynyń ilgerileýine paidaly.
Emili Dikinsonnyń óleńin oqyǵan sol kezdegi bir áigili ádebiet synshysy: "...óleńińniń ár joldary men, shýmaqtaryńnyń qurylymyn durys ustan, adamdarǵa túsiniksiz, álemde bolýy múmkin emes keibir ǵajaiyptar, sháharlar taǵysyn-taǵylar týraly jazýdy qoia tur. Eger olai istemeseń sen eshqashan aqyn bola almaisyń..." deidi. Dikinson sol synshynyń osy sózine kózsiz ergen bolsa, búgin qandai aqyn bolar edi? Ol, óz aldyna bir keńes.
...Surqai tirlik súr úilermen úndesti.,
Sheship tastap taǵy da bir kúndi eski...
Gúlnár Salyqbai usynǵan bul joldardy oqyǵanda tandai qaǵyp tandanýdyń da, tabynýdyń da qajeti de joq. Jalpy poeziia degenimiz – osy. Poeziia áleminde bundai iri qubylystar kezdese beredi. S. Gúlnárdiń de, Á.Tynyshtyqbektiń de arhitiptik kózqarasyn oqyrmanǵa kúshpen tańyp, ony yqtiiarsyz oqytýdy talap etýden aýlaqpyz. Siz bul sekildi kóptegen iri aqyndar óleńi jóninde óte kóp, dúdámalsyz kesim aita alasyz.
Irlandiiada ádebiet aǵylshyn tildilerdiń rýhani álemine teńdessiz igi yqpal jasaǵanyn bilemiz. Ieits, S.Bekket, Sh.Hinilerdi batysta barynsha syilaidy. Alaida, XX ǵasyrda sóz óneriniń tólejýine qabaǵat úles qosqan Jeims Joista (James Joýse 1882-1941) joǵarǵy orynda sanalady. Eger biz batysty tek Máskeýmen ǵana jónsiz shatastyrmai naǵyz joǵarǵy satyly poeziia jasaýǵa niettensek, búgingi bir dińgekte bailaýly turǵan ádebietimizdiń " tusaýly dástúri" joiylýǵa tiis.
Suraǵan Rahmetuly
«Týǵan til» jýrnaly №1 (01), 2005
