نەمەسە مەتافيزيكالىق كەڭٸستٸكتٸ اڭساۋ
پوەزييا دەگەنٸمٸز نە? بۇل سۇراق ونشا كٷردەلٸ دە ەمەس. پوەزييا ودا دا, پەلسافا دا ەمەس. رۋحانييات ازىعى. تٶلەگەن ايبەرگەنوۆ:
...اقىن بوپ ٶمٸر كەشٸرۋ وڭاي دەيمٸسٸڭ, قاراعىم,
اۋزىندا بولۋ بۇل ٶزٸ سىزداعان بارلىق جارانىڭ... ("امانات" الماتى, 1975). شىنىندا شىنايى ەدەبيەت دەگەنٸمٸز نە? ناعىز ەدەبيەت جاساۋ ج.ۆەرن, الەكساندر ديۋمالاردىڭ مۇراسىنان سەل ٶزگەشەلەۋ بولۋعا تيٸس. بۇل - زاڭدىلىق. بٷگٸنگٸ پوەزييا تەڭٸرەگٸندە ايتىلىپ جٷرگەن جالپىعا تەن ٶلشەمنەن سەل جوعارى ٶلەڭ جازۋ ٷردٸسٸ - "قازاق اقىندارىندا مٷمكٸن ەمەس, ۋاقىتى بولا قويعان جوق" دەۋگە بولمايدى.
قار...
تٷرٸ جوق تولاستار
سول ەم سيياقتى
اللانىڭ شيمايىنداي اعاشتار
ٶلەڭ سيياقتى...
(گٷلنەر سالىقباي)
ٶلەڭدەگٸ تەرەڭ پايىم, تولعانىس, كوزعالىس, ٸشكٸ سەزٸم ارپالىستارىن تٷسٸنۋ قيىن. اۋىر. سوندىعىمەن بۇل ٶلەڭ بٷگٸنگٸ جالپىلاما (نورما) دولبارلى ٶلشەۋدەن جوعارى تۇر. ٶلەڭ - پوەزييا, ٶلشەمنٸڭ ەڭ جوعارعى شەگٸنە تالپىنعان بٷگٸنگٸ ۋاقىت تىنىسى سيياقتى. ەسكٸ ٷردٸس, قالىپتى ٷلگٸ, ەبدەن سٸلٸكپەسٸ شىققان سوتسرەاليزم كونتسەپتسييالارىن /سوتسرەاليزم دەگەن اتاۋدىڭ ٶزٸ كٷمەندٸ, تٸپتەن بولماۋى دا تيٸس – ر.س / قورعاشتاۋ - كەلەشەكتەگٸ رۋحاني تٸرلٸككە قيساپسىز قيياناتىن تيگٸزۋٸنەن كەيٸنگٸ عاجايىپ ەلەس.
و.مەندەلشتام, نەللي زاكس قاتارلىلاردىڭ تۋىندىلارىنداعى توسىن, كٷردەلٸ ويلاردى, بايلامداردى بٷگٸنگٸ قازاق اقىندارىنىڭ كەيبٸر ٶلەڭدەرٸنەن كەزدەستٸرسەك - "قازاق قالايشا بۇلاي جازا الادى" دەپ بايبالام سالۋعا بولمايتىنداي. ايتپاقشى بٸز تٸلگە تيەك ەتٸپ وتىعان نەللي زاكس /1891-1970/ نەمٸستٸڭ اقىن قىزى. تەگٸ ەۆرەيدەن, بٸر كەزدەرٸ گەرمانييادان قۋىلعان. جٶيٸتتەردٸڭ تراگەدييالىق عۇمىرىنىڭ جوقتاۋشىسى. ەيتەۋٸر سوڭىرا تەكتٸ وقىرماندار ارقىلى باعالانعانى بار. ال, بٸزدە ەيەل اقىندى الباستى كٶرگەندەي بولاتىنىمىز جوق ەمەس.
پوەزييادا باسقا ٶنەر سالالارىمەن سالىستىرۋعا كەلمەيتٸن بٸر ەرەكشەلٸك بار. ول - پوەزييانى جوسپارمەن, تاپسىرىسپەن, قۇلدىق سانالى - "پاراساتتىلىقپەن" ەدەيٸ ناۋقانشىلاپ جاساۋعا كەلمەيتٸندٸگٸ. دەلدٷرٸشتٸڭ ٶمٸرٸنە كەزدەسكەن بٸر عانا وقيعادان ساباقتالىپ, ودالانعان ٶلەڭ, ٶلەڭ بولا السا دا پوەزييا بولا المايتىنىن ەسكەرسەك. كەيبٸر اقىندى بٸز: "ٶلەڭٸن ەشكٸم وقىمايدى, تٷسٸنبەيدٸ" دەيمٸز. بۇل ٶتە دۇرىس پايىم ەمەس. بٸراق, كٷردەلٸ اقىندى ٶتە از وقىرمان عانا تانداپ وقيدى دەسەك كەلٸڭكٸرەيدٸ. «...جاقسى ٶلەڭدٸ تٷيسٸنەتٸندەر بار, بٸراق, نەگە ولاي ەكەنٸن ولاردىڭ ٶزدەرٸ دە بٸلە بەرمەيدٸ...» دەگەن ەليوت پايىمى نەنٸ مەڭزەيدٸ?
...جاسىما.
ۇلى كٶكتٸڭ ٷلپٸلدەگەن جاسىنا
جەڭ شىلارمىن.
بەلكٸم, قونىپ-ەرٸپ جاتقان باسىڭا
مەن شىعارمىن.
(گٷلنەر سالىقباي)
ەشبٸر قاساڭ قالىپقا بايلانىپ قالماعان ٶلەڭ. پوەزييادا بەلگٸلٸ بٸر "ٷلگٸ" بولادى دەپ ستاندارت-جوسپار بەلگٸلەنٸپ, سوعان ەبدەن بوي ٷيرەتٸپ كەلٸپپٸز. دەمەك بٷگٸنگٸ ەركٸن ويدىڭ تٷپتاعانى, وسى زامانعى پوەزيياعا عانا تەن مەنەرمەن ورنىعا باستادى. ادامي قۇلىقسانا دا, مەن دە تەك پوەزييادان تابىلاتىن بولدى. پوەزييا - جٷيەلەنبەگەن ازاماتتىق سونى بٸلٸمنەن تۋاتىن سەكٸلدٸ. مىسالى: تىنىشتىقبەك ەبدٸكەكٸمۇلىنىڭ "قاسساق اڭقىماسىن" الايىق. «...جۇدىرىقتاي جٷرەگٸممەن مىقشييا, باس ورنىنا كٷن كٶتەرٸپ كەلەمٸن...». بۇل - جەيبٸر ەرمەك ٷشٸن «تٷرتٸنۋدەن» تۋىنداي سالعان دٷنيە مە? نەگە بٸز - ە.ديكينسون, كونستانتين بالمونت, ۆالەريي بريۋسوۆتاردى ەلەمدٸك, ادامزات ويشىلدارى دەيمٸز. نەگە تىنىشتىقبەكتٸڭ ٶلەڭٸ "حاوس"!? ٶكٸنٸشتٸ كورىتىندى. كەڭەستٸك دەۋٸردە قازاق تٸلٸ, ەدەبيەت پەنٸنٸڭ مۇعالٸمدەرٸنٸڭ بارلىعىن كەز-كەلگەن ٶلەڭدٸ جەتە تٷسٸنۋگە تيٸستٸ دەگەن سىڭارجاق «تٷرمەلٸك» تالاپتى قويۋعا ەبدەن داعدىلانۋىمىزدىڭ كەسٸرٸ وسى. ٶلەڭدٸ جاقسى تٷسٸنۋ – ساۋاتتىلىقتى تالاپ ەتەدٸ. قازٸرگٸ سىنشىمىز دەپ جٷرگەن قازاق ەلٸپبيٸنٸڭ قىرىق ەكٸ بەلگٸسٸنٸڭ ٷشتەن بٸرٸن دە مەڭگەرە الماعاندارعا وڭاي شارۋا ەمەس.
...كەشە قۇلىن, بٷگٸن تاي,
ديٸرمەننٸڭ تاسىنداي
دٶڭگەلەنگەن دٷنيە-اي...
پوەزييانىڭ نەگٸزگٸ ماقساتى بەلگٸسٸز بٸر بەيكەڭٸستٸكتٸڭ اتريبۋتىن كٶز الدىڭا ايقىن كٶرسەتۋ, سومداۋ. بٷگٸنگٸ عالامتور سەكٸلدٸ قىزىقتى دەۋرەن ٶزٸ. ادامدى ناعىز ادام ەتەتٸن ەرەكشەلٸگٸ اسا ماڭىزدى تٸل-سانالى ٶنەر - پوەزييا عانا. تٸل - سانالى دەپ وتىرعانىمىزدا ەسكەرۋگە تيٸس زور مەن-ماعىنا بار. تٸل دەگەنٸمٸز - ادام ساناسىنىڭ بەلگٸلٸ ايقىنداماسىن قاعاز بەتٸنە تاڭبالايتىن قۇبىلىس. تٸل دەسەك جازبا ەدەبيەتٸنٸڭ (اۋىز ەدەبيەتٸ دەگەن ۇعىم دا ەكٸۇشتى - ر.س.) دامىسى جٶنٸندەگٸ تٷسٸنٸك الدىمەن ويعا ورالادى.
جالپى تٸل - سانالى ٶنەر - تەك پوەزييا (ٶلەڭ, قارا ٶلەڭ, ايتىس ت.ب.) ارقىلى عانا ايقىندالىپ كەلدٸ. ادامزاتتىڭ رۋحاني تٸرلٸگٸنٸڭ اسقارى دا (سان قيلى دەڭگەيٸ جاعىنان... — ر.س.) قۇدىرەتتٸ, كيەلٸسٸ دە وسى پوەزييا. بۇل قۇبىلىستى ەل كٶپ تۇتىناتىن, قول جەتٸمدٸ «حالىققولدى تاۋار رەتٸندە» قولدانۋعا بولمايدى.
پوەزييا!
مەنٸمەن ەگٸز بە ەدٸڭ?
سەن مەنٸ سەزەسٸڭ بە?
نەگە ٸزدەدٸم?
الاۋىرتقان تاڭداردان سەنٸ ٸزدەدٸم.
قاراۋىتقان تاۋلاردان سەنٸ ٸزدەدٸم.
(مۇقاعالي ماقاتاەۆ)
جالپىعا بەلگٸلٸ: پوەزييادا تٶمەنگٸ, جوعارعى دەڭگەي دەگەن ۇعىمدار بار. «سوتسرەاليزم كەزٸندە» ەشكٸمگە ونشا باعىنباعان تەنتەك, ٶز كەزەڭٸندە كٷردەلٸ ٶلەڭدەر جازعان ولجاس, جۇمەكەن, قادىر, ٶتەجان, يرانعايىپ, جۇماتايلاردىڭ بٷگٸنگٸ تۇراعىن بٸز تەك زاۋ بيٸكتەن عانا ٸزدەۋٸمٸزگە تۋرا كەلەدٸ.
فاريزا وڭعارسىنوۆانىڭ "...شىڭ قادىر, بٸر جاعىمدا, شوڭ تۇمانباي..." دەيتٸن جىر جولدارى وسىنى مەڭزەيدٸ.
سانا جاعىنان ەڭ جوعارعى دەڭگەيدەگٸ پوەزييا دامىسىنىڭ تاريحىنا بٸر سەت ورالايىق. بۇل ەلەمدەگٸ ەڭ العاشقى اقىن گومەر (ب.ە.ب ٷٸٸ ع.) دەيٸك.
ەرينە ودان بۇرىنداردى ٶلەڭ شىعاراتىن, ەكٸ سٶزدٸڭ باسىن قوسىپ ەپوستىق جىر, داستانداردى جاتقا ايتاتىندار كٶپ بولعانىنا تالاس جوق. بٸراق, سولاردىڭ بەرٸ شىن اقىن بولا الدى ما? گومەردٸ پوەزييا تاريحىنداعى العاشقى جەنە ەڭ سوڭعى اقىن دەيتٸن قورىتىندىعا جٷگٸنەتٸن, ونى دەلەلدەيتٸن دانا-دانىشپاندار كٶپتەپ كەزدەسەدٸ. نەگە? بۇنىڭ ەڭ نەگٸزگٸ سەبەبٸ: پوەزييا تاريحىندا ٶلەڭدەگٸ جاساندىلىق پەن ەلٸكتەۋدٸڭ شەكتەن تىس كٶپ بولۋى - ناعىز شىن شايىردىڭ ٶسٸپ, جەتٸلۋٸنە ونىڭ مويىندالۋىنا كەسٸرٸن تيگٸزەدٸ دەپ كٶرٸلۋدەن بولسا كەرەك. سونىمەن قاتار كلاسسيكالىق ەستەتيكا ٸلٸمٸ بويىنشا بٸزدٸڭ سانامىزعا سٸڭٸستٸ بولعان پوەزييا دەگەن ۇعىم وسى گومەردٸڭ جازعان تيگٸنەن اسا ۇزاي الماعاندىعى. سونىڭ اينالاسىڭدا كالدى دەسە دە بولار. ادامزات ەۋ باستان تەك قانا جاڭا پايىم, جاڭاشىل سانادان تۋىلعان رۋحاني بەرەكەتكە عانا ٷيٸر- دٸ. بٸز بۇعان بۇرىن ونشا مەن بەرمەيتٸنبٸز. قىسقاسى - ادامزاتتىڭ ساناسىنا دالدالانىپ جاسىرىن جاتقان سول يگٸ سۇرانىستار نەتيجەسٸندە ۇلى جاڭالىقتار ٶمٸرگە كەلەدٸ, رۋحاني دامىس پايدا بولادى, ھەم سول جاڭالىقتاردى كەز – كەزدٸڭ رەفورماتورلارى ەكەلەدٸ ت.س.س. جاڭاشىلاردىڭ سانى ونشا كٶپ بولمايدى دەيتٸن سەۋەگەيلٸككە جٷگٸنۋگە بولادى. بٸرنەشە تۇلعانى تٸزبەلەيٸك: ۆەرگيليي, دانتە, شەكسپير, گيوتە, فيردوۋسي, باشيو, بودلەر, پۋشكين, اباي, حافيز, ديكينسون, حاي زى /1964 24-شٸ ناۋرىزدا تۋىلعان, 1989 26-شى ناۋرىزدا 25 – كە قاراعان قىرشىن جاسىندا تەمٸر جولعا قىرشىلىپ ٶلگەن. حاي زى – تەڭٸزدٸڭ ۇلى دەگەن ماعىناداعى جاناما ەسٸم. – ر.س / ت.س. قالاي دەسەڭٸز دە پوەزييا جاعداي وسى تٶڭٸرەكتە كٷشتٸ ايتىلماق. دٷدەمالدانۋعا كۇقىمىز بولسا دا تالاسۋعا عۇمىرىمىز از, ٶرەمٸز دە جەتپەيدٸ. پوەزييانىڭ ٶزٸندٸك تاعى بٸر ەرەكشەلٸگٸن ايتا كەتۋگە تۋرا كەلەدٸ. ەر ادامدا تەك ٶزٸنە تەن اقىندىق ٶنەرٸ بولادى. بٸر كەزدە ۇلى ۋيليام فولكنەر دە /1897-1962/ وسىلاي دەگەن. يە, ادامنىڭ تراگەديياسى – ٶز سونىسىن ٶزٸ تاني بٸلمەۋٸندە. ٶز ٸشكٸ ەلەمٸندە عانا قانات جاياتىن عايىپ قۇسىنداي كيە, باسقاعا ەش قاتىسى جوق بۇل قاسيەت - سول ەر ادامنىڭ ٶزٸنە عانا «تەن پوەزيياسى» دەۋگە بولادى. مىسالى:
...كٶزٸم - كٶكتە, ٶزٸم - جەردە,
ەكٸ جاققا بٶلٸنٸپ,
ەڭ بٸر قىزىق سەزٸمدەرگە
جٷرەمٸز بٸز جولىعىپ...
مەنٸڭ ايتقان دەيەگٸمە گٷلنەر اقىننىڭ وسى تٶرت جول شۋماعى دەلەل بولۋى مٷمكٸن. ٶز «ٸشكٸ پوەزيياسىن» شىن تاپقان, نەمەسە وعان تٶتە جولىققان اقىن اسا باقىتتى, ەم مەڭگٸ. ٶكٸنٸشتٸسٸ بارلىق اقىن-پەندەلەر بٷگٸنگە دەيٸن /ستيل ەمەس – ر.س/ ٶز پوەزيياسىنا جولىعا الماي ٶمٸر بويى پۇشايمان بولىپ ٶتەتٸندٸگٸ. ناعىز شىڭ پوەزييا قۇدٸرەتتەرٸنە تەڭ كەلەتٸن اقىندىق تا, ونداي رۋحاني ەلەم دە ەركٸمنٸڭ پەشەنەسٸنە جازىلا بەرمەيتٸندٸگٸ – مەسەلەنٸڭ تٸنٸ. بٸراق, ەر اقىن ادام تەك ٶزٸنشە عانا, ٶز ٸشكٸ پوەتيكالىق قاسيەتٸن وياتا الادى-مىس. وعان تالاس جوق. كەيدە باسقانىڭ كٶڭٸلٸن ونشا كٶپ تارتا بەرمەيتٸن بٸر ەلەۋسٸزدەۋ اقىننىڭ ٶلەڭٸ بٸرەۋلەرگە اسا قادٸرلٸ, تاماشا دەمدٸ, تۇششىمدى سەزٸم سىيلايعان بولىپ سەزٸلۋٸ دە مٷمكٸن. بۇعان گەگەل دە, كاميۋ, گەنري جەيمستٸڭ دە «ارمانى» ھەم كەڭەس دەۋٸرٸ ەدەبيەتٸنٸڭ تۇعىرناماسىن تۇجىرىمداعان گ.ن. پوسپەلوۆ /1899-1992/, ل.ن. تيموفەەۆ تە /1904-1984/ ەشتەڭە دەي الماعان. سول ەكٸ كٶسەمنٸڭ «تەورييا ليتەراتۋرى» تاقىرىبىنداعى /1940,1948,1966,1971,1978/ شاڭ باسقان كونتسەپتسييالارى دا جاۋاپ بەرە المايدى.
كەيبٸر وقىرمانعا اباي, مۇقاعالي, جۇمەكەن, ەندٸ بٸرەۋلەرگە الەكساندر بلوك, مەتيۋ ارنولد, ال, تٸپتەن بەز بٸرەۋلەرگە تىنىشتىقبەكتٸڭ مٷمكٸن بٸر سونداي جٶنپەس بٸرەۋدٸڭ ٶلەڭٸ, جىرلارى تەندەسسٸز سەزٸم سىيلاۋى عاجاپ ەمەس.
بۇل رۋحاني ٶمٸر زاڭدىلىعى. مەنٸڭ بٸرنەشە دوستارىمنىڭ پوەزيياعا دەگەن كٶزقاراسى - ەميلي ديكينسونداردى /1830-1886/ وقىعاننان كەيٸن تانىلماستاي ٶزگەرگەن - دٸ. ال, بٸرنەشەۋٸ ورالحان, اسقار سٷلەيمەنوۆپەن "سىرقاتتانسا", بٸر-ەكەۋٸ مۇحتار ماعاۋين, ميشەل دە مونتەن /1553-1592/, ارتيۋر رەمبو /1854-1891/, مەيٸرحان اقدەۋلەت, ۇلىقبەك ەسدەۋلەت, يرانعايىپ... دەيدٸ. ٶتكەن تاريحتا قازاق اقىندارىنان كٸم قانداي دەڭگەيدە بولدى دەسە ولاردى جٸكتەۋ اسا كٷردەلٸ ەمەس. وزىق ويلى دانا بابالارىمىز ولاردىڭ ەرقايسىسىنىڭ ٶز ورىنىن ايقىنداپ كەتكەن, جٸكتەپ ٷلگەرگەن. مىسالى: شالكيٸز, ماحامبەت, بۇقار, دوسپامبەت دەپ شۇبىرتا بەرۋگە بولادى.
ال بٷگٸن بٸزدٸڭ زامانىمىزداعى اقىنداردان كٸم الدىڭعى, ھەم جوعارعى قاتاردا جٷرگەندٸگٸن ايقىنداۋ تٸپتەن وڭاي ەمەس. بۇلاردى جٸلٸكتەيتٸن, سٷزگٸدەن ەتكٸزەتٸن ەدەبي ساۋاتىمىز كەمشٸن, ونىڭ ٷستٸنە ٸشتارلىق دەگەن دەرت-دەربەزگە شالدىققان دٸمكەستٸگٸمٸز مول. "پوەزييادا مەن بٸلەتٸن بٸر سٸلەم بار, ول - قالىپتى تاپتاۋرىن جول, "جٷرسەڭ وسىمەن جٷر, جٷرمەسەڭ ەركٸڭ..." - دەيتٸن قيتۇرقى كٷش تاعى بار ەكەن? ەدەبيەتتەگٸ وسى قۇتىرىندى قيياناتتىڭ قاشان اياقتالارى بەيمەلٸم. بارلىق ادامدى بٸر اسقا جەرٸك ەتۋ, بٸر كەسەدەن سۋ ٸشكٸزۋ, بٸر سارىن "ەرتەگٸنٸ" كٷشپەن تىڭداتۋدى تالاپ ەتۋ مٷمكٸن بە?
بۇنداي نەۋمەز كەزەڭ, كەساپاتتار جيٸ ۇشىراساتىن. قاي كەز دەيسٸز بە? ۇلى بريتانييا جازۋشىسى جورج ورۋەللدٸڭ /1903-1950/ "1984 جىل" اتتى رومانىڭدا كٶرٸنەتٸن - "ادامنىڭ وي-ساناسىن باقىلايتىن ورىن" نەمەسە كٷن كٶسەمنٸڭ كٷش قولدانۋ تەوريياسى كٷشٸنە ەنگەن جابىق, قاساڭ يدەولوگييالىق تۇستا سولاي بولعان. دەمەك, كەمەل پوەزييانى ٶركەندەتۋ ونى بولاشاققا جەتكٸزۋ ٷشٸنشٸ مەملەكەتتٸك قۇلشىنىس نەگە بولماسىن? بولعان...
ٶتكەن دەۋٸردەگٸدەي بٸر پارتييالىق كٶزقاراستان تىس, بٷگٸنگٸ تەۋەلسٸز مەملەكەتتٸڭ ساياساتىمەن جٷرگٸزٸلۋگە تيٸس - "ەدەبي پەن" بولسا, ول - پرينتسيپتٸك جاعىنان مٷلدە بٶلەك تەكتٸ ۇعىمدى بٸلدٸرەتٸن ەرەكەتكە تەن ەمەس پە ەدٸ? تاڭدامالى, وزىق ٶنەر مەن قۇندى مەدەنيەتتٸ يگەرۋگە ەلدٸ, ٶنەر ادامدارىن شاقىرۋ, وقىتۋ, ٷيرەتۋ ٷشٸن يگٸلٸكتٸ ٸستەر باستالسا ريزا بولار دا ەدٸك. جالپى ادامزاتتىق دٷنيەتانىمدى كەيٸنگٸ جۇرتقا تانىتۋ باعزىدان كەلە جاتقان ٷردٸس.
بٸز "ناعىز" - پوەزييا جٶنٸندە بٸرشاما جەرگە باردىق - اۋ. "ناعىز" دەگەن سٶزدٸ بەلگٸلٸ بٸر ٷلگٸمەن شاتاستىرۋعا بولمايدى. ناعىز جوعارعى ساتىلى دەڭگەيٸ بيٸك اقىندار تٸزبەسٸن جاسار بولساق, بٸر - بٸرٸنە ەستە ۇقسامايتىن تۇلعالار, ولاردىڭ تۋىندىلارى ويعا ورالادى. مىسالى: ەزرا پاۋند /1885-1972/, توموس سترەنز ەليوتتاردىڭ /1888-1965/ ەدەبي – زەرتتەۋلەرٸن جوعارىدا بٸز تٸلگە تيەك ەتكەن كلاسسيكالىق پوەزييانىڭ كٶرنەكتٸ ٶكٸلدەرٸنٸڭ قاي-قايسىسىمەن دە تٸكە تەڭەستٸرٸپ كٶرۋگە كەلمەيتٸندەي. ەر قايسىسىنىڭ ٶز قيىندىقتارى بار كٷردەلٸ اقىندارعا تەرەڭٸرەك قاراپ, تٷسٸنسەك جەتكٸلٸكتٸ. پوەزييا دەگەنٸمٸز, تامىرى بٸر, جاپىراعى سان سالالى بەيتەرەك سەكٸلدٸ تٸرٸ اعزا. سوندىقتان ناعىز پوەزييانى تانۋ, تۇتىنۋ اياسىندا - تابيعي زاڭدىلىق, جازىلماعان زاڭ دەپ تە كٶرۋگە جارايتىن كٷردەلٸ سىر بار سەكٸلدٸ. بۇلاي قاراساڭ - زاڭدىلىق تا, ەرەجە دە ەمەس ەرەسەن بٸر قۇپييا!? پوەزيياداعى سول تىلسىم قۇپييانى بٸرەۋگە تەپتەشتەپ ايتقىزىپ, ۇعىپ, بٸلٸپ الۋعا نەمەسە دايار تۇرعان بٸر نۇسقادان قاراپ كٶشٸرٸپ جازىپ ايتا سالۋعا كەلە بەرمەيتٸندٸگٸن بٸلەسٸز بە?
يوحان ۆولفگانگ گيوتە: «...ناعىز ۋاقىتتان تىس تۇراتىن ەلەمدٸك ٷلگٸ, سٶز ايشىعى...» - وسى پوەزييا.
...جٷرەك قانا مەكەن ەتەر سارايمىز.
ھەم باقىتتى بولۋعا جارايمىز.
ٶكٸنبەيمٸز.
ٶرمەك توقىپ وتىرىپ,
ٶزگە ەمەس, تەرەزەگە قارايمىز,
پەنەلوپا ەكەۋٸمٸز.
(گٷلنەر سالىقباي)
گومەردٸڭ جازعان 15169 شۋماق "يليادا", 12110 شۋماق "وديسسەي"-ٸنەن پەنەلوپا قۇپيياسى اقىننىڭ وسى ٶلەڭٸندە "تٸرٸ" جٷرۋٸنٸڭ ٶزٸن قالاي جوققا شىعارۋعا بولماق?
مۇنداي پوەزييا اتتى كۇپييانىڭ تٷبٸنە جەتۋ ٷشٸن بٸز ناعىز پاتشا جٷرەكتٸ وقىرمان بولا الۋىمىز مٷمكٸن بە دەپ ويلايمىز كەيدە. پوەزييانى تەرەڭٸرەك شۇقشيىپ وقۋ ٷشٸن ونىڭ دٷمبٸلەز ھەم جاساندىسىنان باستاماۋىمىز يگٸ تەرٸزدٸ. ەلٸكتەۋ, جاساندى تٷردە جازىلعان ٶلەڭ سەكٸلدٸ بٸردەمەنٸ وقىپ ٷيرەنٸپ, ەدەتتەنٸپ الساق, ناعىز پوەزييانى سانا كٶزٸمٸزبەن ٸرٸكتەپ كٶرە المايمىز. ٸشكٸ سەزٸم - كٶزٸمٸزدٸ شەل باسىپ زاعيپتىققا اينالۋىمىز دا كەدٸك. جاك دەرريدا دەكونسترۋكتيۆيزمٸ /deconstruction, deconstructive crinism/ ارقىلى وسىنى كٶزدەسە كەرەك.
ەدەبيەتشٸ عالىمدار پوەزييانى وقىعاندا سول ٶلەڭنٸڭ ەۋەلگٸ جازىلعان تٶل نۇسقاسىن, قالا بەرسە ٶتە شەبەر اۋدارماسى ارقىلى وكىپ تٷسٸنۋگە كەڭەس بەرەدٸ. شىنىن ايتساق, بٸزدە شەبەر اۋدارماشىلار ٶتە از, ونىڭ ٷستٸنە ٶلەڭدٸ باسقا تٸلگە اۋدارۋ تٸپتەن ماشاقات.
بٸر جاقسىسى: بٷگٸنگٸ جاھاندانۋ دەۋٸرٸندەگٸ, وسى زامانعى پوەزييا باعىتى بۇرىنعىداي ەمەس مەنتاليتەت, ۇلتتىق ٷردٸستٸڭ شەكارا, شەبٸنە شەكتەلٸپ قامالىپ قالا قويمايتىنى بولدى. سوندىقتان جاڭا زاماناۋي پوەزييانى تالداپ وقۋ ٷشٸن تٸلدٸك ٷستەمدٸك كٶپ كەدەرگٸ بولۋدان قالىپ بارا جاتىر. ەميلي ديكينسوننان كەيٸنگٸ پول ۆالەري, ۋوللەس ستيۆەنس, وسيپ مەندەلشتام, ەزرا پاۋند, ۋيليام باتلەر يەيتس, ت.س.ەليوت, ياننيس ريچوس, وكتاۆيا پاز, يوسيف برودسكيي, اللەن گينزبەرگ, ەرنست ياندەل, ولجاس... قاتارلىلاردى كاي تٸلدە دە وقيتىن بولدىق. ەلەمدٸك جاڭا وي, پوەزييا دامىسىن ايقىنداپ جٷرگەن وسى اقىندارعا زەر سالىپ قاراۋ اسا ماڭىزدى. بۇلاردىڭ ٶلەندەرٸنٸڭ تٷبٸن قازبالاپ وقىپ-توقۋ ٷشٸن وقىرماننىڭ ساناسى بۇزىلماعان پەك, "سەبي" قالپىندا بولۋى شارت. فيلوسوفييادا تانىمنىڭ ەڭ تٶتە جولى تەك پوەزييادا, اقىندىق سانادا عانا ورىن الادى. ەيگٸلٸ كاميۋ كەيٸنگٸلەرگە ٶنەر تەرەڭٸنە «سٷڭگۋدٸ» نۇسقايدى.
بۇدان كەيٸنگٸ سانامىزدا قالاتىن تاعى بٸر ەرسٸلەۋ ويلار بار, ول - بٸز جاھاندانۋ بارىسىندا قالىپتاسقان ەلەمدٸك ورتاق تٸلدٸ ٶلەڭ جازۋ دەرەجەسٸنە دەيٸن وقىپ ٷيرەنۋ, نە بولماسا ەڭ جوعارعى دەڭگەيدەگٸ پوەزييانى قازاق تٸلٸنە شەبەر تەرجٸمالاۋعا ماشىقتانۋىمىز كەرەك. بٸز قازٸر پوەزييانى جەتە تۇتىنۋ نەمەسە ونىمەن بٸرجولاتا قوشتاساتىن ەكٸ جولدىڭ ايىر تٷيٸلٸسٸندە تۇرمىز. قانداي بٸر تٸلدٸ پوەزييانى تٷسٸنە الاتىن دەرەجەگە دەيٸنگٸ مٶلشەردە ٷيرەنۋ دەگەنٸمٸز ٶتە كٷردەلٸ مەسەلە, ەرٸ مٷمكٸن ەمەس ٸس. ونىڭ ٷستٸنە بٸز قازٸر انا تٸلٸمٸزدە دە ٶلەڭ تٷسٸنەتٸن دەڭگەيدە جەتٸسٸپ تۇرعان جوقپىز.
اۋدارماشىلار جاعى جەتٸسپەيدٸ دەدٸك. قازٸرگٸ بٸزدٸڭ اۋدارماشى دەپ جٷرگەندەرٸمٸزدٸڭ كٶبٸ كەزٸندە ەدەبيەتتەن "جارامسىز" دەلٸنٸپ ىعىستىرىلعاندار. پوەزييانىڭ ەڭ جوعارعى شەبٸندە جٷرگەن ناعىز اقىنداردى تەرجٸمالاۋعا ولاردىڭ قۋاتى دا, دەڭگەيٸ دە جەتپەيدٸ. ەكٸ تٸلدە بٸردەي "جازامىز" دەيتٸندەرگە دە كٷمەن كەلتٸرۋگە بولادى. ەكٸ تٸلدە دە ەركٸن سٶيلەپ, جازبا ەدەبيەتٸن وڭدى-سولدى پايدالانا الاتىن دەرەجەگە جەتكەندەر سيرەك. ەدەبي تٸلٸمٸزدٸڭ قولدانىس اياسى كەمشٸن, جٷيەلٸ ەمەس, سٶزدٸك قورىمىزدىڭ بٸرسىپىراسىنان ايىرىلدىق. ونىڭ ٷستٸنە ۇلتتىق لينگۆيستەرٸنٸڭ لەكسيكا, فونەتيكا, ديالەكتولوگييالىق ەڭبەكتەرٸ زامان تالابىنا جارامسىز, جارىمجان. ٶز انا تٸلٸن جاقسى يگەرٸپ بٸلمەيتٸن, سٶيتە تۇرا شەت تٸلٸن جاڭادان ٷيرەنٸپ جٷرگەن "كٸرمە سٷت كورەكتٸلەر شۇبارلاپ تەرجٸما جاسايدى". بۇدان تەرجٸما ەمەس, كەم-قور, شالاجانسار بٸردەمەلەر ٶمٸرگە كەلەدٸ. بٸزدٸڭ بۇل ۋەجٸمٸز قازاق ەدەبيەتٸندە "تىعىرىقتان شىعاتىن جول قالمادى" دەپ بەتالدى شەرلەنۋٸمٸزگە سەبەپ بولماق ەمەس. الايدا توسىن ەرٸ جاڭا جٷلگە قاجەت ەندٸگٸدە. ەندەشە «جاڭا سىن – new criticism» تۋراسىنا كٶشەيٸك. زيگمۋند فرەيدتٸڭ «پوەزييا جەنە قييالى» سەكٸلدٸ.
پوەزييامىزدا كەلەشەك بار, ٷمٸت ٷزبەيمٸز, لەيٸم. نەگە بٸز بٷگٸنگٸ اقىندارىمىز اراسىنان اۆانگارديزمنٸڭ (فانتس, avan-gardisme) ٶرەسٸ بيٸك, كەمەلدەرٸن ٸرٸكتەپ كٶرە المايمىز? پوەزييا ادامزاتتىڭ ەڭ تەكتٸ ٶنەرٸ بولعاسىن ونىڭ كەمەڭگەرٸ قايتسە دە بولاتىنى داۋسىز ەمەس پە? بۇل ٷشٸن ساناداعى ەركٸندٸك, رۋحاني دامىستى قولدايتىن مەملەكەتتٸك تۇتاس يدەولوگييالىق ساياسات قاجەت. تٸپتەن پوەزييانى ٷكٸلەۋشٸ مەتسەناتتار دا تابىلۋى تيٸس. /گوراتسيي مەتسەنات – «پوەزييا ٶنەرٸ» اتتى ەڭبەك جازعان ريم جومارتى – ر.س /
ەدەبيەتتٸ ٶلشەيتٸن ٶلشەم تۇرعىسىنان العاندا بٸر حالىقتىڭ پوەزيياسى ەكٸنشٸ حالىق پوەزيياسىنان سەل بيٸك دەڭگەيدە بولا بەرەتٸن كەزدەيسوقتىقتى جوققا شىعارۋعا دا اسىقپايىق تا. ٶكٸنٸشتٸسٸ بٸزدٸڭ ەدەبيەتشٸلەردە ٶز دەڭگەيٸن مٷلدە تٶمەنشٸكتەتۋ, ەلسٸرەتٸپ كٶرسەتۋ, باسقانى اسقاقتاتىپ ەسٸرە مويىنداۋشىلىق باسىم.
تۇرسىنجان شاپايدىڭ «قازاقتىڭ جانى» /2001/ كٸتابىندا: «...ابايدا شٶكٸم نۇر بار, ...ياعني كٸتاپ وقيتىن قازاقتىڭ, بٷكٸل دٷنيە بٸلەتٸن ەلەمدەردەن قاشاندا بٸر ەلەمٸم ارتىق – اباي... مەن كٸمنٸڭ الدىندا تٶمەنشەكتەۋٸم كەرەك! مەن – ەلەمگە ەمەس, ەلەم – ماعان كەلسٸنٸ...» نەنٸ مەڭزەيدٸ?
قوش, ەندەشە امەريكانىڭ جازۋشىسى حەرمان مەلۆيللدٸڭ ايتۋىنداي, بٸز ٷشٸن "ەدەبيەتٸمٸزدە جاڭا ٸزدەنٸستەر ٶتە مول" بولۋى جٶن ەمەس پە?
پوەزييا دەگەنٸمٸز بٸرتەكتٸ, كەشەندٸ تٷسٸنٸك. بٷگٸن قازاق پوەزيياسى تاريحي قايتا ٶرلەۋ كەزەڭنٸڭ تاعى بٸر بەلەسٸ الدىندا تۇر. قازاق پوەزيياسى «سوتسرەاليزم» كەزٸندەگٸ دەرت-دەربەزدەردەن مۇرا بوپ قالعان جاتتاندى ٷلگٸدەن ٸرگەسٸن اۋلاق سالاتىن تٷرٸ بار. جاتتاندى ٷلگٸمەن قوشتاسۋ دەگەنٸمٸز بٸزدٸڭ ەدەبيەت ەلەمدٸك ەدەبيەت دامىسىمەن يىق تٸرەسۋ كەزەڭٸنە كەلدٸ دەگەن سٶز. قازاق پوەزيياسى دەل وسىنداي ٶزگەرۋ, جاڭارۋ سىپاتىنداعى ٸشكٸ قۇبىلىستاردى جان دٷنيەسٸنە قورلاندىرا باستادى. بۇل ۇلتتىق نىشانداعى پوەزييالىق سانا دامىسىنىڭ ٸلگەرٸ قادام باسۋىن بايقاتادى.
بٸز "ەسكٸشٸلمٸز" دەيتٸن اعالارىمىزدىڭ "پاتريوتتىعىن" قۇرمەتتەۋدەن باسقا ايتارىمىز جوق. سەبەبٸ, تاعىدا تۇرسىنجان شاپايشا ايتام: «...پاتريوتيزم – تۇماۋ سەكٸلدٸ جۇقپالى نەرسە!!!». دۇرىس,تازا , ناقتى حاھي پاتريوتيزم ۆاكسيناسى اۋاداي قات. يە, بۇل, سولاي تۇرا تۇرسىن.
قازاق حالقىنىڭ قارا ٶلەڭٸندە, ھەم "اياز بي" سەكٸلدٸ ەرتەگٸلەرٸندە توسىن سانالىق ەرەكشەلٸكتەر ەرينە مول كەزدەسەدٸ.
مۇنداي توسىن سانالى كيەلٸ ەرەكشەلٸكتەرمەن نەمەسە جاڭا پايىم - پسيحولوگييالىق جاعىنان قايتالانبايتىن سول كٶنە دٷنيەلەرمەن شىت جاڭا اكسيوماتيكالىق /axio-matic method/ تەسٸلمەن تانىسۋىمىز كەرەك سەكٸلدٸ. قازاقتا پوەتيكالىق پايىم-قۋاتى, زور تٷيسٸگٸمەن بٷگٸنگٸ جازبا ەدەبيەتٸنٸڭ بيە باۋىندا قالدىرىلعان تاماشا ينۆاريانتتى تۋىندىلار كٶپ. مىسالى: ماحمۇد ەل-قاشقاري ("ديۋاني لۇعات ات-تٷرٸك" XI عاسىر) جٷسٸپ بالاساعۇني ("قۇتادعۇ بٸلٸك" XI عاسىر), يتالييانىڭ "cantata" تەسٸلٸنە ۇقساس تەسٸلمەن جازىلعان - "الپامىس" داستانى, "قوزى كٶرپەش - بايان سۇلۋ", "قىز جٸبەك", "ايمان شولپان" ت.س.س. ال, ابايدان سوڭعى اقىندار جىرلارىندا قاي اقىننىڭ ٶلەڭٸ مەن جىرلارىن قاي دەڭگەيگە لايىقتاۋدى وقىرمان قاۋىم ٶتە جاقسى بٸلۋگە تيٸستٸ. دەمەك, ابايدان كەيٸنگٸ دەۋٸردەگٸ اعا, اتالارىمىزدىڭ شىعارمالارىنىڭ كٶبٸ سول كەزدەگٸ سارىنعا ساقالىنىڭ سالاۋاتىمەن ٷن قوسقانى تراگەدييا. كەيبٸر تومداردىڭ بٷگٸنگٸ ٶلشەمگە جاراماي قالعاندىعىن دا ەسكەرە جٷرسەك دەيمٸز. "بٷگٸنگٸ ٶلشەممەن العاندا" دەگەنٸمٸز - ابايشا ايتساق - "...كٶنبەدٸ ەشكٸم سٶزٸمە, ەدەتٸنە قارىسىپ..." دەپ كەشەگٸ ٶلشەم, كەشەگٸ قالىپتاسقان تاپتاۋىرىن / ستەرەوتيپ / ٷردٸسكە بوي ٷيرەتكەن كٸسٸلەرگە ٷستٸرتتەۋ, ەرٸ ٶتە اۋىر تيەتٸنٸن تٷسٸنەمٸز. سٶزگە-سٶز كەلگەندە ايتپاۋعا بولمادى, جاسىرىپ قالۋ, كٶڭٸل جىقپاستىق دەگەنٸمٸز وسى زاماناۋي ەدەبيەتتٸڭ ٶسٸپ-ٶنۋٸنە كەسٸرٸن تيگٸزەتٸنٸن ۇعىناتىن بولدىق قوي. گٷلنەردا:
...جاۋىپ جاتىر سوڭعى قار,
ەندٸ مەندە سەزٸم جوق - سەن ومبىلار.
بۇل جولداردان پوەزييانىڭ تەكتٸ, تٷپتامىرىنىڭ يٸسٸ اڭقيدى. جاپون اقىنى تسٷجي سەتسٷكو:
...كٶكتەمنٸڭ مۇڭلى
جاڭبىرى,
كٶزٸمنەن اعادى,
قولىم دٸرٸلدەپ.
اي سٶندٸ جاعادا,
تولقىنعا سٷرٸنگەن...
«پوەزييا دەگەنٸمٸز سەت سايىنعى جالعىزدىققا ٷيرەنۋ, جاتتىعۋ...» - بۇل, موڭعولييالىق بٸرەگەي ەدەبيەتشٸ گ.ايۋۋرزانا ايتقان سەتتٸ لەپەس.
تاعى دا گٷلنەر سالىقباي:
...سوڭعى قاردا - سوڭعى سٶزٸم
قالىقتاپ,
ەڭ سوڭعى رەت قارار ساعان انىقتاپ...
جالعىزدىقتى تانىماسا ۇلى اباي: "ويعا تٷستٸم, تولعاندىم..." دەمەس ەدٸ. ماتسۋو باشيو /1644-1694/ جازعان جٷز تٷرلٸ كايكۋدىڭ ون بٸرٸن ەدەبيەت تاريحىنداعى سوڭعى رەفورماتورلار قىراعى كٶزٸمەن ٸرٸكتەپ كٶرە الماعاندا وسى زامانعى ەڭ جوعارعى سانالى ٶلەڭ جٶنٸندە ەڭگٸمە بولمايتىن دا ەدٸ.
باشە:
...كٶپ تٶبەنٸڭ تۇمانى,
كٶلبٸرەيدٸ تۇنادى,
كٶكتەمەنٸڭ شۋاعى...
گٷلنەر:
...كٶلەڭكەنٸڭ كٶزٸندەي,
كٶرٸنبەيدٸ ەشكٸم.
جٷرەگٸمنٸڭ سوڭىنا ٸلەستٸم...
گٷلنەردٸڭ بۇل ٶلەڭٸن پوەتيكالىق اسسونانس, نەزٸك رۋحپەن تٸلدەسۋ نەمەسە سٶز قييۋىن كەلتٸرٸپ, تەرەڭ سەزٸنۋدەن تۋعان تىڭ دٷنيە دەۋگە بولادى. جالپى كٶرٸنٸس, قۇبىلىستى وبراز ەتٸپ سومداۋ - ەجەلگٸ داعدى. دەمەك, پوەتيكالىق نەزٸكتٸكپەن تٷيسٸنۋ, قۇدٸرەتتٸ رۋحتىڭ ٸشكٸ جاعىنا ٷڭٸلۋ, سٷڭگۋ بٷگٸنگٸ قاجەتتٸلٸك. ٶلەڭدٸ اسا انايىلىقپەن, ەدەپسٸزدٸكپەن جازالاپ وقۋعا, جازۋعا بولمايتىندىعى دا سودان. پەلسافاداعى "قانداي بٸر قۇبىلىس, نەرسەنٸڭ ٶز تۇراتىن جەرٸ بولادى" دەيتٸن قاعيدا ەسٸڭٸزدە مە? ييا, ولاي بولسا ەر قۇبىلىستىڭ ٸشكٸ جانى, رۋحى بولادى دەگەن قاعيدا دا راس. مىسالى: كورقىتتى تىنداڭىز. قوبىزداعى سارىن, بٶرٸنٸڭ ۇلىعانى بٸر كەرەمەت ەۋەنگە اينالادى دا تىڭداۋشىنىڭ كٶڭٸلٸنە جەتٸپ, ونىڭ جان دٷنيەسٸن وياتادى. رۋح, ٸشكٸ ەۋەنٸ جوق پوەزييانىڭ پوەزييا بولا الماۋى دا وسى تاقٸلەتتەس ۇعىممەن تٸندەس. جالپىعالىمدىق رۋحتىڭ تامىرى بٸر جەردەن. ماقۇلىقتاردىڭ دا ٶزٸندٸك سەزٸنۋٸ بولادى. دەمەك, ھايۋانداردا تۇرمىستىق تۇتىنۋ, تالاس, لاستانۋ, يەمدەنۋ ھەم دٷنيەقوڭىزدىق نەگە جوق? لەيٸم وسىنداي پەلسافالىق دٷنيەلەردٸڭ بار جاڭالىعىن ويلاپ تاباتىن پەرٸشتەۋي قاسيەت تەك قانا اقىنداردان عانا تابىلاتىنى نەلٸكتەن? فيلوسوفتار مەن زەرتتەۋشٸلەردٸڭ كٶز مايىن تاۋىسىپ ٶمٸر بويى ٸزدەپ تاباتىن تانىمدىق دٷنيەلەرٸن اقىندار قاس-قاعىم سەتتە عانا ٸشكٸ ايانىمەن كٶرەدٸ جەنە دٶپ باسىپ ايتا الادى. ٶلەڭدەردە دەل مۇنداي جاڭالىقتار بولماسا ول - پوەزييا ەمەس.
...كٶزٸم كٶكتە, ٶزٸم جەردە
ەكٸ جاققا بٶلٸنٸپ.
ەڭ بٸر قىزىق سەزٸمدەرگە
جٷرەمٸز بٸز جولىعىپ
(گٷلنەر سالىقباي)
جالپى ەدەبيەت دەگەنٸمٸزدٸڭ بارلىعى اقيقات ٸزدەۋدٸڭ (اقيقاتتانۋدىڭ) - سارا جولى.
«...سەنسٸز كٷننەن - جەر بەتٸنە تاڭ قالعان, جالىقتىم, جانىم تٷتٸلٸپ, قۇرساعان قۇلىپتاردان قۇتىلىپ, سەنٸ كٶرۋ, سوسىن ٶلۋ - مەڭگٸ ارمان...». گٷلنەردٸڭ بۇلاي جازۋى - ەۋەلگٸ پوەزييا اتتى كيەنٸ ەرەسەن قۇرمەت تۇتۋىندا. وسى زامانعى جاڭا قازاق ەدەبيەتٸندە دەل وسى اقىنداي تازا پايىمدى اقىندار سيرەك كەزدەسۋٸ دە مٷمكٸن.
تٷن.
تەرەزەنٸڭ ار جاعى - تٷتٸن...
تٷن
تەرەزەنٸڭ ار جاعى قۇم.
تٷن -
سٷيٸكتٸ جاتىم.
...كٸم ەدٸ اتىڭ?
راسىندا ٶتە بەينەلٸ بوياۋ. وسىنى جازىپ وتىرعان اقىن مٷمكٸن - "باقىتتى", مٷمكٸن - "باقىتسىز"... دەمەك, ٶلەڭٸ باقىتتىلاردٸكٸندەي - "جۋاس" تا ەمەس. كٶڭٸل-كٷيٸنٸڭ الاقۇيىن قوزعالىسى جوق "ەلجۋاز" كٶڭٸلدەن ناعىز پوەزييا تۋماق پا!?
...قۇرساعان كۇلىپتاردان قۇتىلىپ,
سەنٸ كٶرۋ, سوسىن ٶلۋ - مەڭگٸ ارمان...
و دٷنيەنٸڭ قانداي نەرسە ەكەنٸن بٸلەتٸن بٸر دە بٸر پەندە جەر بەتٸندە جوق شىعار. كٶپ پەندە ٶلٸمنەن قورقادى. كٷنەھەرلىق جاساۋ, ھارام بولىپ توزاقتا قالام-اۋ دەگەننەن ەمەس, ەر پەندە اجالدان ٷرەيلەنەدٸ دە بەلگٸسٸز بٸر كٷشكە بارىنشا مٸنەجات ەتەدٸ, قۇدايعا جالبىرىنادى. بٸر قىزىقتىسى - پوەزييا مەن پەلسافاعا ٶلەردەي جەرٸك بولۋشىلار پەنيدٸڭ باس اينالدىرار باق-دەۋلەتٸنەن ھەم زەينەتٸنەن ەمەس, بۇل جالعاننىڭ مۇڭى مەن سىرىنان, بەينەتٸنەن ٶز مۇراتىن ٸزدەيدٸ. سوندىقتان دٷنيەنٸڭ قۇپيياسىن اشۋعا ۇمتىلعان نيەت, جارىق دٷنيەگە دەگەن مەڭگٸلٸك ماحابباتتى سەزٸنە الاتىن پاتشا كٶڭٸل, ۇلى سٶز قۇدٸرەتٸنە شىن بەرٸلگەن اقىننىڭ ەدەمٸ مۇڭىنا جەتەرلٸك وسىدان ٷلكەن نە بولادى دەپ ويلايسىڭ. گەنريك گەينە ٶلەتٸنٸن سەزٸنگەن سەتتە "ٶمٸرمەن قوشتاسۋعا" ٶز ۇيىعى - لۋۆرعا اتتانعان. ول كٸسٸگە ٶمٸر بٸزدٸڭ تٷسٸنٸگٸمٸزدەگٸدەن مٷلدە باسقاشا ھەم بٸر كەرەمەت ٶنەر جٷلگەسٸندەي سەكٸلدٸ بولىپ سەزٸلگەن دە... ەلدە...
ٶلەڭدٸ ەر اقىن بەلگٸلٸ بٸر جوسپارمەن, ناۋقانشىلاپ, «ەۋەيٸشٸل ەدٸگەرگە» جاعىنۋ تۇرعىسىنداعى جازىلاتىن وداعا سٷرٸنبەي ناعىز جٷرەك ەمٸرٸمەن تاڭبالاسا. ەيگٸلٸ كەمەڭگەر گيوتە: "...پوەزييا, ٶلەڭ ەۋ باستا بٸر جەردە جازىلىپ قويىلعان, سونى تاۋىپ قاعازعا تٷسٸرۋدەن باسقا اقىنداردا ونشا كٶپ جۇمىس بولمايدى..." سوندىقتان ديۋاني پوەزييانى بٸزدٸڭ تٷسٸنٸگٸمٸزدەگٸدەي اسا تەجٸريبەلٸ بٸرەۋ تاپسىرىسپەن جازىپ بەرە سالمايدى, نازىم دٷنيەگە نەرەستەشە ٸڭگەلاپ كەلەدٸ - مٸس. پوەزييا بۇدان كەيٸن كٷندەلٸكتٸ كٷيكٸ تٸرلٸكپەن ماتاستىرىپ, تۇرمىسپەن شاتاستىرۋعا دا بولمايتىن دارا وقيعا ەكەنٸن تٷسٸنۋٸمٸزگە جول اشادى. ول – شارت تا.
"...دانا ٷيٸنەن كٶپ ۇزاپ شىقپاي - اق ەلەمدٸ كەزە الادى" - دەگەن وسىدان 3500 جىل بۇرىن ٶمٸر سٷرگەن لاوزدىڭ (لاو تسزى) دەلمە-دەل سٶزٸ ويعا جيٸ ورالادى. مەنٸڭشە بۇل سٶز تەك پوەزيياعا, ونى جاساۋشى اقىنعا عانا قاتىستى ەمەس. كٶنە جىراۋلاردىڭ قاسيدالىققا جاقىن كەستەسٸنٸڭ بەرٸنەن پوەتيكالىق تاماشا سارىندار دەمٸ سەزٸلەدٸ. قۇران اياتتاردىڭ ٶزٸن اللانىڭ ٶلەڭٸ دەيدٸ.
اقىننىڭ سانالى ويىنان تامعان ەر پايىم, ەر پەندەنٸڭ جەكە باسىنىڭ قامىنان عانا تۋىنداعان «بٸردەڭەلەر» ەمەس, ول زاندىلىق قاسيەتكە تەن ەلەم. قاعازعا تٷسكەن لاعىل قاعيداتتار, حيكمەتتەر, رۋاياتتار ت.ت...
ومار ھەييام:
ەي, نادان باستا جوق بوپ تۋىپسىڭ سەن,
جەل تاپقان جالعىز عانا ۋىسسىڭ سەن,
كەپتەلگەن ەكٸ جوقتىڭ اراسىنا,
جاپ-جالعىز جاپ-جالاڭاش قۋىسسىڭ سەن.
مٸنەكي بۇل پوەزييادان سارساڭ تۇرمىس, قيياليلىق تاعدىر, تٸرشٸلٸك, كٷندەلٸكتٸ جوقشىلىق زارىن تابا المايسىز. سەبەبٸ, بۇل ناعىز تۋىندى, ۋىز ۋاعىز... يراننىڭ جۇلدىزي لاقسا شاعيريلەرٸ سولاي دەيدٸ.
كٷندەلٸكتٸ جوقشىلىقتى, نەمەسە پەتەردٸ, ماشينانى ارمانداۋدان جينالعان جاساندى تٷسٸكتەي شالا ٶلەڭدٸ, - ٶلەڭ دەمەس بولار. مۇنداي قۇنسىز, نەرسٸز تٷيتكٸلدٸ كٸتيپان, تٷرلٸ بەلەكەتتەن اۋلاق بولسا عانا قازاق پوەزيياسىنىڭ ٸلگەرٸلەۋٸنە پايدالى.
ەميلي ديكينسوننىڭ ٶلەڭٸن وقىعان سول كەزدەگٸ بٸر ەيگٸلٸ ەدەبيەت سىنشىسى: "...ٶلەڭٸڭنٸڭ ەر جولدارى مەن, شۋماقتارىڭنىڭ قۇرىلىمىن دۇرىس ۇستان, ادامدارعا تٷسٸنٸكسٸز, ەلەمدە بولۋى مٷمكٸن ەمەس كەيبٸر عاجايىپتار, شەھارلار تاعىسىن-تاعىلار تۋرالى جازۋدى قويا تۇر. ەگەر ولاي ٸستەمەسەڭ سەن ەشقاشان اقىن بولا المايسىڭ..." دەيدٸ. ديكينسون سول سىنشىنىڭ وسى سٶزٸنە كٶزسٸز ەرگەن بولسا, بٷگٸن قانداي اقىن بولار ەدٸ? ول, ٶز الدىنا بٸر كەڭەس.
...سۇرقاي تٸرلٸك سٷر ٷيلەرمەن ٷندەستٸ.,
شەشٸپ تاستاپ تاعى دا بٸر كٷندٸ ەسكٸ...
گٷلنەر سالىقباي ۇسىنعان بۇل جولداردى وقىعاندا تانداي قاعىپ تاندانۋدىڭ دا, تابىنۋدىڭ دا قاجەتٸ دە جوق. جالپى پوەزييا دەگەنٸمٸز – وسى. پوەزييا ەلەمٸندە بۇنداي ٸرٸ قۇبىلىستار كەزدەسە بەرەدٸ. س. گٷلنەردٸڭ دە, ە.تىنىشتىقبەكتٸڭ دە ارحيتيپتٸك كٶزقاراسىن وقىرمانعا كٷشپەن تاڭىپ, ونى ىقتييارسىز وقىتۋدى تالاپ ەتۋدەن اۋلاقپىز. سٸز بۇل سەكٸلدٸ كٶپتەگەن ٸرٸ اقىندار ٶلەڭٸ جٶنٸندە ٶتە كٶپ, دٷدەمالسىز كەسٸم ايتا الاسىز.
يرلاندييادا ەدەبيەت اعىلشىن تٸلدٸلەردٸڭ رۋحاني ەلەمٸنە تەڭدەسسٸز يگٸ ىقپال جاساعانىن بٸلەمٸز. يەيتس, س.بەككەت, ش.حينيلەردٸ باتىستا بارىنشا سىيلايدى. الايدا, XX عاسىردا سٶز ٶنەرٸنٸڭ تٶلەجۋٸنە قاباعات ٷلەس قوسقان جەيمس جويستا (James Jوۋسە 1882-1941) جوعارعى ورىندا سانالادى. ەگەر بٸز باتىستى تەك مەسكەۋمەن عانا جٶنسٸز شاتاستىرماي ناعىز جوعارعى ساتىلى پوەزييا جاساۋعا نيەتتەنسەك, بٷگٸنگٸ بٸر دٸڭگەكتە بايلاۋلى تۇرعان ەدەبيەتٸمٸزدٸڭ " تۇساۋلى دەستٷرٸ" جويىلۋعا تيٸس.
سۇراعان راحمەتۇلى
«تۋعان تٸل» جۋرنالى №1 (01), 2005
