«Úles» jáne halqaralyq «Alash» ádebi syilyǵy iegeri, jazýshy, professor Sultan Janbolatovpen suqbat.
- Siz Dúniejúzi qazaqtarynyń 4 quryltaiynda Elbasy Nursultan Nazarbaevpen kezdesip, latynǵa kóshý týraly alqaly keńestiń ishinde bolǵanyńyzdy estigen edik. Qazaqstannan habarly shyǵarsyz. Munda Latynǵa kóshý - ulttyq tarihi betburys retinde qabyldanyp jatyr. Bul jazýdyń siz turǵan eldegi jaǵdaiy qalai?
- Suraýyń óte oryndy. Qazaqstandyq aǵaiyndardyń irgeles elder ishindegi eń habarsyzy Qytai eli edi. Ótken ǵasyrda otarshyldar bul eldi súikimsiz, tipti qubyjyq etip kórsetýge de janyn saldy ǵoi. Ol qylyǵy áli de tyiylǵan joq. Shúkir, táýelsizdik alǵaly beri tanysa, túsine bastadyńyzdar. Degenmen, Qytaidy qazirde de tap Reseidei qanyq biledi dei almaimyn. Sonyń bir ǵana mysaly, taiaýda bir baýyrym, Latyn qarpine kóshýge qarsylyq bildire kelip, «Talai el, sonyń ishinde myna Qytai latynsha jazýsyz-aq damyp barady ǵoi» dep qaldy. Is júzinde, qytaidyń latynsha jazýǵa súienip otyrǵanyn da, onyń sebebi men tarihyn da bilmeidi eken. Árine oǵan, ol emes, taǵy da otarshyldar kináli.
Qytaidaǵy «hánzi» (qytai iegro) dep atalatyn qytaisha jazý – shaqpaq pishindi, ideogrammalyq morfemdik jazý. 3300 jyldyq tarihy bar, shaqpaq áripteriniń uzyn sany 100 myńǵa taiaidy, kúndelikti bailanys pen ádebiettik qoldanysty 3000 tańbasy qanaǵattandyrady. Bul qytai jazýyn el ishindegi barlyq halyq, Japoniia,Koreia,Vetnam syqyldy birqydyrý el paidalanatynyn bilesiń. Qytai tiliniń bailyǵyn, bul jazýdyń sol júkti arqalai alǵanyn, halyqaralyq barsha ataýlardy negizinen ózderinshe aýdaryp qoldanatynyn da biletin shyǵarsyń.
Bul arada eki nárseni moiyndaǵan jón. Biri – halyqaralyq barsha ataýlardy negizinen ózderinshe aýdarýy amalsyzdyqtan. Ana shaqpaq áripterdiń oqylýy halyqaralyq ataýlardyń oqylýyn sol betinshe berýge kelmeidi, eptep keltirse de maǵynalyq bylyǵý týylady. Qazaqsha bul taraptan óte ikemdi til ǵoi. Endi biri – qytaisha jazýda, árip sany sonsha kóp bola tura, bir shaqpaq áripiniń ózi talai syzyqtan quralady. Demek, kúrdeli, qiyn, aýyr jazý.
Usha damý úshin ýaqyttan utý kerek, ozyqtardyń artyqshylyǵyn paidalaný qajet, dástúri dúnielerińniń qol bógeitinin ǵana emes, ozyqtarǵa jetýińe tusaý bolatyndarynan da arylý lazym. Áitpese ulttyń óziniń ómirsheńdigine nuqsan tipti qater týady! Kóregen elbasylar men naǵyz ziialylar muny erte sezedi. Qazaqstandaǵy Latyn qarpine kóshý – osynyń belgisi. Ertede qytailarda jazý roformalaýda da eki airyq jolǵa túsken. Bir airyǵy osy shaqpaq áripterdi ońailastyrý men zamanaýilastyrýǵa bettegen. Bul negizinen atqaryldy. Taǵy bir airyǵy batystyń jazýyn paidalanýǵa kirisken. Bul da kóp paida ákeldi.
Miń áýleti (1368-1644 jj) tusynda, missionerlerdiń yqpalynda, shaqpaq áripterdi batys jazýynyń pińińi arqyly órnekteý paida bola bastaǵan-dy. Chiń áýleti 1911-jyly aýdarylǵan soń, shaqpaq áripterdi latynsha áriptermen tańbalaýǵa umtylý óris aldy. Tipti dástúri shaqpaq áripterdi tastap, birjolata latynsha jazýǵa kóshýdi dáripteýshiler de shyqty. Buǵan qosa 13 túrli dialektini latyn jazýymen birlikke keltirýge de umtyldy. Biraq, hán tilinde omofondardyń óte kóp bolýy shaqpaq áripterdi múlde tastap, latynsha jazýǵa bir-aq kóshýge múmkindik bermedi. Mysaly, bir ýań degenniń 14 omofony, shia degenniń 22 omofony bar-dy. Olardy qalai aiyrasyń? Sóitip, birjolata latynshaǵa kóshýdiń múmkin emesine kózderi ábden jetti. Biraq latynsha jazýdan paidalanýdan qaitpady.
Respýblika qurylyp, kommýnistik partiia bilikke kelgesin, 10 neshe dialektini birlikke keltirý latynsha jazýǵa súiengen qytai tiliniń pińiń áripteri arqyly júzege asty. Budan soń, kompiýterdiń, internettiń, t.b. IT diń jalpylasa bastaýy qytaisha shaqpaq (syzyqtary da, omofondary da kóp) áripterdi kompiýterge engizýdiń qiynshylyǵyn týdyrdy. Ǵalymdar muny da latynsha jazýǵa súienip sheshti. Qazir qytaisha shaqpaq áripterdiń keibiri, jai digraf (qos árip) emes, álde neshe latynsha árippen shyǵady, jazylady. Muny kópsinip, áýresinip otyrǵan olar joq. Demek, latynsha jazý qytai elinde ekinshi memlekettik jazý deýge laiyq. Aǵylshyn tili – qytaidaǵy birinshi oryndaǵy shetel tili.
- Qytaidaǵy qazaqtar jóninen aitqanda she? Estýimizshe, siz ondaǵy qazaqtardyń Latynǵa kóshýine bir kisidei eńbek sińirip júrgen azamattardyń birisiz. Solai ǵoi?
- Ahmet Baitursynuly atamyz ǵasyr buryn tóte jazýdy jasap zor eńbek sińirdi. Qazaqstanǵa qarata otarshyldar júrgizgen repressiia, zorlap ujymdastyrý, asharshylyq jyldarynda, barlyq maly men bailyǵy tárkilenip qur basy ǵana qalǵan qazaqtar aýyr zamandy basynan keshti. Aiaǵy óz basyna da qater tóndi. Ne qyrylatynyn, ne assimiliiatsiialanatynyn sezdi. Sondyqtan, shakara jaqtaǵylary jáne amalyn tapqandary, jiiýly dastarqanyna da qaramai, urpaǵyn aman saqtap qalý úshin ózge elge aýdy. Sol kezde qytaiǵa qonys aýdarǵandardy Aalash arystary – aǵaiyndy Marsekovtar, Qudaibergenov Shákárimniń uly Ziiat, Kúshikov Jákýla bolys, Qalban qajynyń Ániýár Kókeev, Ǵazez Qalbanov syqyldy urpaqtary, talai aqyn-jazýshylar, t.b. bastap bardy. Shinjiań qazaqtarynyń mádeni órleýi úshin kóp eńbek sińirdi. Mektep ashty, basylymdar shyǵardy, qoldarynan kelgeninshe eldi oiatatyn istiń bárin istedi. Sonyń biri 96 jasynda Almatyda dúnieden ótken Qalban qajynyń shóberesi Ánýár Kókeev aqsaqal edi. Ánýár aqsaqal Baitursynovtyń álippesin reformalap, búgingi qytai qazaqtary qoldanyp júrgen tóte jazý nusqasyn daiyndady. Mundaǵy jurt búgingi mádenietke osy jazý arqyly jetti.
Alaida, zymyraǵan zaman talaby usha kóterilgen jaǵdaida tóte jazý óz olqylyǵyn (Muny men basqa eńbektermde jazǵamyn) kórsete bastady. Sonymen, Shinjiańdaǵy uiǵyrlar, qazaqtar, qyrǵyzdar latynsha jazýǵa kóshken bolatyn. Biraq,1982-jyly tarihi qatelik saldarynan ábden jalpylasyp bolǵan ol jazýymyzdan airylyp qaldyq. Qaitadan tóte jazýǵa shegindik. Ol latynsha jazý nusqasynyń, zaman talabyna salystyrǵanda, ózindik olqylyqtary da bar-dy. Sheginiske ol da azdap sebep boldy.
Meniń bul sheginiske qarsy shyǵyp, bastan aiaq latynsha jazýdy dáriptep kelgenim ras. Ótken ǵasyrdyń sońǵy jiyrma shaqty jylynda latynsha jazýdy qoldap maqalalr da jazdym, ortalyqqa hat ta jetkizdim, arnaiy álippelik nusqa da usyndym, marqum Asqar Jákýlin bastaǵn Áset Árinuly, Aiqyn Ábidenuly, Batyr syqyldy jastar qostaǵan toptyń qytai astanasy Beijinde latyn jazýymen dúniege ákelgen «Aýyl» atty tuńǵysh qazaq saityna da aralstym. ... Qoldaýshy jastar kóp boldy. Biraq, sonda da onyń ónimin kóre alǵanym joq.
Kezinde latynsha oqyǵan balalr qazir 60 jastyń arǵy-bergi jaǵynda. Bir toby bilik basynda. Qazir mádeni óre de kóp ósti, myna zamandy túsinetinder tipti kóbeidi. Alda biz de latynshaǵa ótermiz.
- Qazaqstanda latynǵa kóshý týraly Elbasynyń jarlyǵy shyǵyp, alǵashqy qyzmetter bastalyp ta ketti, bul jańalyq sizderge qalai áser etip jatyr?
- Budan kóp adamnyń habary bar dei almaimyn. Jas belsendilerdiń deni habarly. Men syqyldylar qatty qýanýda. Bul týraly áleýmettik jelilerde qyzý talqy da bir sát qyzdy. Mysaly, Shadyman Ahmet pen Tálip Núsip degen jigitter joba jariialanýdan buryn óz oilaryn QR gazetterinde bildirgen. Al, doktor Árinuly Áset «Qazaqtyń latynsha álipbe jobasy tájiribeleriniń qoyrtyndysy» atty maqalany ózge tilderde jariialap ta úlgerdi. Doktor, professorlardan Qasym Qabylhaquly Qalbanov, Dáýren Qazymbek, Dýbek Qazyken, Manat Máýlenbaiuly, Áset Árinuly sekildiler aqyldasa kelip, jariialanǵan jobaǵa usynystaryn QR BAQ taryna jýyqta jiberipti. Áýeli ózge ult ókilderiniń belsendi toby da qol soǵyp qýattaýda. Mysaly, Beijinde turatyn ǵalym, áigili aýdarmashy Shy Zońshiaý degen qytai qazaqtarynyń da latynsha jazýǵa kóshýi tiistiligin aityp maqala da jariialady.
- Kóptegen ǵalymdar men ziialylar «Latynǵa kóshý sheteldegi tamyrlas aǵaiyndardyń basyn biriktirýge negiz bolady» deidi. Sizshe qalai?
- Latynǵa kóshý-dúnieniń ár qiryna tarydai shashylǵan qazaqtardyń jazýyn biriktiretinine, tildik, leksikalyq birliktiń artatynyna, sol arqyly ózara bailanysynyń tipti kúsheietinine, ózderi turǵan elmen Qazaqstannyń mádeni aýys-kúiisin tyǵyzdaýǵa úles qosaryna kámil senemin.
- Tilden artyq bailyq bar dep oilaisyz ba?
- Tildi bailyqtan góri ulttyq jan degim keledi. Kedei bolsa da, boiynan jan shyqpasyn deshi! Al bul jannyń máńgilik bolýy úshin myna úsh faktordyń biri de kem bolmaýy tiis. Táýelsizdik, demografiialyq basymdyq,memtildik shynaiy mártebe,osy úsheýin naǵyz qorǵaityn, kepildendiretin bilikti de batyl ultjandy kósemdik top.
- Sońǵy jariialaǵan nusqa men onyń aldy-artynda ortaǵa qoiylyp jatqan pikirler jaily nendei oidasyz?
- Menińshe bul jolǵy jazý ózgertý qazaq úshin óz erkimen tuńǵysh ret ózgertý boldy. Elbasyna kúlli qazaq qatty razy. Bul sondai-aq eń sońǵy ózgertý de bolǵaly tur, eger sabyrmen, parasatpen eń laiyq jáne eń ómirsheń jobany taba alar bolsa. Sondyqtan,áli de kemeldendire túsý, ári kóshti júre túzeý kerek dep bilemin.
Bul máselege bailanysty qyzý talqyda bolyp jatqandardan mynalardy baiqadym. Bir toby jazý tilimizge múlde baǵynýy kerek desedi. Endi bir toby jazý zamanǵa, ǵylym men tehnologiia raiyna baǵynǵany jón dep sanasady. Menińshe, osy eki jaqty ushtastyra qaraý kerek syqyldy. Ǵylym men tehnologiia qarqynmen damyp barady. Zamanǵa ilesem, ultymdy ómirsheń etemin, máńgilik el bolam deýshiler ataý-terminnen tartyp, jazý men onyń erejelerine deiin paidaly reformalar jasaýǵa mindetti. Dúniede qatyp semgen eshteńe de joq. Bári de damylsyz ózgeriste. Ózgeris ult ómirsheńdigine paidaly bolýy kerek. Myń jyldyń aldyna sheiin qoldanystaǵy kóne túrki tili men búgingi tilderimizdi leksikalyq taraptan salystyryp kórsek aldyńǵysyndaǵy talai sózdi túsine alý da qiyn. Jazýdy bylai qoiǵanda.
Jańa jobamen ainalysqan baýyrlarymnyń, belsendiligi men jaýapkershiliginen syrt, pernetaqtadaǵy (keibord) áripterdi óz ornynsha sol kúide paidalanýǵa umtylǵanyna razy boldym. Halqy kóp emes elge qarata aitqanda, kompiýterdi de, onyń pernetaqtasyn da elden bólek ózinshe jasap tirshilik etý únemshildikke de, zamanaýilasýǵa da úilese qoimas.
Joba daiyndaýshylardyń dúniege ortaqtaý terminder men shettik jáne qazaqtyq onomastikondardyń tym ózgerissiz jazylýyna mán bergeni de qup alarlyq. Jýyqta tanystyrylǵan eki jobanyń aldyńǵysynda digraftar qaptaǵan edi, sońǵysynda apostraftar qaptady. Men bul eki tásilden birdei laiyqty paidalaný eskerilmegenine tańmyn. Dáieksheniń tym kóp bolýy talai áýreshilik týdyrady. Al, aǵylshyn tilinde de bar digraftardyń keiinen biz de paidalanýǵa tiisti edik.
H pen W áripteriniń syrtta qalǵany tipti qyzyq. Munyń biri Sh úshin, endi biri Ý úshin dap daiyn tur emes pe?
Iá, kósh júre túzelsin, biraq túzelý uzaqqa sozylmasyn dep tileiik!
Suqbattasqan: Dúisenáli ÁLIMAQYN
A.Baitursynuly atyndaǵy til bilimi institýtynyń ǵylymi qyzmetkeri
