«ٷلەس» جەنە حالقارالىق «الاش» ەدەبي سىيلىعى يەگەرٸ, جازۋشى, پروفەسسور سۇلتان جانبولاتوۆپەن سۇقبات.
- سٸز دٷنيەجٷزٸ قازاقتارىنىڭ 4 قۇرىلتايىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆپەن كەزدەسٸپ, لاتىنعا كٶشۋ تۋرالى القالى كەڭەستٸڭ ٸشٸندە بولعانىڭىزدى ەستٸگەن ەدٸك. قازاقستاننان حابارلى شىعارسىز. مۇندا لاتىنعا كٶشۋ - ۇلتتىق تاريحي بەتبۇرىس رەتٸندە قابىلدانىپ جاتىر. بۇل جازۋدىڭ سٸز تۇرعان ەلدەگٸ جاعدايى قالاي?
- سۇراۋىڭ ٶتە ورىندى. قازاقستاندىق اعايىنداردىڭ ٸرگەلەس ەلدەر ٸشٸندەگٸ ەڭ حابارسىزى قىتاي ەلٸ ەدٸ. ٶتكەن عاسىردا وتارشىلدار بۇل ەلدٸ سٷيكٸمسٸز, تٸپتٸ قۇبىجىق ەتٸپ كٶرسەتۋگە دە جانىن سالدى عوي. ول قىلىعى ەلٸ دە تىيىلعان جوق. شٷكٸر, تەۋەلسٸزدٸك العالى بەرٸ تانىسا, تٷسٸنە باستادىڭىزدار. دەگەنمەن, قىتايدى قازٸردە دە تاپ رەسەيدەي قانىق بٸلەدٸ دەي المايمىن. سونىڭ بٸر عانا مىسالى, تاياۋدا بٸر باۋىرىم, لاتىن قارپٸنە كٶشۋگە قارسىلىق بٸلدٸرە كەلٸپ, «تالاي ەل, سونىڭ ٸشٸندە مىنا قىتاي لاتىنشا جازۋسىز-اق دامىپ بارادى عوي» دەپ قالدى. ٸس جٷزٸندە, قىتايدىڭ لاتىنشا جازۋعا سٷيەنٸپ وتىرعانىن دا, ونىڭ سەبەبٸ مەن تاريحىن دا بٸلمەيدٸ ەكەن. ەرينە وعان, ول ەمەس, تاعى دا وتارشىلدار كٸنەلٸ.
قىتايداعى «حەنزٸ» (قىتاي يەگرو) دەپ اتالاتىن قىتايشا جازۋ – شاقپاق پٸشٸندٸ, يدەوگراممالىق مورفەمدٸك جازۋ. 3300 جىلدىق تاريحى بار, شاقپاق ەرٸپتەرٸنٸڭ ۇزىن سانى 100 مىڭعا تايايدى, كٷندەلٸكتٸ بايلانىس پەن ەدەبيەتتٸك قولدانىستى 3000 تاڭباسى قاناعاتتاندىرادى. بۇل قىتاي جازۋىن ەل ٸشٸندەگٸ بارلىق حالىق, جاپونييا,كورەيا,ۆەتنام سىقىلدى بٸرقىدىرۋ ەل پايدالاناتىنىن بٸلەسٸڭ. قىتاي تٸلٸنٸڭ بايلىعىن, بۇل جازۋدىڭ سول جٷكتٸ ارقالاي العانىن, حالىقارالىق بارشا اتاۋلاردى نەگٸزٸنەن ٶزدەرٸنشە اۋدارىپ قولداناتىنىن دا بٸلەتٸن شىعارسىڭ.
بۇل ارادا ەكٸ نەرسەنٸ مويىنداعان جٶن. بٸرٸ – حالىقارالىق بارشا اتاۋلاردى نەگٸزٸنەن ٶزدەرٸنشە اۋدارۋى امالسىزدىقتان. انا شاقپاق ەرٸپتەردٸڭ وقىلۋى حالىقارالىق اتاۋلاردىڭ وقىلۋىن سول بەتٸنشە بەرۋگە كەلمەيدٸ, ەپتەپ كەلتٸرسە دە ماعىنالىق بىلىعۋ تۋىلادى. قازاقشا بۇل تاراپتان ٶتە يكەمدٸ تٸل عوي. ەندٸ بٸرٸ – قىتايشا جازۋدا, ەرٸپ سانى سونشا كٶپ بولا تۇرا, بٸر شاقپاق ەرٸپٸنٸڭ ٶزٸ تالاي سىزىقتان قۇرالادى. دەمەك, كٷردەلٸ, قيىن, اۋىر جازۋ.
ۇشا دامۋ ٷشٸن ۋاقىتتان ۇتۋ كەرەك, وزىقتاردىڭ ارتىقشىلىعىن پايدالانۋ قاجەت, دەستٷري دٷنيەلەرٸڭنٸڭ قول بٶگەيتٸنٸن عانا ەمەس, وزىقتارعا جەتۋٸڭە تۇساۋ بولاتىندارىنان دا ارىلۋ لازىم. ەيتپەسە ۇلتتىڭ ٶزٸنٸڭ ٶمٸرشەڭدٸگٸنە نۇقسان تٸپتٸ قاتەر تۋادى! كٶرەگەن ەلباسىلار مەن ناعىز زييالىلار مۇنى ەرتە سەزەدٸ. قازاقستانداعى لاتىن قارپٸنە كٶشۋ – وسىنىڭ بەلگٸسٸ. ەرتەدە قىتايلاردا جازۋ روفورمالاۋدا دا ەكٸ ايرىق جولعا تٷسكەن. بٸر ايرىعى وسى شاقپاق ەرٸپتەردٸ وڭايلاستىرۋ مەن زاماناۋيلاستىرۋعا بەتتەگەن. بۇل نەگٸزٸنەن اتقارىلدى. تاعى بٸر ايرىعى باتىستىڭ جازۋىن پايدالانۋعا كٸرٸسكەن. بۇل دا كٶپ پايدا ەكەلدٸ.
ميڭ ەۋلەتٸ (1368-1644 جج) تۇسىندا, ميسسيونەرلەردٸڭ ىقپالىندا, شاقپاق ەرٸپتەردٸ باتىس جازۋىنىڭ پيڭيڭٸ ارقىلى ٶرنەكتەۋ پايدا بولا باستاعان-دى. چيڭ ەۋلەتٸ 1911-جىلى اۋدارىلعان سوڭ, شاقپاق ەرٸپتەردٸ لاتىنشا ەرٸپتەرمەن تاڭبالاۋعا ۇمتىلۋ ٶرٸس الدى. تٸپتٸ دەستٷري شاقپاق ەرٸپتەردٸ تاستاپ, بٸرجولاتا لاتىنشا جازۋعا كٶشۋدٸ دەرٸپتەۋشٸلەر دە شىقتى. بۇعان قوسا 13 تٷرلٸ ديالەكتٸنٸ لاتىن جازۋىمەن بٸرلٸككە كەلتٸرۋگە دە ۇمتىلدى. بٸراق, حەن تٸلٸندە وموفونداردىڭ ٶتە كٶپ بولۋى شاقپاق ەرٸپتەردٸ مٷلدە تاستاپ, لاتىنشا جازۋعا بٸر-اق كٶشۋگە مٷمكٸندٸك بەرمەدٸ. مىسالى, بٸر ۋاڭ دەگەننٸڭ 14 وموفونى, شيا دەگەننٸڭ 22 وموفونى بار-دى. ولاردى قالاي ايىراسىڭ? سٶيتٸپ, بٸرجولاتا لاتىنشاعا كٶشۋدٸڭ مٷمكٸن ەمەسٸنە كٶزدەرٸ ەبدەن جەتتٸ. بٸراق لاتىنشا جازۋدان پايدالانۋدان قايتپادى.
رەسپۋبليكا قۇرىلىپ, كوممۋنيستٸك پارتييا بيلٸككە كەلگەسٸن, 10 نەشە ديالەكتٸنٸ بٸرلٸككە كەلتٸرۋ لاتىنشا جازۋعا سٷيەنگەن قىتاي تٸلٸنٸڭ پيڭيڭ ەرٸپتەرٸ ارقىلى جٷزەگە استى. بۇدان سوڭ, كومپيۋتەردٸڭ, ينتەرنەتتٸڭ, ت.ب. ٸت دٸڭ جالپىلاسا باستاۋى قىتايشا شاقپاق (سىزىقتارى دا, وموفوندارى دا كٶپ) ەرٸپتەردٸ كومپيۋتەرگە ەنگٸزۋدٸڭ قيىنشىلىعىن تۋدىردى. عالىمدار مۇنى دا لاتىنشا جازۋعا سٷيەنٸپ شەشتٸ. قازٸر قىتايشا شاقپاق ەرٸپتەردٸڭ كەيبٸرٸ, جاي ديگراف (قوس ەرٸپ) ەمەس, ەلدە نەشە لاتىنشا ەرٸپپەن شىعادى, جازىلادى. مۇنى كٶپسٸنٸپ, ەۋرەسٸنٸپ وتىرعان ولار جوق. دەمەك, لاتىنشا جازۋ قىتاي ەلٸندە ەكٸنشٸ مەملەكەتتٸك جازۋ دەۋگە لايىق. اعىلشىن تٸلٸ – قىتايداعى بٸرٸنشٸ ورىنداعى شەتەل تٸلٸ.
- قىتايداعى قازاقتار جٶنٸنەن ايتقاندا شە? ەستۋٸمٸزشە, سٸز ونداعى قازاقتاردىڭ لاتىنعا كٶشۋٸنە بٸر كٸسٸدەي ەڭبەك سٸڭٸرٸپ جٷرگەن ازاماتتاردىڭ بٸرٸسٸز. سولاي عوي?
- احمەت بايتۇرسىنۇلى اتامىز عاسىر بۇرىن تٶتە جازۋدى جاساپ زور ەڭبەك سٸڭٸردٸ. قازاقستانعا قاراتا وتارشىلدار جٷرگٸزگەن رەپرەسسييا, زورلاپ ۇجىمداستىرۋ, اشارشىلىق جىلدارىندا, بارلىق مالى مەن بايلىعى تەركٸلەنٸپ قۇر باسى عانا قالعان قازاقتار اۋىر زاماندى باسىنان كەشتٸ. اياعى ٶز باسىنا دا قاتەر تٶندٸ. نە قىرىلاتىنىن, نە اسسيميليياتسييالاناتىنىن سەزدٸ. سوندىقتان, شاكارا جاقتاعىلارى جەنە امالىن تاپقاندارى, جييۋلى داستارقانىنا دا قاراماي, ۇرپاعىن امان ساقتاپ قالۋ ٷشٸن ٶزگە ەلگە اۋدى. سول كەزدە قىتايعا قونىس اۋدارعانداردى االاش ارىستارى – اعايىندى مارسەكوۆتار, قۇدايبەرگەنوۆ شەكەرٸمنٸڭ ۇلى زييات, كٷشٸكوۆ جەكۋلا بولىس, قالبان قاجىنىڭ ەنٸۋەر كٶكەەۆ, عازەز قالبانوۆ سىقىلدى ۇرپاقتارى, تالاي اقىن-جازۋشىلار, ت.ب. باستاپ باردى. شينجياڭ قازاقتارىنىڭ مەدەني ٶرلەۋٸ ٷشٸن كٶپ ەڭبەك سٸڭٸردٸ. مەكتەپ اشتى, باسىلىمدار شىعاردى, قولدارىنان كەلگەنٸنشە ەلدٸ وياتاتىن ٸستٸڭ بەرٸن ٸستەدٸ. سونىڭ بٸرٸ 96 جاسىندا الماتىدا دٷنيەدەن ٶتكەن قالبان قاجىنىڭ شٶبەرەسٸ ەنۋەر كٶكەەۆ اقساقال ەدٸ. ەنۋەر اقساقال بايتۇرسىنوۆتىڭ ەلٸپپەسٸن رەفورمالاپ, بٷگٸنگٸ قىتاي قازاقتارى قولدانىپ جٷرگەن تٶتە جازۋ نۇسقاسىن دايىندادى. مۇنداعى جۇرت بٷگٸنگٸ مەدەنيەتكە وسى جازۋ ارقىلى جەتتٸ.
الايدا, زىمىراعان زامان تالابى ۇشا كٶتەرٸلگەن جاعدايدا تٶتە جازۋ ٶز ولقىلىعىن (مۇنى مەن باسقا ەڭبەكتەرمدە جازعامىن) كٶرسەتە باستادى. سونىمەن, شينجياڭداعى ۇيعىرلار, قازاقتار, قىرعىزدار لاتىنشا جازۋعا كٶشكەن بولاتىن. بٸراق,1982-جىلى تاريحي قاتەلٸك سالدارىنان ەبدەن جالپىلاسىپ بولعان ول جازۋىمىزدان ايرىلىپ قالدىق. قايتادان تٶتە جازۋعا شەگٸندٸك. ول لاتىنشا جازۋ نۇسقاسىنىڭ, زامان تالابىنا سالىستىرعاندا, ٶزٸندٸك ولقىلىقتارى دا بار-دى. شەگٸنٸسكە ول دا ازداپ سەبەپ بولدى.
مەنٸڭ بۇل شەگٸنٸسكە قارسى شىعىپ, باستان اياق لاتىنشا جازۋدى دەرٸپتەپ كەلگەنٸم راس. ٶتكەن عاسىردىڭ سوڭعى جيىرما شاقتى جىلىندا لاتىنشا جازۋدى قولداپ ماقالالر دا جازدىم, ورتالىققا حات تا جەتكٸزدٸم, ارنايى ەلٸپپەلٸك نۇسقا دا ۇسىندىم, مارقۇم اسقار جەكۋلين باستاعن ەسەت ەرٸنۇلى, ايقىن ەبيدەنۇلى, باتىر سىقىلدى جاستار قوستاعان توپتىڭ قىتاي استاناسى بەيجٸندە لاتىن جازۋىمەن دٷنيەگە ەكەلگەن «اۋىل» اتتى تۇڭعىش قازاق سايتىنا دا ارالستىم. ... قولداۋشى جاستار كٶپ بولدى. بٸراق, سوندا دا ونىڭ ٶنٸمٸن كٶرە العانىم جوق.
كەزٸندە لاتىنشا وقىعان بالالر قازٸر 60 جاستىڭ ارعى-بەرگٸ جاعىندا. بٸر توبى بيلٸك باسىندا. قازٸر مەدەني ٶرە دە كٶپ ٶستٸ, مىنا زاماندى تٷسٸنەتٸندەر تٸپتٸ كٶبەيدٸ. الدا بٸز دە لاتىنشاعا ٶتەرمٸز.
- قازاقستاندا لاتىنعا كٶشۋ تۋرالى ەلباسىنىڭ جارلىعى شىعىپ, العاشقى قىزمەتتەر باستالىپ تا كەتتٸ, بۇل جاڭالىق سٸزدەرگە قالاي ەسەر ەتٸپ جاتىر?
- بۇدان كٶپ ادامنىڭ حابارى بار دەي المايمىن. جاس بەلسەندٸلەردٸڭ دەنٸ حابارلى. مەن سىقىلدىلار قاتتى قۋانۋدا. بۇل تۋرالى ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردە قىزۋ تالقى دا بٸر سەت قىزدى. مىسالى, شادىمان احمەت پەن تەلٸپ نٷسٸپ دەگەن جٸگٸتتەر جوبا جارييالانۋدان بۇرىن ٶز ويلارىن قر گازەتتەرٸندە بٸلدٸرگەن. ال, دوكتور ەرٸنۇلى ەسەت «قازاقتىڭ لاتىنشا ەلٸپبە جوباسى تەجٸريبەلەرٸنٸڭ قوىرتىندىسى» اتتى ماقالانى ٶزگە تٸلدەردە جارييالاپ تا ٷلگەردٸ. دوكتور, پروفەسسورلاردان قاسىم قابىلحاقۇلى قالبانوۆ, دەۋرەن قازىمبەك, دۋبەك قازىكەن, مانات مەۋلەنبايۇلى, ەسەت ەرٸنۇلى سەكٸلدٸلەر اقىلداسا كەلٸپ, جارييالانعان جوباعا ۇسىنىستارىن قر باق تارىنا جۋىقتا جٸبەرٸپتٸ. ەۋەلٸ ٶزگە ۇلت ٶكٸلدەرٸنٸڭ بەلسەندٸ توبى دا قول سوعىپ قۋاتتاۋدا. مىسالى, بەيجٸندە تۇراتىن عالىم, ەيگٸلٸ اۋدارماشى شى زوڭشياۋ دەگەن قىتاي قازاقتارىنىڭ دا لاتىنشا جازۋعا كٶشۋٸ تيٸستٸلٸگٸن ايتىپ ماقالا دا جارييالادى.
- كٶپتەگەن عالىمدار مەن زييالىلار «لاتىنعا كٶشۋ شەتەلدەگٸ تامىرلاس اعايىنداردىڭ باسىن بٸرٸكتٸرۋگە نەگٸز بولادى» دەيدٸ. سٸزشە قالاي?
- لاتىنعا كٶشۋ-دٷنيەنٸڭ ەر قيرىنا تارىداي شاشىلعان قازاقتاردىڭ جازۋىن بٸرٸكتٸرەتٸنٸنە, تٸلدٸك, لەكسيكالىق بٸرلٸكتٸڭ ارتاتىنىنا, سول ارقىلى ٶزارا بايلانىسىنىڭ تٸپتٸ كٷشەيەتٸنٸنە, ٶزدەرٸ تۇرعان ەلمەن قازاقستاننىڭ مەدەني اۋىس-كٷيٸسٸن تىعىزداۋعا ٷلەس قوسارىنا كەمٸل سەنەمٸن.
- تٸلدەن ارتىق بايلىق بار دەپ ويلايسىز با?
- تٸلدٸ بايلىقتان گٶرٸ ۇلتتىق جان دەگٸم كەلەدٸ. كەدەي بولسا دا, بويىنان جان شىقپاسىن دەشٸ! ال بۇل جاننىڭ مەڭگٸلٸك بولۋى ٷشٸن مىنا ٷش فاكتوردىڭ بٸرٸ دە كەم بولماۋى تيٸس. تەۋەلسٸزدٸك, دەموگرافييالىق باسىمدىق,مەمتٸلدٸك شىنايى مەرتەبە,وسى ٷشەۋٸن ناعىز قورعايتىن, كەپٸلدەندٸرەتٸن بٸلٸكتٸ دە باتىل ۇلتجاندى كٶسەمدٸك توپ.
- سوڭعى جارييالاعان نۇسقا مەن ونىڭ الدى-ارتىندا ورتاعا قويىلىپ جاتقان پٸكٸرلەر جايلى نەندەي ويداسىز?
- مەنٸڭشە بۇل جولعى جازۋ ٶزگەرتۋ قازاق ٷشٸن ٶز ەركٸمەن تۇڭعىش رەت ٶزگەرتۋ بولدى. ەلباسىنا كٷللٸ قازاق قاتتى رازى. بۇل سونداي-اق ەڭ سوڭعى ٶزگەرتۋ دە بولعالى تۇر, ەگەر سابىرمەن, پاراساتپەن ەڭ لايىق جەنە ەڭ ٶمٸرشەڭ جوبانى تابا الار بولسا. سوندىقتان,ەلٸ دە كەمەلدەندٸرە تٷسۋ, ەرٸ كٶشتٸ جٷرە تٷزەۋ كەرەك دەپ بٸلەمٸن.
بۇل مەسەلەگە بايلانىستى قىزۋ تالقىدا بولىپ جاتقانداردان مىنالاردى بايقادىم. بٸر توبى جازۋ تٸلٸمٸزگە مٷلدە باعىنۋى كەرەك دەسەدٸ. ەندٸ بٸر توبى جازۋ زامانعا, عىلىم مەن تەحنولوگييا رايىنا باعىنعانى جٶن دەپ ساناسادى. مەنٸڭشە, وسى ەكٸ جاقتى ۇشتاستىرا قاراۋ كەرەك سىقىلدى. عىلىم مەن تەحنولوگييا قارقىنمەن دامىپ بارادى. زامانعا ٸلەسەم, ۇلتىمدى ٶمٸرشەڭ ەتەمٸن, مەڭگٸلٸك ەل بولام دەۋشٸلەر اتاۋ-تەرميننەن تارتىپ, جازۋ مەن ونىڭ ەرەجەلەرٸنە دەيٸن پايدالى رەفورمالار جاساۋعا مٸندەتتٸ. دٷنيەدە قاتىپ سەمگەن ەشتەڭە دە جوق. بەرٸ دە دامىلسىز ٶزگەرٸستە. ٶزگەرٸس ۇلت ٶمٸرشەڭدٸگٸنە پايدالى بولۋى كەرەك. مىڭ جىلدىڭ الدىنا شەيٸن قولدانىستاعى كٶنە تٷركٸ تٸلٸ مەن بٷگٸنگٸ تٸلدەرٸمٸزدٸ لەكسيكالىق تاراپتان سالىستىرىپ كٶرسەك الدىڭعىسىنداعى تالاي سٶزدٸ تٷسٸنە الۋ دا قيىن. جازۋدى بىلاي قويعاندا.
جاڭا جوبامەن اينالىسقان باۋىرلارىمنىڭ, بەلسەندٸلٸگٸ مەن جاۋاپكەرشٸلٸگٸنەن سىرت, پەرنەتاقتاداعى (كەيبورد) ەرٸپتەردٸ ٶز ورنىنشا سول كٷيدە پايدالانۋعا ۇمتىلعانىنا رازى بولدىم. حالقى كٶپ ەمەس ەلگە قاراتا ايتقاندا, كومپيۋتەردٸ دە, ونىڭ پەرنەتاقتاسىن دا ەلدەن بٶلەك ٶزٸنشە جاساپ تٸرشٸلٸك ەتۋ ٷنەمشٸلدٸككە دە, زاماناۋيلاسۋعا دا ٷيلەسە قويماس.
جوبا دايىنداۋشىلاردىڭ دٷنيەگە ورتاقتاۋ تەرميندەر مەن شەتتٸك جەنە قازاقتىق ونوماستيكونداردىڭ تىم ٶزگەرٸسسٸز جازىلۋىنا مەن بەرگەنٸ دە قۇپ الارلىق. جۋىقتا تانىستىرىلعان ەكٸ جوبانىڭ الدىڭعىسىندا ديگرافتار قاپتاعان ەدٸ, سوڭعىسىندا اپوسترافتار قاپتادى. مەن بۇل ەكٸ تەسٸلدەن بٸردەي لايىقتى پايدالانۋ ەسكەرٸلمەگەنٸنە تاڭمىن. دەيەكشەنٸڭ تىم كٶپ بولۋى تالاي ەۋرەشٸلٸك تۋدىرادى. ال, اعىلشىن تٸلٸندە دە بار ديگرافتاردىڭ كەيٸنەن بٸز دە پايدالانۋعا تيٸستٸ ەدٸك.
ح پەن W ەرٸپتەرٸنٸڭ سىرتتا قالعانى تٸپتٸ قىزىق. مۇنىڭ بٸرٸ ش ٷشٸن, ەندٸ بٸرٸ ۋ ٷشٸن داپ دايىن تۇر ەمەس پە?
يە, كٶش جٷرە تٷزەلسٸن, بٸراق تٷزەلۋ ۇزاققا سوزىلماسىن دەپ تٸلەيٸك!
سۇقباتتاسقان: دٷيسەنەلٸ ەلٸماقىن
ا.بايتۇرسىنۇلى اتىنداعى تٸل بٸلٸمٸ ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرٸ
