Aýyl ekonomikasyn kóterý múmkindiginiń eń basty baǵyty – sýarmaly jerlerdi paidalaný. Bizde 2 mln 400 myń gektar sýarmaly jer bar. Sonyń 40 paiyzy osy shirek ǵasyr ishinde ainalymnan shyǵyp qaldy, ol jerden ónim alý múmkindiginen aiyryldyq. Ol jerler batpaqtandy, sý jetpei shóleittendi, azyp-tozdy. Mysaly, buryn Shýdyń sýy Moiynqumǵa deiin jetetin. Ol Asparanyń tóńireginen asa bere taýsylyp qalyp jatyr.
Bizdegi sýdyń basym bóligin syrttan keletin 4 ózen qamtamasyz etedi. Syrdariia ózeniniń sýy Qyrǵyzstanda bastalyp, Tájikstan men Ózbekstan arqyly ońtústikke jetedi. Sýarýǵa sý zárý kezde olar bizdi shómishten qysady, ózderinen artylǵanyn ǵana beredi. Ózenderdiń sýyn paidalanýdy retke keltiretin halyqaralyq kelisimsharttarǵa Ózbekstan men Qytai memleketteri qol qoimai otyr. Elimizdegi sý kózderi kólemi jetkiliksiz bola bastaǵanyna qaramastan, biz osy resýrsty únemdi ári uqypty paidalanýǵa da beiim emespiz.
Sýarmaly jerdi saqtap qalýǵa barynsha tyrysqanymyz jón. Bir ǵana mysal. Sýarmaly jerdiń bir gektary tiimdi paidalanylsa, bir otbasyn asyraidy. Sonda 1 mln 400 myń gektar jer 1,4 mln otbasynyń ómir súrýin qamtamasyz etedi. 1,4 mln otbasy degenimiz 5 mln adamdy quraityny anyq. Al 3 mln bolsa, onda eń azy 10 million adamǵa kúnkóris bolady. Osy turǵyda sýarmaly jerlerdi qalpyna keltirýde memleket tarapynan qoldaý áli de óz deńgeiinde bolmai tur dep oilaimyn. Óitkeni, onyń asa qundy ekenin eshkim naqty sezine almai keledi. 2020 jylǵa deiingi kezeńdi qamtityn memlekettik baǵdarlamanyń sýǵa qatysty bóliginde «pálen gektar sýarmaly jerdi qalpyna keltirý kerek, oǵan mynadai kólemde qarjy jumsalady» degendei bap, ne tarmaq jazylmaǵan. Bul atalǵan salaǵa degen kózqarastyń jetkiliksiz ekenin kórsetedi. Biz munaiymyz, astyǵymyz, kómirimiz bar dep maqtanaiyq, biraq halyqty toiyndyrý, jumyspen qamtý kerek bolsa, sýarmaly jerlerdi tolyq qalpyna keltirip, tiimdi paidalanýǵa basa kóńil bólgenimiz jón. Oǵan qosa tyń jerlerden, ózen-kólderdiń jaǵalarynan jańa sýarmaly alqaptar ashýymyz kerek. Sondai múmkindikti jasai alsaq, úlken jetistikke qol jetkizemiz jáne halqymyzdyń biraz bóligin jumyspen jáne tabyspen qamtamasyz etemiz.
Osyndai kezde Aýyl sharýashylyǵy ministrliginde sýarmaly jer máselelerimen ainalysatyn bólim, tipti sýarmaly jerdiń jaǵdaiyn jetik biletin mamandardyń joqtyǵy da oilanatyn másele.
Keńes ókimeti kezinde mynadai bir saiasat bolǵan edi. Qant qyzylshasyn egip ósirý syrttan satyp alǵannan tiimsiz ekenin kórip-bilip otyrsa da, halyqty jumyspen qamtý úshin qant qyzylshasyn ekken bolatyn. Ol kezdegi ókimet te aqymaq bolmaǵan ǵoi. Endi, shirek ǵasyr ishinde bizdiń eldegi qant qyzylshasy egilgen jer kólemi 43,6 myń gektar ornyna 2,7 myń gektarǵa deiin, iaǵni 16 ese azaidy. Búginde qant shyǵarýǵa qajet shikizat – qant qyzylshasy eldegi shyǵarylyp jatqan qanttyń 3 paiyzyna ǵana jetedi. Qalǵan shikizat – Kýba trostnigi. 10 jyldai qant qyzylshasynyń ár gektaryna 80 myń teńgeden berilip turǵan sýbsidiianyń da qyzylsha egistigin molaitýǵa septigi timedi.
Kóptegen óńirlerde sýarmaly jerlerdi qalpyna keltiretin bolsaq, ol aýyldardyń turǵyndary iri qalalarǵa, ásirese Astanaǵa kóshpeidi, ózderiniń aýyldary kentke, kentteri qalaǵa ainalady. Búgingi tańda turǵyndardyń az jyldar ishinde tolassyz kóship kelýi elordamyzǵa úlken qysym jasap otyrǵany jasyryn emes. Osy jaǵynyń bárin eseptep, ómir súrýimiz kerek.
Aýyz sýdy únemdi paidalanýdyń nátijeli áreketterge sai bolýy birshama jaqsardy. Al aǵyndy sýdy paidalaný baǵytynda ónimdilik pen tiimdilik az, biraq sýdy kóp shyǵyndaityn daqyldardyń kólemin birtindep qysqartyp, olardy endi kókónis, maily jáne jem-azyq ónimderine aýystyrý qajet.
Eldegi strategiialyq qujattar men baǵdarlamalarda, Elbasy sózderinde el damýynyń basym baǵyttary kórsetiledi. Bizde basym baǵyt retinde áýeli turǵyn úi qurylysy, odan keiin jol qurylysy belgilenedi. Meniń pikirimshe, elimizdiń aldaǵy uzaq merzimdegi basym baǵyty aýyl sharýashylyǵyn damytý, sol arqyly agroónerkásiptik keshenniń barlyq salalaryn órkendetý, ásirese sýarmaly jer kólemin arttyrý, onyń ónimdiligine basa kóńil bólý bolýy tiis. Olai topshylaýyma sebep búkil álemde azyq-túlik tapshylyǵy jyl sanap úlken problemaǵa ainalýda, adamdardyń kedeiliginen jáne qoljetimdi tamaq ónimderiniń tapshylyǵynan másele tym tereńdep bara jatyr. Osy oraida bul baǵyt qai memlekette bolsa da eń basty basymdyqqa ie bolǵany jón.
Myrzageldi KEMEL,
ekonomika ǵylymdarynyń doktory
"Egemen Qazaqstan" gazeti
