اۋىل ەكونوميكاسىن كٶتەرۋ مٷمكٸندٸگٸنٸڭ ەڭ باستى باعىتى – سۋارمالى جەرلەردٸ پايدالانۋ. بٸزدە 2 ملن 400 مىڭ گەكتار سۋارمالى جەر بار. سونىڭ 40 پايىزى وسى شيرەك عاسىر ٸشٸندە اينالىمنان شىعىپ قالدى, ول جەردەن ٶنٸم الۋ مٷمكٸندٸگٸنەن ايىرىلدىق. ول جەرلەر باتپاقتاندى, سۋ جەتپەي شٶلەيتتەندٸ, ازىپ-توزدى. مىسالى, بۇرىن شۋدىڭ سۋى مويىنقۇمعا دەيٸن جەتەتٸن. ول اسپارانىڭ تٶڭٸرەگٸنەن اسا بەرە تاۋسىلىپ قالىپ جاتىر.
بٸزدەگٸ سۋدىڭ باسىم بٶلٸگٸن سىرتتان كەلەتٸن 4 ٶزەن قامتاماسىز ەتەدٸ. سىردارييا ٶزەنٸنٸڭ سۋى قىرعىزستاندا باستالىپ, تەجٸكستان مەن ٶزبەكستان ارقىلى وڭتٷستٸككە جەتەدٸ. سۋارۋعا سۋ زەرۋ كەزدە ولار بٸزدٸ شٶمٸشتەن قىسادى, ٶزدەرٸنەن ارتىلعانىن عانا بەرەدٸ. ٶزەندەردٸڭ سۋىن پايدالانۋدى رەتكە كەلتٸرەتٸن حالىقارالىق كەلٸسٸمشارتتارعا ٶزبەكستان مەن قىتاي مەملەكەتتەرٸ قول قويماي وتىر. ەلٸمٸزدەگٸ سۋ كٶزدەرٸ كٶلەمٸ جەتكٸلٸكسٸز بولا باستاعانىنا قاراماستان, بٸز وسى رەسۋرستى ٷنەمدٸ ەرٸ ۇقىپتى پايدالانۋعا دا بەيٸم ەمەسپٸز.
سۋارمالى جەردٸ ساقتاپ قالۋعا بارىنشا تىرىسقانىمىز جٶن. بٸر عانا مىسال. سۋارمالى جەردٸڭ بٸر گەكتارى تيٸمدٸ پايدالانىلسا, بٸر وتباسىن اسىرايدى. سوندا 1 ملن 400 مىڭ گەكتار جەر 1,4 ملن وتباسىنىڭ ٶمٸر سٷرۋٸن قامتاماسىز ەتەدٸ. 1,4 ملن وتباسى دەگەنٸمٸز 5 ملن ادامدى قۇرايتىنى انىق. ال 3 ملن بولسا, وندا ەڭ ازى 10 ميلليون ادامعا كٷنكٶرٸس بولادى. وسى تۇرعىدا سۋارمالى جەرلەردٸ قالپىنا كەلتٸرۋدە مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ ەلٸ دە ٶز دەڭگەيٸندە بولماي تۇر دەپ ويلايمىن. ٶيتكەنٸ, ونىڭ اسا قۇندى ەكەنٸن ەشكٸم ناقتى سەزٸنە الماي كەلەدٸ. 2020 جىلعا دەيٸنگٸ كەزەڭدٸ قامتيتىن مەملەكەتتٸك باعدارلامانىڭ سۋعا قاتىستى بٶلٸگٸندە «پەلەن گەكتار سۋارمالى جەردٸ قالپىنا كەلتٸرۋ كەرەك, وعان مىناداي كٶلەمدە قارجى جۇمسالادى» دەگەندەي باپ, نە تارماق جازىلماعان. بۇل اتالعان سالاعا دەگەن كٶزقاراستىڭ جەتكٸلٸكسٸز ەكەنٸن كٶرسەتەدٸ. بٸز مۇنايىمىز, استىعىمىز, كٶمٸرٸمٸز بار دەپ ماقتانايىق, بٸراق حالىقتى تويىندىرۋ, جۇمىسپەن قامتۋ كەرەك بولسا, سۋارمالى جەرلەردٸ تولىق قالپىنا كەلتٸرٸپ, تيٸمدٸ پايدالانۋعا باسا كٶڭٸل بٶلگەنٸمٸز جٶن. وعان قوسا تىڭ جەرلەردەن, ٶزەن-كٶلدەردٸڭ جاعالارىنان جاڭا سۋارمالى القاپتار اشۋىمىز كەرەك. سونداي مٷمكٸندٸكتٸ جاساي الساق, ٷلكەن جەتٸستٸككە قول جەتكٸزەمٸز جەنە حالقىمىزدىڭ بٸراز بٶلٸگٸن جۇمىسپەن جەنە تابىسپەن قامتاماسىز ەتەمٸز.
وسىنداي كەزدە اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلٸگٸندە سۋارمالى جەر مەسەلەلەرٸمەن اينالىساتىن بٶلٸم, تٸپتٸ سۋارمالى جەردٸڭ جاعدايىن جەتٸك بٸلەتٸن مامانداردىڭ جوقتىعى دا ويلاناتىن مەسەلە.
كەڭەس ٶكٸمەتٸ كەزٸندە مىناداي بٸر ساياسات بولعان ەدٸ. قانت قىزىلشاسىن ەگٸپ ٶسٸرۋ سىرتتان ساتىپ العاننان تيٸمسٸز ەكەنٸن كٶرٸپ-بٸلٸپ وتىرسا دا, حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ ٷشٸن قانت قىزىلشاسىن ەككەن بولاتىن. ول كەزدەگٸ ٶكٸمەت تە اقىماق بولماعان عوي. ەندٸ, شيرەك عاسىر ٸشٸندە بٸزدٸڭ ەلدەگٸ قانت قىزىلشاسى ەگٸلگەن جەر كٶلەمٸ 43,6 مىڭ گەكتار ورنىنا 2,7 مىڭ گەكتارعا دەيٸن, ياعني 16 ەسە ازايدى. بٷگٸندە قانت شىعارۋعا قاجەت شيكٸزات – قانت قىزىلشاسى ەلدەگٸ شىعارىلىپ جاتقان قانتتىڭ 3 پايىزىنا عانا جەتەدٸ. قالعان شيكٸزات – كۋبا تروستنيگٸ. 10 جىلداي قانت قىزىلشاسىنىڭ ەر گەكتارىنا 80 مىڭ تەڭگەدەن بەرٸلٸپ تۇرعان سۋبسيدييانىڭ دا قىزىلشا ەگٸستٸگٸن مولايتۋعا سەپتٸگٸ تيمەدٸ.
كٶپتەگەن ٶڭٸرلەردە سۋارمالى جەرلەردٸ قالپىنا كەلتٸرەتٸن بولساق, ول اۋىلداردىڭ تۇرعىندارى ٸرٸ قالالارعا, ەسٸرەسە استاناعا كٶشپەيدٸ, ٶزدەرٸنٸڭ اۋىلدارى كەنتكە, كەنتتەرٸ قالاعا اينالادى. بٷگٸنگٸ تاڭدا تۇرعىنداردىڭ از جىلدار ٸشٸندە تولاسسىز كٶشٸپ كەلۋٸ ەلوردامىزعا ٷلكەن قىسىم جاساپ وتىرعانى جاسىرىن ەمەس. وسى جاعىنىڭ بەرٸن ەسەپتەپ, ٶمٸر سٷرۋٸمٸز كەرەك.
اۋىز سۋدى ٷنەمدٸ پايدالانۋدىڭ نەتيجەلٸ ەرەكەتتەرگە ساي بولۋى بٸرشاما جاقساردى. ال اعىندى سۋدى پايدالانۋ باعىتىندا ٶنٸمدٸلٸك پەن تيٸمدٸلٸك از, بٸراق سۋدى كٶپ شىعىندايتىن داقىلداردىڭ كٶلەمٸن بٸرتٸندەپ قىسقارتىپ, ولاردى ەندٸ كٶكٶنٸس, مايلى جەنە جەم-ازىق ٶنٸمدەرٸنە اۋىستىرۋ قاجەت.
ەلدەگٸ ستراتەگييالىق قۇجاتتار مەن باعدارلامالاردا, ەلباسى سٶزدەرٸندە ەل دامۋىنىڭ باسىم باعىتتارى كٶرسەتٸلەدٸ. بٸزدە باسىم باعىت رەتٸندە ەۋەلٸ تۇرعىن ٷي قۇرىلىسى, ودان كەيٸن جول قۇرىلىسى بەلگٸلەنەدٸ. مەنٸڭ پٸكٸرٸمشە, ەلٸمٸزدٸڭ الداعى ۇزاق مەرزٸمدەگٸ باسىم باعىتى اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ, سول ارقىلى اگروٶنەركەسٸپتٸك كەشەننٸڭ بارلىق سالالارىن ٶركەندەتۋ, ەسٸرەسە سۋارمالى جەر كٶلەمٸن ارتتىرۋ, ونىڭ ٶنٸمدٸلٸگٸنە باسا كٶڭٸل بٶلۋ بولۋى تيٸس. ولاي توپشىلاۋىما سەبەپ بٷكٸل ەلەمدە ازىق-تٷلٸك تاپشىلىعى جىل ساناپ ٷلكەن پروبلەماعا اينالۋدا, ادامداردىڭ كەدەيلٸگٸنەن جەنە قولجەتٸمدٸ تاماق ٶنٸمدەرٸنٸڭ تاپشىلىعىنان مەسەلە تىم تەرەڭدەپ بارا جاتىر. وسى ورايدا بۇل باعىت قاي مەملەكەتتە بولسا دا ەڭ باستى باسىمدىققا يە بولعانى جٶن.
مىرزاگەلدٸ كەمەل,
ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى
"ەگەمەن قازاقستان" گازەتٸ
