1980 jyldary álemniń barlyq iri basylymdarynda jariialanǵan Vladimir Polovchak týraly jazbalardy internetten qazir de tabýǵa bolady. Sol kezde ata-anasymen birge SSSR-ge oralýdan bas tartqan 12 jastaǵy jasóspirimge AQSh biligi arasha túsken. Amerikalyq basylymdar ony "eń jas sovettik qashqyn" dep ataǵan, al sovet baspasózi Vashingtondy "jas balany kepilde ustap otyr" dep aiyptaǵan. Vladimir Polovchaktyń taǵdyryna qatysty sot birneshe jylǵa – ol kámeletke tolǵanǵa deiin sozyldy. Óz erkimen AQSh-ta qalǵan "bala qashqyndy" Azattyqtyń Ýkrain qyzmeti 38 jyldan keiin izdep taýyp, suhbat alǵan.
1980 jyly Vladimir Polovchak otbasymen – áke-sheshesi, ápkesi jáne inisimen birge AQSh-qa emigratsiiaǵa ketken. Olar týystary turatyn Chikagoǵa Lvov oblysy Sambor qalasynan kóship barǵan. Biraq kóp uzamai ákesi SSSR-ǵa qaityp oralýdy uiǵarǵan. Al Vladimir men ápkesi Nataliia bolsa Amerikada qalýdy qalaǵan. Ol kezde Nataliianyń jasy 17-de bolatyn, iaǵni qai elde turatynyn ózdiginen sheshe alatyn kámeletke tolýyna bir jyl qalǵan edi. Al Vladimirdiń taǵdyry úshin naǵyz kúres bastaldy. Qyrǵi-qabaq soǵystyń jańa ainalymy qyzǵan tusta bastalǵan sot protsesi saiasi sipat alyp, sovet balasynyń taǵdyry úshin tartys advokattardyń emes, AQSh pen SSSR-diń taitalasyna ainaldy.
Vladimirdiń ózi Amerikada qalǵym keledi degen oiynan qaitpaǵan. Sotta onyń qorǵaýshylary Sovet odaǵyna ketse, balaǵa qaýip tónedi dep málimdegen. Áke-sheshesiniń advokattary "Vladimir men Nataliiany shyn máninde urlap ketti" dep málimdegen. Sovet baspasózi de osy tujyrymdy taratty.
Aqyry sot Vladimir Polovchakqa kámeletke tolǵanǵa deiin ýaqytsha baspana berýdi uiǵardy. Vladimir 1985 jyly 18 jasqa tolyp, AQSh azamattyǵyn aldy, al 1988 jyly onyń "Erkindik perzenti: ata-anasynan jáne Sovet odaǵynan Amerikaǵa qashqan qaisar jetkinshektiń hikaiasy" degen kitaby shyqty.
1990 jylǵy qarashada Niý-Iorktegi Ellis aralynda immigratsiia murajaiyn ashý rásimi týraly reportaj Azattyqtyń muraǵatynda saqtaýly. Oǵan Vladimir Polovchak ta qatysqan. Ol kezde sovettik eń jas qashqynnyń jasy 22-ge tolǵan edi ári joǵary bilim alǵan bolatyn. Ol turmysqa shyǵyp, basqa qalaǵa kóship ketken ápkesi Nataliiamen aralasyp turǵan. Nataliia men Vladimir Sovet odaǵyna oralǵan týǵandarymen de jii hat jazysyp turǵan. Ol kezde bul jaily ekeýiniń advokaty suhbatynda aityp bergen. Al Vladimir Polovchaktiń ózimen sóileýdiń sáti endi ǵana tústi. Ýolter (Vladimirdiń qazirgi esimi) Polovchak áli Chikagoda turady, qazir 50 jasta. Ol kishkentai bala bolǵanyna qaramastan, sol kezde áke-sheshesine qalai ári nelikten baǵynbaǵanyn Azattyq tilshisine aityp berdi.
- Biz Amerikaǵa 1980 jyly kóship bardyq. Ol jaqta 4-5 ai turǵannan keiin ákem SSSR-ǵa qaityp oralǵysy keldi. Biraq sovet biligi "ol jaqqa búkil otbasyńmen ketkensiń, sondyqtan bárin alyp qaitasyń" degen shartpen jalǵyz oralýyna ruqsat bermei qoidy. Sondyqtan ol anamdy ketýge kóndirdi, bizdi de alyp ketýge tyrysty. Ol kezde ápkem Nataliia 17 jasta, al men 12-den endi ǵana asqan edim. "Úige qaitýǵa jinalý kerek" degen áńgime bastaldy. Ýkrainadaǵy, Sovet odaǵyndaǵy jaǵdaidy bilgendikten ákemdi "Myna elde turyp kórelik, ne bolaryn baiqaiyq" dep úgittep kórdim. Ol "Elge qaitamyn, sen de birge ketesiń" dep qoimady. "Ol jaqqa qaita barǵym kelmeidi, osynda qalyp, osy elde turyp kórgim keledi" dedim.
- Sizge Amerikada turý sol kezde unap qalyp pa edi?
- Bul jaqqa biz demalý úshin emes, turý úshin ketkenbiz. Ainaldyrǵan tórt aidyń ishinde el unai ma, álde unamai ma – túsinbeisiń, til bilmeisiń, biraq ózgeshe qyzyq el. Bul jaqta bári basqasha eken – shirkeýge barýǵa, erkin ómir súrip, erkin sóileýge bolady. Al ol kezde SSSR-da, Ýkrainada ondai erkindik joq bolatyn. Men muny túsinetinmin, óitkeni Ýkrainada pioner qataryna ótip, mektepte oqydym ǵoi. Ákem olarǵa ileskim kelmegenine qatty ashýlandy. Ol "politsiia shaqyramyn da, olarǵa 100 dollar tóleimin, sosyn seni ushaqqa bailap aparady" dedi. AQSh-ta politsiia adamdarǵa qalai qaraitynyn ol kezde bilmeimin ǵoi, al biraq Ýkraina men Sovet odaǵynda mundai nárse ábden múmkin ekenin biletinmin. Sondyqtan qorqyp, úiden qashyp kettim.
- Al ákeńiz nelikten SSSR-ǵa oralǵysy keldi?
- Bul biz úshin kútpegen sheshim boldy, biraq ne sebepti oralǵysy kelgenin sol kúii túsinbedik. Ol kisige AQSh-ta turý unaǵan joq. Ol avtobýs júrgizýshisi bolyp jumys istegen qarapaiym adam bolatyn, bul jaqtaǵy ómirge úirene almady. Ol kisige qiyn boldy, óitkeni aǵylshynsha sóilei almaityn, ómirdi qaitadan bastaýy tiis boldy. Bul jaqta týystarymyz – týys ápke, aǵalarym, nemere aǵam boldy. Olar bizge qarailasyp turdy, áke-sheshem jumys tapty. Biraq ákeme bul jaq sonda da unaǵan joq, shydai almady. Ol "AQSh – men turatyn jer emes eken" dep alǵashqy kúnnen aita bastady.
- Ol kezde sizge AQSh biligi nelikten kómektesýdi uiǵardy dep oilaisyz? Qyrǵi-qabaq soǵys qyzyp turǵanda sizdi eki jaq ta paidalanýy múmkin dep oilaǵan joqsyz ba?
- Iá, ol kezde qyrǵi-qabaq soǵys zamany bolatyn, biraq men ony túsingen de, ol jaily oilanǵan da joqpyn. Áiteýir osy jaqta qalǵym keldi. Sovet odaǵynda 12 jyl turdym, sondyqtan ol jaqtaǵy ómirim, bolashaǵym qandai bolatynyn túsindim. Al bul jaqta shirkeýge barýǵa bolady, bul úshin seni eshkim Ýkrainadaǵy siiaqty qýdalamaidy. Bir jerden ekinshi jerge kóshkiń kelse, memleketten eshqandai ruqsat alýdyń keregi joq. Budan da qarapaiym tilmen túsindirgende, dúkenge baryp, ol jerde qalaǵan nárseńdi satyp alýǵa bolatynyn kórdik. Ondaidy ómirimde kórmeppin! Ýkrainada adamdar nannyń kezeginde eki saǵat turǵanyn kórgenmin. Sol kezdiń ózinde dúkenderde eshteńe joq bolatyn.
Eger ketsem, bul jaqqa eshqashan oralmaitynymdy sol kezde túsindim. Sondyqtan úiden qashyp kettim. Politsiia eki aptadan keiin meni nemere aǵamnyń úiinen tutqyndady. Ol kezde eshteńe túsingen de, meni politsiia bólimshesine aparatynyn da bilgen joqpyn. Politsiia meni úidegilerge eregesip qashyp ketken, sondyqtan áke-sheshesiniń qolyna tabystaý kerek dep oilady. Olarǵa jaǵdaidy túsindire bastadym. Biraq eshqaisysy ýkrain tilin bilmeidi, aqyry áldebir ulty poliak aýdarmashy áieldi taýyp ákeldi. Ol kisi "Áke-shesheńe qaityp barýǵa tiissiń" dep aita berdi. Oǵan eger qaityp barsam, myna elden alyp ketedi, áke-sheshemmen birge turǵym kelmeidi, óitkeni SSSR-ǵa oralǵym kelmeidi dep túsindirýge tyrystym. Politsiia bóliminde meni segiz saǵat ustady, olar áldebir qujattarǵa qol qoidyrǵysy keldi, biraq eshqandai qaǵazǵa qol qoimaimyn dep uiǵardym, óitkeni alyp ketedi dep qoryqtym. Sol arada bireýler telearnaǵa qońyraý soǵypty. Úiden áke-sheshemmen birge turǵym kelmegendikten emes, olardyń ózimdi elden alyp ketkenin qalamaityndyqtan qashqanymdy politsiia qyzmetkerleri sol kezde uqty.
- Ol kezde aǵylshyn tilin bilmeitinmin dep aitqansyz. Áke-shesheńiz ápkeńiz ekeýińizdi qaldyryp, ózderi AQSh-tan ketip qalǵannan keiin qalai ómir súrdińizder?
- Qatty ýaiymdadyq. Áýelgide nemere aǵammen birge turdyq. Ol kezde Sovet odaǵy AQSh jas balany "rover" jáne Jell-O (moped jáne kámpit. – Azattyq) siiaqty nárelerge qyzyqtyryp, aldap alyp qaldy, tipti baptister urlap áketti dep aita bastady. Iaǵni, úgit-nasihat bastaldy. Qorqynyshty boldy, óitkeni 12 jastaǵy bala áke-sheshesiniń qaraýynsyz qalǵysy keledi degen oqiǵa buryn eshqashan bolyp kórmegen edi. Ne bolǵanyn ápkem ekeýmiz eptep túsine bastadyq. Ol tusta men memlekettiń qorǵaýynda boldym, ápkem ekeýmiz meni KGB (SSSR memlekettik qaýipsizdik komiteti – red.) urlap áketip, elden alyp ketedi dep qoryqtyq, óitkeni is saiasi reńk ala bastady. Óte qorqynyshty kez edi. Munda qalai qalyp qoiǵanyma ózim de áli kúnge qairan qalamyn.
- Chikagoda ápkeńiz ekeýińizge týystaryńyzdan bólek taǵy kimder kómektesti? Chikagoda turatyn ýkrainalyq diaspora qarailasty ma?
- Iá, kómektesti, bizge ýkrainalyq diaspora da, katolik shirkeýi de, pravoslav shirkeýi de, baptister shirkeýi de kómektesti. Týys eki aǵamyz, nemere aǵam qamqor bolyp, aqshalai kómektesip, tamaq, kiim-keshek satyp áperip turdy.
- Qazir jaǵdaiyńyz qalai? Osy kezge deiin Chikagoda turdyńyz ba, otbasyńyz bar ma?
- Iá, Chikagoda, Amerikada turyp jatqanyma birer kúnnen keiin 38 jyl bolady. Osynda ornyǵyp, aǵylshyn tilin tez úirenip aldym. Biraz ýaqyt ýkrain tilinde sóilemegendikten, ana tilimdi sál umytyńqyrap qaldym, biraq segiz jyl buryn baýyrym keldi, sondyqtan ekeýmiz ýkrain tilinde qaita sóilese bastadyq.
- Ápkeńizdiń taǵdyry qalai boldy?
- Ol turmysqa shyqty, qazir 24 jáne 26 jastaǵy eki qyzy bar. Ápkem Chikagodan 200 kilometr jerdegi Shampein qalasynda turady, ol qala da Illinois shtatyna qaraidy.
- Áke-shesheńizden ajyrap qalǵannan keiin ol kisilermen aralasyp turdyńyzdar ba? Qonaqqa barǵan joqsyzdar ma?
- Álgi shý bastalǵannan keiin shamamen segiz aidan soń áke-sheshemizdi Vashingtonǵa kóshirip áketti, ekeýi sol jaqtan Máskeýge ushyp ketti. Olarmen, Sovet odaǵymen sot kezinde aralasýymyz óte qiyn boldy. Sondyqtan 8-9 jyldai bul jaǵynan eshteńe ózgergen joq. Telefon soǵý qymbat nemese jazǵan hatyń bir ai júretindikten emes, bir-birimizge qyryn qabaq boldyq. Ol jaqqa alǵash ret Sovet odaǵy ydyrap, Ýkraina táýelsiz elge ainalǵannan keiin – 1993 jyly bardym. Áke-sheshemmen aralasa bastadym. Sol kezden beri Ýkrainaǵa shamamen eki jylda bir ret baryp turamyn.
- Áke-shesheńiz qaitys bolǵany týraly oqydym.
- Iá, ekeýi de qaitys bolǵan, biraq Ýkrainada qaryndasym turady.
- Erterekte bergen suhbattaryńyzda AQSh-ta qalǵanyma ókinbeimin dep aitypsyz. Al áke-shesheńiz balalaryn qaldyryp, Sovet odaǵyna oralǵandaryna ókindi me, ol týraly sizge aitqan joq pa?
- Ákemmen birge keri oralǵanyna anamnyń ókingenin bilemin. Dúnie salar aldynda ákem de "qatelik jasadym" dep aitty. Al biz Amerikada qalǵanymyzǵa qýanamyz. Ýkrainada qiyn zaman bastalǵan kezde, ol kisilerge myna jaqtan azdap kómektesip turdyq. Aqyry otbasymyzdyń jaǵdaiy azdy-kópti túzeldi.
- Al Ýkrainada sońǵy ret qashan boldyńyz?
- Ol jaqqa kóbinese jalǵyz baramyn. Otbasym eki márte baryp qaitty. Olarmen birge osydan bes jyl buryn inim úilengen kezde barǵanbyz. Al sońǵy ret – bir jarym jyl buryn Lvovqa jalǵyz baryp qaitqanmyn.
- Ýkrainadaǵy jaǵdaidy baqylap otyrasyz ba?
- Qalt jibermei baqylap, jańalyqtardy oqyp otyramyn. Ýkrainanyń táýelsiz el bolýǵa umtylysyn quptaimyn, adamdary erkin, Amerikadaǵy biz siiaqty múmkindikteri mol bolsa eken dep oilaimyn. Jaǵdaiy birtindep durystalyp keledi, biraq buǵan kóp ýaqyt kerek. Ýkrainaǵa alǵash barǵan 1993 jyldan beri kóp ózgeris bolǵanyn baiqaimyn. Ýkrainada turatyn adamdardyń ózderi muny onsha qatty sezinbeitin shyǵar, óitkeni olar budan da úlken ózgerister bolǵanyn qalaidy, alaida ómirdi, turmysty jaqsartý úshin ýaqyt kerek. Biraq qazir Ýkrainanyń durys baǵytpen bara jatqanyna senemin.
(Azattyqtyń Ýkrain qyzmeti tilshisi Alena Removskaia alǵan suhbat orysshadan aýdaryldy.)
