1980 جىلدارى ەلەمنٸڭ بارلىق ٸرٸ باسىلىمدارىندا جارييالانعان ۆلاديمير پولوۆچاك تۋرالى جازبالاردى ينتەرنەتتەن قازٸر دە تابۋعا بولادى. سول كەزدە اتا-اناسىمەن بٸرگە سسسر-گە ورالۋدان باس تارتقان 12 جاستاعى جاسٶسپٸرٸمگە اقش بيلٸگٸ اراشا تٷسكەن. امەريكالىق باسىلىمدار ونى "ەڭ جاس سوۆەتتٸك قاشقىن" دەپ اتاعان, ال سوۆەت باسپاسٶزٸ ۆاشينگتوندى "جاس بالانى كەپٸلدە ۇستاپ وتىر" دەپ ايىپتاعان. ۆلاديمير پولوۆچاكتىڭ تاعدىرىنا قاتىستى سوت بٸرنەشە جىلعا – ول كەمەلەتكە تولعانعا دەيٸن سوزىلدى. ٶز ەركٸمەن اقش-تا قالعان "بالا قاشقىندى" ازاتتىقتىڭ ۋكراين قىزمەتٸ 38 جىلدان كەيٸن ٸزدەپ تاۋىپ, سۇحبات العان.
1980 جىلى ۆلاديمير پولوۆچاك وتباسىمەن – ەكە-شەشەسٸ, ەپكەسٸ جەنە ٸنٸسٸمەن بٸرگە اقش-قا ەميگراتسيياعا كەتكەن. ولار تۋىستارى تۇراتىن چيكاگوعا لۆوۆ وبلىسى سامبور قالاسىنان كٶشٸپ بارعان. بٸراق كٶپ ۇزاماي ەكەسٸ سسسر-عا قايتىپ ورالۋدى ۇيعارعان. ال ۆلاديمير مەن ەپكەسٸ ناتالييا بولسا امەريكادا قالۋدى قالاعان. ول كەزدە ناتالييانىڭ جاسى 17-دە بولاتىن, ياعني قاي ەلدە تۇراتىنىن ٶزدٸگٸنەن شەشە الاتىن كەمەلەتكە تولۋىنا بٸر جىل قالعان ەدٸ. ال ۆلاديميردٸڭ تاعدىرى ٷشٸن ناعىز كٷرەس باستالدى. قىرعي-قاباق سوعىستىڭ جاڭا اينالىمى قىزعان تۇستا باستالعان سوت پروتسەسٸ ساياسي سيپات الىپ, سوۆەت بالاسىنىڭ تاعدىرى ٷشٸن تارتىس ادۆوكاتتاردىڭ ەمەس, اقش پەن سسسر-دٸڭ تايتالاسىنا اينالدى.
ۆلاديميردٸڭ ٶزٸ امەريكادا قالعىم كەلەدٸ دەگەن ويىنان قايتپاعان. سوتتا ونىڭ قورعاۋشىلارى سوۆەت وداعىنا كەتسە, بالاعا قاۋٸپ تٶنەدٸ دەپ مەلٸمدەگەن. ەكە-شەشەسٸنٸڭ ادۆوكاتتارى "ۆلاديمير مەن ناتالييانى شىن مەنٸندە ۇرلاپ كەتتٸ" دەپ مەلٸمدەگەن. سوۆەت باسپاسٶزٸ دە وسى تۇجىرىمدى تاراتتى.
اقىرى سوت ۆلاديمير پولوۆچاكقا كەمەلەتكە تولعانعا دەيٸن ۋاقىتشا باسپانا بەرۋدٸ ۇيعاردى. ۆلاديمير 1985 جىلى 18 جاسقا تولىپ, اقش ازاماتتىعىن الدى, ال 1988 جىلى ونىڭ "ەركٸندٸك پەرزەنتٸ: اتا-اناسىنان جەنە سوۆەت وداعىنان امەريكاعا قاشقان قايسار جەتكٸنشەكتٸڭ حيكاياسى" دەگەن كٸتابى شىقتى.
1990 جىلعى قاراشادا نيۋ-يوركتەگٸ ەلليس ارالىندا يمميگراتسييا مۇراجايىن اشۋ رەسٸمٸ تۋرالى رەپورتاج ازاتتىقتىڭ مۇراعاتىندا ساقتاۋلى. وعان ۆلاديمير پولوۆچاك تا قاتىسقان. ول كەزدە سوۆەتتٸك ەڭ جاس قاشقىننىڭ جاسى 22-گە تولعان ەدٸ ەرٸ جوعارى بٸلٸم العان بولاتىن. ول تۇرمىسقا شىعىپ, باسقا قالاعا كٶشٸپ كەتكەن ەپكەسٸ ناتالييامەن ارالاسىپ تۇرعان. ناتالييا مەن ۆلاديمير سوۆەت وداعىنا ورالعان تۋعاندارىمەن دە جيٸ حات جازىسىپ تۇرعان. ول كەزدە بۇل جايلى ەكەۋٸنٸڭ ادۆوكاتى سۇحباتىندا ايتىپ بەرگەن. ال ۆلاديمير پولوۆچاكتٸڭ ٶزٸمەن سٶيلەۋدٸڭ سەتٸ ەندٸ عانا تٷستٸ. ۋولتەر (ۆلاديميردٸڭ قازٸرگٸ ەسٸمٸ) پولوۆچاك ەلٸ چيكاگودا تۇرادى, قازٸر 50 جاستا. ول كٸشكەنتاي بالا بولعانىنا قاراماستان, سول كەزدە ەكە-شەشەسٸنە قالاي ەرٸ نەلٸكتەن باعىنباعانىن ازاتتىق تٸلشٸسٸنە ايتىپ بەردٸ.
- بٸز امەريكاعا 1980 جىلى كٶشٸپ باردىق. ول جاقتا 4-5 اي تۇرعاننان كەيٸن ەكەم سسسر-عا قايتىپ ورالعىسى كەلدٸ. بٸراق سوۆەت بيلٸگٸ "ول جاققا بٷكٸل وتباسىڭمەن كەتكەنسٸڭ, سوندىقتان بەرٸن الىپ قايتاسىڭ" دەگەن شارتپەن جالعىز ورالۋىنا رۇقسات بەرمەي قويدى. سوندىقتان ول انامدى كەتۋگە كٶندٸردٸ, بٸزدٸ دە الىپ كەتۋگە تىرىستى. ول كەزدە ەپكەم ناتالييا 17 جاستا, ال مەن 12-دەن ەندٸ عانا اسقان ەدٸم. "ٷيگە قايتۋعا جينالۋ كەرەك" دەگەن ەڭگٸمە باستالدى. ۋكرايناداعى, سوۆەت وداعىنداعى جاعدايدى بٸلگەندٸكتەن ەكەمدٸ "مىنا ەلدە تۇرىپ كٶرەلٸك, نە بولارىن بايقايىق" دەپ ٷگٸتتەپ كٶردٸم. ول "ەلگە قايتامىن, سەن دە بٸرگە كەتەسٸڭ" دەپ قويمادى. "ول جاققا قايتا بارعىم كەلمەيدٸ, وسىندا قالىپ, وسى ەلدە تۇرىپ كٶرگٸم كەلەدٸ" دەدٸم.
- سٸزگە امەريكادا تۇرۋ سول كەزدە ۇناپ قالىپ پا ەدٸ?
- بۇل جاققا بٸز دەمالۋ ٷشٸن ەمەس, تۇرۋ ٷشٸن كەتكەنبٸز. اينالدىرعان تٶرت ايدىڭ ٸشٸندە ەل ۇناي ما, ەلدە ۇناماي ما – تٷسٸنبەيسٸڭ, تٸل بٸلمەيسٸڭ, بٸراق ٶزگەشە قىزىق ەل. بۇل جاقتا بەرٸ باسقاشا ەكەن – شٸركەۋگە بارۋعا, ەركٸن ٶمٸر سٷرٸپ, ەركٸن سٶيلەۋگە بولادى. ال ول كەزدە سسسر-دا, ۋكراينادا ونداي ەركٸندٸك جوق بولاتىن. مەن مۇنى تٷسٸنەتٸنمٸن, ٶيتكەنٸ ۋكراينادا پيونەر قاتارىنا ٶتٸپ, مەكتەپتە وقىدىم عوي. ەكەم ولارعا ٸلەسكٸم كەلمەگەنٸنە قاتتى اشۋلاندى. ول "پوليتسييا شاقىرامىن دا, ولارعا 100 دوللار تٶلەيمٸن, سوسىن سەنٸ ۇشاققا بايلاپ اپارادى" دەدٸ. اقش-تا پوليتسييا ادامدارعا قالاي قارايتىنىن ول كەزدە بٸلمەيمٸن عوي, ال بٸراق ۋكراينا مەن سوۆەت وداعىندا مۇنداي نەرسە ەبدەن مٷمكٸن ەكەنٸن بٸلەتٸنمٸن. سوندىقتان قورقىپ, ٷيدەن قاشىپ كەتتٸم.
- ال ەكەڭٸز نەلٸكتەن سسسر-عا ورالعىسى كەلدٸ?
- بۇل بٸز ٷشٸن كٷتپەگەن شەشٸم بولدى, بٸراق نە سەبەپتٸ ورالعىسى كەلگەنٸن سول كٷيٸ تٷسٸنبەدٸك. ول كٸسٸگە اقش-تا تۇرۋ ۇناعان جوق. ول اۆتوبۋس جٷرگٸزۋشٸسٸ بولىپ جۇمىس ٸستەگەن قاراپايىم ادام بولاتىن, بۇل جاقتاعى ٶمٸرگە ٷيرەنە المادى. ول كٸسٸگە قيىن بولدى, ٶيتكەنٸ اعىلشىنشا سٶيلەي المايتىن, ٶمٸردٸ قايتادان باستاۋى تيٸس بولدى. بۇل جاقتا تۋىستارىمىز – تۋىس ەپكە, اعالارىم, نەمەرە اعام بولدى. ولار بٸزگە قارايلاسىپ تۇردى, ەكە-شەشەم جۇمىس تاپتى. بٸراق ەكەمە بۇل جاق سوندا دا ۇناعان جوق, شىداي المادى. ول "اقش – مەن تۇراتىن جەر ەمەس ەكەن" دەپ العاشقى كٷننەن ايتا باستادى.
- ول كەزدە سٸزگە اقش بيلٸگٸ نەلٸكتەن كٶمەكتەسۋدٸ ۇيعاردى دەپ ويلايسىز? قىرعي-قاباق سوعىس قىزىپ تۇرعاندا سٸزدٸ ەكٸ جاق تا پايدالانۋى مٷمكٸن دەپ ويلاعان جوقسىز با?
- يە, ول كەزدە قىرعي-قاباق سوعىس زامانى بولاتىن, بٸراق مەن ونى تٷسٸنگەن دە, ول جايلى ويلانعان دا جوقپىن. ەيتەۋٸر وسى جاقتا قالعىم كەلدٸ. سوۆەت وداعىندا 12 جىل تۇردىم, سوندىقتان ول جاقتاعى ٶمٸرٸم, بولاشاعىم قانداي بولاتىنىن تٷسٸندٸم. ال بۇل جاقتا شٸركەۋگە بارۋعا بولادى, بۇل ٷشٸن سەنٸ ەشكٸم ۋكرايناداعى سيياقتى قۋدالامايدى. بٸر جەردەن ەكٸنشٸ جەرگە كٶشكٸڭ كەلسە, مەملەكەتتەن ەشقانداي رۇقسات الۋدىڭ كەرەگٸ جوق. بۇدان دا قاراپايىم تٸلمەن تٷسٸندٸرگەندە, دٷكەنگە بارىپ, ول جەردە قالاعان نەرسەڭدٸ ساتىپ الۋعا بولاتىنىن كٶردٸك. وندايدى ٶمٸرٸمدە كٶرمەپپٸن! ۋكراينادا ادامدار ناننىڭ كەزەگٸندە ەكٸ ساعات تۇرعانىن كٶرگەنمٸن. سول كەزدٸڭ ٶزٸندە دٷكەندەردە ەشتەڭە جوق بولاتىن.
ەگەر كەتسەم, بۇل جاققا ەشقاشان ورالمايتىنىمدى سول كەزدە تٷسٸندٸم. سوندىقتان ٷيدەن قاشىپ كەتتٸم. پوليتسييا ەكٸ اپتادان كەيٸن مەنٸ نەمەرە اعامنىڭ ٷيٸنەن تۇتقىندادى. ول كەزدە ەشتەڭە تٷسٸنگەن دە, مەنٸ پوليتسييا بٶلٸمشەسٸنە اپاراتىنىن دا بٸلگەن جوقپىن. پوليتسييا مەنٸ ٷيدەگٸلەرگە ەرەگەسٸپ قاشىپ كەتكەن, سوندىقتان ەكە-شەشەسٸنٸڭ قولىنا تابىستاۋ كەرەك دەپ ويلادى. ولارعا جاعدايدى تٷسٸندٸرە باستادىم. بٸراق ەشقايسىسى ۋكراين تٸلٸن بٸلمەيدٸ, اقىرى ەلدەبٸر ۇلتى پولياك اۋدارماشى ەيەلدٸ تاۋىپ ەكەلدٸ. ول كٸسٸ "ەكە-شەشەڭە قايتىپ بارۋعا تيٸسسٸڭ" دەپ ايتا بەردٸ. وعان ەگەر قايتىپ بارسام, مىنا ەلدەن الىپ كەتەدٸ, ەكە-شەشەممەن بٸرگە تۇرعىم كەلمەيدٸ, ٶيتكەنٸ سسسر-عا ورالعىم كەلمەيدٸ دەپ تٷسٸندٸرۋگە تىرىستىم. پوليتسييا بٶلٸمٸندە مەنٸ سەگٸز ساعات ۇستادى, ولار ەلدەبٸر قۇجاتتارعا قول قويدىرعىسى كەلدٸ, بٸراق ەشقانداي قاعازعا قول قويمايمىن دەپ ۇيعاردىم, ٶيتكەنٸ الىپ كەتەدٸ دەپ قورىقتىم. سول ارادا بٸرەۋلەر تەلەارناعا قوڭىراۋ سوعىپتى. ٷيدەن ەكە-شەشەممەن بٸرگە تۇرعىم كەلمەگەندٸكتەن ەمەس, ولاردىڭ ٶزٸمدٸ ەلدەن الىپ كەتكەنٸن قالامايتىندىقتان قاشقانىمدى پوليتسييا قىزمەتكەرلەرٸ سول كەزدە ۇقتى.
- ول كەزدە اعىلشىن تٸلٸن بٸلمەيتٸنمٸن دەپ ايتقانسىز. ەكە-شەشەڭٸز ەپكەڭٸز ەكەۋٸڭٸزدٸ قالدىرىپ, ٶزدەرٸ اقش-تان كەتٸپ قالعاننان كەيٸن قالاي ٶمٸر سٷردٸڭٸزدەر?
- قاتتى ۋايىمدادىق. ەۋەلگٸدە نەمەرە اعاممەن بٸرگە تۇردىق. ول كەزدە سوۆەت وداعى اقش جاس بالانى "روۆەر" جەنە Jell-O (موپەد جەنە كەمپيت. – ازاتتىق) سيياقتى نەرەلەرگە قىزىقتىرىپ, الداپ الىپ قالدى, تٸپتٸ باپتيستەر ۇرلاپ ەكەتتٸ دەپ ايتا باستادى. ياعني, ٷگٸت-ناسيحات باستالدى. قورقىنىشتى بولدى, ٶيتكەنٸ 12 جاستاعى بالا ەكە-شەشەسٸنٸڭ قاراۋىنسىز قالعىسى كەلەدٸ دەگەن وقيعا بۇرىن ەشقاشان بولىپ كٶرمەگەن ەدٸ. نە بولعانىن ەپكەم ەكەۋمٸز ەپتەپ تٷسٸنە باستادىق. ول تۇستا مەن مەملەكەتتٸڭ قورعاۋىندا بولدىم, ەپكەم ەكەۋمٸز مەنٸ كگب (سسسر مەملەكەتتٸك قاۋٸپسٸزدٸك كوميتەتٸ – رەد.) ۇرلاپ ەكەتٸپ, ەلدەن الىپ كەتەدٸ دەپ قورىقتىق, ٶيتكەنٸ ٸس ساياسي رەڭك الا باستادى. ٶتە قورقىنىشتى كەز ەدٸ. مۇندا قالاي قالىپ قويعانىما ٶزٸم دە ەلٸ كٷنگە قايران قالامىن.
- چيكاگودا ەپكەڭٸز ەكەۋٸڭٸزگە تۋىستارىڭىزدان بٶلەك تاعى كٸمدەر كٶمەكتەستٸ? چيكاگودا تۇراتىن ۋكراينالىق دياسپورا قارايلاستى ما?
- يە, كٶمەكتەستٸ, بٸزگە ۋكراينالىق دياسپورا دا, كاتوليك شٸركەۋٸ دە, پراۆوسلاۆ شٸركەۋٸ دە, باپتيستەر شٸركەۋٸ دە كٶمەكتەستٸ. تۋىس ەكٸ اعامىز, نەمەرە اعام قامقور بولىپ, اقشالاي كٶمەكتەسٸپ, تاماق, كيٸم-كەشەك ساتىپ ەپەرٸپ تۇردى.
- قازٸر جاعدايىڭىز قالاي? وسى كەزگە دەيٸن چيكاگودا تۇردىڭىز با, وتباسىڭىز بار ما?
- يە, چيكاگودا, امەريكادا تۇرىپ جاتقانىما بٸرەر كٷننەن كەيٸن 38 جىل بولادى. وسىندا ورنىعىپ, اعىلشىن تٸلٸن تەز ٷيرەنٸپ الدىم. بٸراز ۋاقىت ۋكراين تٸلٸندە سٶيلەمەگەندٸكتەن, انا تٸلٸمدٸ سەل ۇمىتىڭقىراپ قالدىم, بٸراق سەگٸز جىل بۇرىن باۋىرىم كەلدٸ, سوندىقتان ەكەۋمٸز ۋكراين تٸلٸندە قايتا سٶيلەسە باستادىق.
- ەپكەڭٸزدٸڭ تاعدىرى قالاي بولدى?
- ول تۇرمىسقا شىقتى, قازٸر 24 جەنە 26 جاستاعى ەكٸ قىزى بار. ەپكەم چيكاگودان 200 كيلومەتر جەردەگٸ شامپەين قالاسىندا تۇرادى, ول قالا دا يللينويس شتاتىنا قارايدى.
- ەكە-شەشەڭٸزدەن اجىراپ قالعاننان كەيٸن ول كٸسٸلەرمەن ارالاسىپ تۇردىڭىزدار با? قوناققا بارعان جوقسىزدار ما?
- ەلگٸ شۋ باستالعاننان كەيٸن شامامەن سەگٸز ايدان سوڭ ەكە-شەشەمٸزدٸ ۆاشينگتونعا كٶشٸرٸپ ەكەتتٸ, ەكەۋٸ سول جاقتان مەسكەۋگە ۇشىپ كەتتٸ. ولارمەن, سوۆەت وداعىمەن سوت كەزٸندە ارالاسۋىمىز ٶتە قيىن بولدى. سوندىقتان 8-9 جىلداي بۇل جاعىنان ەشتەڭە ٶزگەرگەن جوق. تەلەفون سوعۋ قىمبات نەمەسە جازعان حاتىڭ بٸر اي جٷرەتٸندٸكتەن ەمەس, بٸر-بٸرٸمٸزگە قىرىن قاباق بولدىق. ول جاققا العاش رەت سوۆەت وداعى ىدىراپ, ۋكراينا تەۋەلسٸز ەلگە اينالعاننان كەيٸن – 1993 جىلى باردىم. ەكە-شەشەممەن ارالاسا باستادىم. سول كەزدەن بەرٸ ۋكرايناعا شامامەن ەكٸ جىلدا بٸر رەت بارىپ تۇرامىن.
- ەكە-شەشەڭٸز قايتىس بولعانى تۋرالى وقىدىم.
- يە, ەكەۋٸ دە قايتىس بولعان, بٸراق ۋكراينادا قارىنداسىم تۇرادى.
- ەرتەرەكتە بەرگەن سۇحباتتارىڭىزدا اقش-تا قالعانىما ٶكٸنبەيمٸن دەپ ايتىپسىز. ال ەكە-شەشەڭٸز بالالارىن قالدىرىپ, سوۆەت وداعىنا ورالعاندارىنا ٶكٸندٸ مە, ول تۋرالى سٸزگە ايتقان جوق پا?
- ەكەممەن بٸرگە كەرٸ ورالعانىنا انامنىڭ ٶكٸنگەنٸن بٸلەمٸن. دٷنيە سالار الدىندا ەكەم دە "قاتەلٸك جاسادىم" دەپ ايتتى. ال بٸز امەريكادا قالعانىمىزعا قۋانامىز. ۋكراينادا قيىن زامان باستالعان كەزدە, ول كٸسٸلەرگە مىنا جاقتان ازداپ كٶمەكتەسٸپ تۇردىق. اقىرى وتباسىمىزدىڭ جاعدايى ازدى-كٶپتٸ تٷزەلدٸ.
- ال ۋكراينادا سوڭعى رەت قاشان بولدىڭىز?
- ول جاققا كٶبٸنەسە جالعىز بارامىن. وتباسىم ەكٸ مەرتە بارىپ قايتتى. ولارمەن بٸرگە وسىدان بەس جىل بۇرىن ٸنٸم ٷيلەنگەن كەزدە بارعانبىز. ال سوڭعى رەت – بٸر جارىم جىل بۇرىن لۆوۆقا جالعىز بارىپ قايتقانمىن.
- ۋكرايناداعى جاعدايدى باقىلاپ وتىراسىز با?
- قالت جٸبەرمەي باقىلاپ, جاڭالىقتاردى وقىپ وتىرامىن. ۋكراينانىڭ تەۋەلسٸز ەل بولۋعا ۇمتىلىسىن قۇپتايمىن, ادامدارى ەركٸن, امەريكاداعى بٸز سيياقتى مٷمكٸندٸكتەرٸ مول بولسا ەكەن دەپ ويلايمىن. جاعدايى بٸرتٸندەپ دۇرىستالىپ كەلەدٸ, بٸراق بۇعان كٶپ ۋاقىت كەرەك. ۋكرايناعا العاش بارعان 1993 جىلدان بەرٸ كٶپ ٶزگەرٸس بولعانىن بايقايمىن. ۋكراينادا تۇراتىن ادامداردىڭ ٶزدەرٸ مۇنى ونشا قاتتى سەزٸنبەيتٸن شىعار, ٶيتكەنٸ ولار بۇدان دا ٷلكەن ٶزگەرٸستەر بولعانىن قالايدى, الايدا ٶمٸردٸ, تۇرمىستى جاقسارتۋ ٷشٸن ۋاقىت كەرەك. بٸراق قازٸر ۋكراينانىڭ دۇرىس باعىتپەن بارا جاتقانىنا سەنەمٸن.
(ازاتتىقتىڭ ۋكراين قىزمەتٸ تٸلشٸسٸ الەنا رەموۆسكايا العان سۇحبات ورىسشادان اۋدارىلدى.)
