Foto: ztb.kz
Baian Áliqyzy - Úrjar eliniń týmasy. Qazirgi kúnderi Astana qalasynda turady. 1986 jyly bolǵan áigili Jeltoqsan oqiǵasyna bir adamdai qatysyp, biraz qiyndyq kórgen azamatsha. Jýyqta osy kisimen jumys babymen kezdeskenimde, sóz arasynda sol bir kezdegi óziniń kórgenderin, sezgenderin, qinalyspen aityp bergen edi.
1986 jyl meniń Qaskeleń qalasyndaǵy pedýchilishede oqyp júrgen shaǵym edi. 16 jeltoqsan kúni tobymyzdyń starostasy qurbym Saltanat Qańlybaeva ekeýmiz kassadan aqsha shyǵaryp alýǵa Almatyǵa keldik. Kún eńkeigen mezgilde banktegi jumysymyzdy bitirip syrtqa shyqqan edik, jaqyn mańaidaǵy alań jaqtan aiqai-shý estildi. «Ne bolyp jatyr eken?» dep jurt jinalǵan alańǵa taman baryp, bir jas jigitten jón surap edik, «Qyzdar, sender estimedińderme? Búgin 18 minýttyq plenýmda D.Qonaevty ornynan alyp, birinshi hatshylyqqa respýblika halqyna múlde tanys emes, qazaq halqy týraly esh habary joq qaidaǵy bir orysty qoiypty, Kolbin dei me, bireý...» dep jaýap qaiyrdy. Muny estigende bizdiń de kóńilimiz alańdap, alańdaǵy beibit sherýge qosyldyq ta kettik.
Jinalǵan jurt patriottyq ánderdi shyrqap, óz talaptaryn aityp urandatyp jatty. Biraq jastardyń talabyn estir qulaq bolǵan joq. Biz tún ortasyna deiin osylarmen turdyq ta, saǵat 11 shamasynda taksi ustap, sol kezdegi Kirov kóshesi 236–daǵy jumysshylar jataqhanasyna qaittyq. Meniń aǵam, tátem jáne qurbymnyń apaiy sonda turatyn. Sol kúngi Almatynyń sýyǵy áli esimnen ketpeidi. Dirdek qaǵyp jataqhanaǵa kelgende, vahter aǵai bizdi ázer kirgizdi. Ol kisiler de sol kúngi oqiǵadan habardar eken: «Jap-jas balasyńdar, aralaspandar ondaiǵa» dep biraz aqylyn aitty. Tańerteń týysqandarymyzǵa «sabaqqa baramyz» dedik te, týra alańǵa tarttyq. Kelsek, SHI, QazMÝ, Zoovetistitýt, Narhozdyń (apaidyń óz sózemen aldyq) stýdentteri «Ár ulttyń óz jetekshisi bolýy kerek!», «Ár halyqtyń óz kósemi bolýy kerek», «Qazaqstanǵa qazaq basshy kerek!» degen plakattar ustap, sonymen qatar, «Kolbin ketsin!» dep urandatyp tur eken. Solarǵa qosyldyqta kettik. Oiymyzda esh jamandyq joq. Sol kezdegi Brejnev alańyndaǵy sherý qandy oqiǵaǵa ainalady dep múlde oilaǵanymyz joq.
«Atameken», «Meniń Qazaqstanym» ánderin shyrqaǵan jastar ózderine kúsh–qairat berip, dýyldasyp turdy. Jigitter qyzdarǵa qamqorlyq tanytsa, qyzdar jigitterdi qoldap, súiemeldep turdy. Sol kúni birinshi ret jazýshy Sofy Smataev aǵany kórdim, jazýshy aǵamyz jastarǵa «qaityndar, ainalaiyndar, bosqa arandap qalasyndar, myna áskerler senderdi aiamaidy, BTR–lar, muzdai qarýlanǵan orys áskerleri kelip jatyr. Estir qulaq bolsa, kesheden beri keler edi ǵoi» dep aqylyn aitty. Biraq jastar oǵan toqtaǵan joq.
Yzǵyryq qaltyratyp barady. Tońyp, bir jaǵy qarnymyz ashyp, jaýrap ta turmyz. Biraq eshkim keri qaitqan joq, bir ýaqytta qorshap turǵan soldattar bizge sý shashyp, qastarynda urandatyp turǵan jastardy uryp – soǵa bastady. Alań opyr – topyr boldy da ketti. Men arqamnan tigen qatty soqqydan ushyp tústim. Eńbektep tura almai jatqan meni áldekimder turǵyzbaq bolǵanda, paltomnyń jaǵasy dar etip aiyrylyp ketti. Sol kezde papaha kigen bir er adam « qyzym, myna jaqqa qarai júgir» dep shaqyrdy. Saltanat ekeýmiz solai qarai tura júgirdik, artymyzda itter abalap, bizdi qýyp keledi. Biz sol ekpinmen 28 panfilovshylar parkinen bir-aq shyqtyq. Ainalyp «Saiahat» avtovokzalyna barsaq, art jaǵynda bir esik ashyq tur eken, jyǵylyp – súrinip ishke enip edik, ishte bir orys áiel eden jýyp júr eken, «O, Boje» dep qorqyp ketti de, dereý selt etip, «bylai júrinder» dep ymdady, súiretilip sol kisiniń eden jýatyn saimandary turatyn qýysqa kirip kettik. Jyly jer eken, trýbaǵa sý bolǵan kiimderimizdi jaiyp qoidyq. Arqam ýdai ashyp, basym meń – zeń, Saltanat ta ońbai taiaq jepti, aiaǵyn ýqalap otyr. Sol jerde uiyqtap qalyppyz. Tańerteń ertemen apai oiatty, «Tynyshtaldy, soldattar ketip qaldy, menen surady, «joq, kórmedim» dep aittym» dedi. Orys bolǵan soń onyń sózine sengen shyǵar. Bizge orys apaidyń úlken kómegi tidi. Ol kisi avtobýsqa bilet alyp keldi,tańǵy 7:30 – da jolǵa shyqtyq.
Jol boiy tekserý. «Stýdentpiz, sabaqqa bara jatyrmyz» dep stýdenttik biletterimizdi kórsetemiz. Qazaq militsiia jigitteri úndemeidi, qazaqsha «abailańdar» dep kúbirlep qoiady. Ol kezde qazaqsha sóz aitýdyń ózi erlik edi. Aman – esen ýchilishege jettik, kelsek abyr – sabyr, tez arada tekserý bastalyp ketti.
36 «A» tobynyń kýratory Maira Valievna bizdiń qaida barǵanymyzdy sezdi, bilem, «Sender qalaǵa aqsha sheship alýǵa bardyńdar, solai aitasyńdar» dedi. Banktiń sol bir japyraq chegi qutqardy. 2 – 3 kúnnen keiin KGB – dan adamdar kelip, suraqtyń astyna aldy. Kýratorymyz araǵa túsip aman qaldyq. Jaǵasy jyrtylǵan paltony qoqysqa tastadym. Sodan beri aiazy jáne yzǵary deneni qaryǵan sol bir jeltoqsan aiyn esh umytqan emespin. Jadymnan eshqashan ketken emes.
Bizdi qorshaýdan shyǵaryp jibergen, papaha kigen adamnyń da kim ekenin keiin bildik. Ol general M.Qalmataev eken. Ol kisimen kezdesýdiń sáti túspedi. Ol aǵamyz da marqum bolyp ketipti. Al «Saiahat» avtovokzalyndaǵy orys apaidy neshe ret izdep bardym, jumystan ketip qalypty. Sol beti taba almadym.
Sodan beri 30 jyldan astam ýaqyt ótti. Kúni keshege deiin alańda bolǵanymyzdy jasyryp, elge aitýdan qorqyp júrdik. Meniń jastarmen birge alańǵa shyqqanymdy ata – anam bilgen joq. Keiin fotomdy kórip (alańda turǵanda fotoǵa túsirip alǵan ǵoi) «sen be?» degende, « joq» dep jaltaryp júrdim. Ábden qorqyp qalǵanbyz ǵoi. Qazir elordamyzda baqytty turmys keship jatyrmyn. Jyly januiam, eki balam bar.
Jeltoqsanǵa oqiǵasy áli tolyq baǵalańǵan joq. Menińshe, jeltoqsanshylarǵa da saiasi mártebe berý kerek. Aramyzda áli kúnge deiin aqtalmaǵan adamdar da bar. Bul – táýelsiz elimizge úlken syn. Óitkeni jastar alańǵa qazaq eliniń múddesin qorǵap shyqqan joq pa?!
Beisenǵazy Ulyqbek
Qazaqstan Jýrnalister Odaǵynyń múshesi
