فوتو: ztb.kz
بايان ەليقىزى - ٷرجار ەلٸنٸڭ تۋماسى. قازٸرگٸ كٷندەرٸ استانا قالاسىندا تۇرادى. 1986 جىلى بولعان ەيگٸلٸ جەلتوقسان وقيعاسىنا بٸر ادامداي قاتىسىپ, بٸراز قيىندىق كٶرگەن ازاماتشا. جۋىقتا وسى كٸسٸمەن جۇمىس بابىمەن كەزدەسكەنٸمدە, سٶز اراسىندا سول بٸر كەزدەگٸ ٶزٸنٸڭ كٶرگەندەرٸن, سەزگەندەرٸن, قينالىسپەن ايتىپ بەرگەن ەدٸ.
1986 جىل مەنٸڭ قاسكەلەڭ قالاسىنداعى پەدۋچيليششەدە وقىپ جٷرگەن شاعىم ەدٸ. 16 جەلتوقسان كٷنٸ توبىمىزدىڭ ستاروستاسى قۇربىم سالتانات قاڭلىباەۆا ەكەۋمٸز كاسسادان اقشا شىعارىپ الۋعا الماتىعا كەلدٸك. كٷن ەڭكەيگەن مەزگٸلدە بانكتەگٸ جۇمىسىمىزدى بٸتٸرٸپ سىرتقا شىققان ەدٸك, جاقىن ماڭايداعى الاڭ جاقتان ايقاي-شۋ ەستٸلدٸ. «نە بولىپ جاتىر ەكەن?» دەپ جۇرت جينالعان الاڭعا تامان بارىپ, بٸر جاس جٸگٸتتەن جٶن سۇراپ ەدٸك, «قىزدار, سەندەر ەستٸمەدٸڭدەرمە? بٷگٸن 18 مينۋتتىق پلەنۋمدا د.قوناەۆتى ورنىنان الىپ, بٸرٸنشٸ حاتشىلىققا رەسپۋبليكا حالقىنا مٷلدە تانىس ەمەس, قازاق حالقى تۋرالى ەش حابارى جوق قايداعى بٸر ورىستى قويىپتى, كولبين دەي مە, بٸرەۋ...» دەپ جاۋاپ قايىردى. مۇنى ەستٸگەندە بٸزدٸڭ دە كٶڭٸلٸمٸز الاڭداپ, الاڭداعى بەيبٸت شەرۋگە قوسىلدىق تا كەتتٸك.
جينالعان جۇرت پاتريوتتىق ەندەردٸ شىرقاپ, ٶز تالاپتارىن ايتىپ ۇرانداتىپ جاتتى. بٸراق جاستاردىڭ تالابىن ەستٸر قۇلاق بولعان جوق. بٸز تٷن ورتاسىنا دەيٸن وسىلارمەن تۇردىق تا, ساعات 11 شاماسىندا تاكسي ۇستاپ, سول كەزدەگٸ كيروۆ كٶشەسٸ 236–داعى جۇمىسشىلار جاتاقحاناسىنا قايتتىق. مەنٸڭ اعام, تەتەم جەنە قۇربىمنىڭ اپايى سوندا تۇراتىن. سول كٷنگٸ الماتىنىڭ سۋىعى ەلٸ ەسٸمنەن كەتپەيدٸ. دٸردەك قاعىپ جاتاقحاناعا كەلگەندە, ۆاحتەر اعاي بٸزدٸ ەزەر كٸرگٸزدٸ. ول كٸسٸلەر دە سول كٷنگٸ وقيعادان حاباردار ەكەن: «جاپ-جاس بالاسىڭدار, ارالاسپاندار وندايعا» دەپ بٸراز اقىلىن ايتتى. تاڭەرتەڭ تۋىسقاندارىمىزعا «ساباققا بارامىز» دەدٸك تە, تۋرا الاڭعا تارتتىق. كەلسەك, سحي, قازمۋ, زووۆەتيستيتۋت, نارحوزدىڭ (اپايدىڭ ٶز سٶزەمەن الدىق) ستۋدەنتتەرٸ «ەر ۇلتتىڭ ٶز جەتەكشٸسٸ بولۋى كەرەك!», «ەر حالىقتىڭ ٶز كٶسەمٸ بولۋى كەرەك», «قازاقستانعا قازاق باسشى كەرەك!» دەگەن پلاكاتتار ۇستاپ, سونىمەن قاتار, «كولبين كەتسٸن!» دەپ ۇرانداتىپ تۇر ەكەن. سولارعا قوسىلدىقتا كەتتٸك. ويىمىزدا ەش جاماندىق جوق. سول كەزدەگٸ برەجنەۆ الاڭىنداعى شەرۋ قاندى وقيعاعا اينالادى دەپ مٷلدە ويلاعانىمىز جوق.
«اتامەكەن», «مەنٸڭ قازاقستانىم» ەندەرٸن شىرقاعان جاستار ٶزدەرٸنە كٷش–قايرات بەرٸپ, دۋىلداسىپ تۇردى. جٸگٸتتەر قىزدارعا قامقورلىق تانىتسا, قىزدار جٸگٸتتەردٸ قولداپ, سٷيەمەلدەپ تۇردى. سول كٷنٸ بٸرٸنشٸ رەت جازۋشى سوفى سماتاەۆ اعانى كٶردٸم, جازۋشى اعامىز جاستارعا «قايتىندار, اينالايىندار, بوسقا ارانداپ قالاسىندار, مىنا ەسكەرلەر سەندەردٸ ايامايدى, بتر–لار, مۇزداي قارۋلانعان ورىس ەسكەرلەرٸ كەلٸپ جاتىر. ەستٸر قۇلاق بولسا, كەشەدەن بەرٸ كەلەر ەدٸ عوي» دەپ اقىلىن ايتتى. بٸراق جاستار وعان توقتاعان جوق.
ىزعىرىق قالتىراتىپ بارادى. توڭىپ, بٸر جاعى قارنىمىز اشىپ, جاۋراپ تا تۇرمىز. بٸراق ەشكٸم كەرٸ قايتقان جوق, بٸر ۋاقىتتا قورشاپ تۇرعان سولداتتار بٸزگە سۋ شاشىپ, قاستارىندا ۇرانداتىپ تۇرعان جاستاردى ۇرىپ – سوعا باستادى. الاڭ وپىر – توپىر بولدى دا كەتتٸ. مەن ارقامنان تيگەن قاتتى سوققىدان ۇشىپ تٷستٸم. ەڭبەكتەپ تۇرا الماي جاتقان مەنٸ ەلدەكٸمدەر تۇرعىزباق بولعاندا, پالتومنىڭ جاعاسى دار ەتٸپ ايىرىلىپ كەتتٸ. سول كەزدە پاپاحا كيگەن بٸر ەر ادام « قىزىم, مىنا جاققا قاراي جٷگٸر» دەپ شاقىردى. سالتانات ەكەۋمٸز سولاي قاراي تۇرا جٷگٸردٸك, ارتىمىزدا يتتەر ابالاپ, بٸزدٸ قۋىپ كەلەدٸ. بٸز سول ەكپٸنمەن 28 پانفيلوۆشىلار پاركٸنەن بٸر-اق شىقتىق. اينالىپ «ساياحات» اۆتوۆوكزالىنا بارساق, ارت جاعىندا بٸر ەسٸك اشىق تۇر ەكەن, جىعىلىپ – سٷرٸنٸپ ٸشكە ەنٸپ ەدٸك, ٸشتە بٸر ورىس ەيەل ەدەن جۋىپ جٷر ەكەن, «و, بوجە» دەپ قورقىپ كەتتٸ دە, دەرەۋ سەلت ەتٸپ, «بىلاي جٷرٸندەر» دەپ ىمدادى, سٷيرەتٸلٸپ سول كٸسٸنٸڭ ەدەن جۋاتىن سايماندارى تۇراتىن قۋىسقا كٸرٸپ كەتتٸك. جىلى جەر ەكەن, ترۋباعا سۋ بولعان كيٸمدەرٸمٸزدٸ جايىپ قويدىق. ارقام ۋداي اشىپ, باسىم مەڭ – زەڭ, سالتانات تا وڭباي تاياق جەپتٸ, اياعىن ۋقالاپ وتىر. سول جەردە ۇيىقتاپ قالىپپىز. تاڭەرتەڭ ەرتەمەن اپاي وياتتى, «تىنىشتالدى, سولداتتار كەتٸپ قالدى, مەنەن سۇرادى, «جوق, كٶرمەدٸم» دەپ ايتتىم» دەدٸ. ورىس بولعان سوڭ ونىڭ سٶزٸنە سەنگەن شىعار. بٸزگە ورىس اپايدىڭ ٷلكەن كٶمەگٸ تيدٸ. ول كٸسٸ اۆتوبۋسقا بيلەت الىپ كەلدٸ,تاڭعى 7:30 – دا جولعا شىقتىق.
جول بويى تەكسەرۋ. «ستۋدەنتپٸز, ساباققا بارا جاتىرمىز» دەپ ستۋدەنتتٸك بيلەتتەرٸمٸزدٸ كٶرسەتەمٸز. قازاق ميليتسييا جٸگٸتتەرٸ ٷندەمەيدٸ, قازاقشا «ابايلاڭدار» دەپ كٷبٸرلەپ قويادى. ول كەزدە قازاقشا سٶز ايتۋدىڭ ٶزٸ ەرلٸك ەدٸ. امان – ەسەن ۋچيليششەگە جەتتٸك, كەلسەك ابىر – سابىر, تەز ارادا تەكسەرۋ باستالىپ كەتتٸ.
36 «ا» توبىنىڭ كۋراتورى مايرا ۆاليەۆنا بٸزدٸڭ قايدا بارعانىمىزدى سەزدٸ, بٸلەم, «سەندەر قالاعا اقشا شەشٸپ الۋعا باردىڭدار, سولاي ايتاسىڭدار» دەدٸ. بانكتٸڭ سول بٸر جاپىراق چەگٸ قۇتقاردى. 2 – 3 كٷننەن كەيٸن كگب – دان ادامدار كەلٸپ, سۇراقتىڭ استىنا الدى. كۋراتورىمىز اراعا تٷسٸپ امان قالدىق. جاعاسى جىرتىلعان پالتونى قوقىسقا تاستادىم. سودان بەرٸ ايازى جەنە ىزعارى دەنەنٸ قارىعان سول بٸر جەلتوقسان ايىن ەش ۇمىتقان ەمەسپٸن. جادىمنان ەشقاشان كەتكەن ەمەس.
بٸزدٸ قورشاۋدان شىعارىپ جٸبەرگەن, پاپاحا كيگەن ادامنىڭ دا كٸم ەكەنٸن كەيٸن بٸلدٸك. ول گەنەرال م.قالماتاەۆ ەكەن. ول كٸسٸمەن كەزدەسۋدٸڭ سەتٸ تٷسپەدٸ. ول اعامىز دا مارقۇم بولىپ كەتٸپتٸ. ال «ساياحات» اۆتوۆوكزالىنداعى ورىس اپايدى نەشە رەت ٸزدەپ باردىم, جۇمىستان كەتٸپ قالىپتى. سول بەتٸ تابا المادىم.
سودان بەرٸ 30 جىلدان استام ۋاقىت ٶتتٸ. كٷنٸ كەشەگە دەيٸن الاڭدا بولعانىمىزدى جاسىرىپ, ەلگە ايتۋدان قورقىپ جٷردٸك. مەنٸڭ جاستارمەن بٸرگە الاڭعا شىققانىمدى اتا – انام بٸلگەن جوق. كەيٸن فوتومدى كٶرٸپ (الاڭدا تۇرعاندا فوتوعا تٷسٸرٸپ العان عوي) «سەن بە?» دەگەندە, « جوق» دەپ جالتارىپ جٷردٸم. ەبدەن قورقىپ قالعانبىز عوي. قازٸر ەلوردامىزدا باقىتتى تۇرمىس كەشٸپ جاتىرمىن. جىلى جانۇيام, ەكٸ بالام بار.
جەلتوقسانعا وقيعاسى ەلٸ تولىق باعالاڭعان جوق. مەنٸڭشە, جەلتوقسانشىلارعا دا ساياسي مەرتەبە بەرۋ كەرەك. ارامىزدا ەلٸ كٷنگە دەيٸن اقتالماعان ادامدار دا بار. بۇل – تەۋەلسٸز ەلٸمٸزگە ٷلكەن سىن. ٶيتكەنٸ جاستار الاڭعا قازاق ەلٸنٸڭ مٷددەسٸن قورعاپ شىققان جوق پا?!
بەيسەنعازى ۇلىقبەك
قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مٷشەسٸ
