Foto: malim.kz
Aýyl sharýashylyǵynyń jalpy ishki ónimge qosatyn úlesi orta eseppen 5%-ǵa jýyq qana. Bul týraly Májilis otyrysynda QR Premer-ministr Álihan Smaiylov aitty, dep habarlaidy ult.kz.
Smaiylovtyń sózinshe munyń negizgi sebepteri: ónimdiliktiń tómen bolýy, sýarmaly jer kólemin ulǵaitý qarqynynyń baiaýlyǵy, sýdy tiimsiz paidalaný, kólik-logistikalyq infraqurylymnyń álsiz damýy, materialdyq-tehnikalyq jaraqtandyrýdyń jetkiliksizdigi jáne basqalar.
Májilistiń tapsyrmasyna sáikes Joǵary aýditorlyq palata tiisti aýdit júrgizip, aýditorlyq is-shara qorytyndylary boiynsha, 5 jyl ishinde sýbsidiialaýǵa biýdjetten shamamen 2 trln teńge bólindi. "Alaida birqatar júieli problemalar olardyń áserin shektep otyr" deidi Álihan Smaiylov.
Onyń birinshisi, salany damytýda strategiialyq josparlaýdyń kemshilikteri men sabaqtastyqtyń bolmaýy.
"Aýyl sharýashylyǵy ministrligi sońǵy 10 jylda birneshe baǵdarlamalyq qujat qabyldady. Olardyń kóbi sońyna deiin jetkizilmegen. Iske asyrý barysynda merziminen buryn kúshi joiylǵan. Basymdyqtar únemi ózgerip otyrady. Bul salany memlekettik qoldaýdyń tiimdi júiesin qurýǵa kedergi keltiredi. Al burmalanǵan vedomstvalyq statistikalyq derekter naqty baǵdarlardy qalyptastyrýǵa teris yqpalyn tigizdi. Nátijesinde jekelegen nysanaly indikatorlar tym joǵary dep tanylyp, sońynan tómendetilgen. Biraq bul da Agroónerkásiptik keshendi damytý tujyrymdamasynyń nysanaly indikatorlarynyń 40%-dan astamynyń tabysty iske asyrylýyn qamtamasyz ete almady", -deidi ol.
Premer-ministrdiń aitýynsha sýbsidiialaý júiesinde de kemshilikter bar.
"Sýbsidiialardyń túrleri men baǵyttary únemi ózgerip otyrady. Olardy usyný tetigi de iske asyrý barysynda ózgeredi. 5 jyldyń ózinde 70-ten astam ózgeris engizildi. Erejeler jekelegen jaǵdailarda keshiktirilip qabyldanǵan. 5 jyldan astam ýaqyt ótse de, otandyq aýyl sharýashylyǵy ónimderin qaita óńdeý úlesin, ǵylymi-zertteý jáne tájiribelik-konstrýktorlyq jumystardy ulǵaitýdy sýbsidiialaý jónindegi erejeler áli de joq. Bul osy bastamalar usynylǵan ýaqytta sýbsidiialaý tásilderiniń pysyqtalmaýy sebebinen oryn alyp otyr. Mundai jaǵdaida aýyl sharýashylyǵy taýaryn óndirýshilerdiń jańashyldyqtarǵa beiimdelýi qiyn jáne memlekettik qoldaý sharalaryna senimsizdiktiń týyndaýyna ákeledi.
Sýbsidiialaý kólemi artyp keledi, alaida olardy tiimdi paidalaný máselesi sheshilgen joq. Sýbsidiialaýdyń naqty basymdyqtary belgilenbegen. Bul sýbsidiia qarajatyn kóptegen baǵytqa shashýǵa yqpal etedi. 17 baǵyt boiynsha 67 sýbsidiia túri bar, al olardyń áseri shamaly. Sonymen qatar naqty nysanaly indikatorlar aiqyndalmaǵan. Sarapshylardyń baǵalaýy boiynsha, baǵyttardyń kóptigine bailanysty sýbsidiialardyń birqatary 2 ese az qarjylandyrylady. Kóp jaǵdaida sýbsidiia alýǵa berilgen ótinimderdiń oryndalýy 2 jylǵa deiin sozylady. Sýbsidiia alýshylarǵa baǵalaý júrgizilmeidi. Munyń bári óz qyzmetin sýbsidiia alǵanǵa deiin nemese odan keiin toqtatqan 2,5 myńnan astam sýbektige 5 mlrd teńge sýbsidiia tólenýine ákep soqqan. 5,4 mlrd teńgege sýbsidiia alǵandardyń 3 myńǵa jýyǵy tipti agroónerkásip kesheniniń sýbektileri emes.Mundai jaǵdailarda sýbsidiialaýdyń tiimdiligi týraly aitýdyń ózi de qiyn", -dep otyr Smaiylov.
Ekinshi másele - Qarsy mindettemelerdiń bolmaýy. Premer-ministr sýbsidiia alýshylardyń kópshiligi mundai qoldaý sharalaryn túpkilikti nátijege kózdemei, ózderiniń shyǵyndaryn óteý boiynsha memlekettiń mindeti retinde baǵalaidy. Sýbsidiialardy tóleý «áleýmettik sipatqa» ie bolyp otyrǵanyn aitty.
"Qarsy mindettemelerdiń qajettiligi Agroónerkásip keshenin damytý tujyrymdamasynda belgilenip, 2022 jyldyń sońynan bastap engizilýi kerek bolatyn. Is júzinde olar 17 sýbsidiia baǵytynyń tórteýine ǵana engizilgen.Qarsy mindettemeler naqty, ońai baqylanatyn kórsetkishter bolýy kerek jáne sýbsidiialardyń nátijeliligin kórsetýi tiis. Eń aldymen, olar ónimdiliktiń joǵarylaýyna, azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etýge yqpal etýi qajet. Biraq qarsy mindettemelerdi aiqyndaýdyń qoldanystaǵy tásilderi muny qamtamasyz etpeidi. Olardyń oryndalýyn tekserý algoritmi qurylmaǵan. Sýbsidiialardyń 15 baǵyty boiynsha mindettemelerdiń oryndalý faktisin rastaityn eseptilik nysandary joq", -dep otyr Álihan Smaiylov.
Úshinshi. Sýbsidiialardyń áserin baǵalaýdaǵy formalizm. Josparlaý kezeńinde biýdjettik sýbsidiialardyń ekonomikalyq áserin aiqyndaýǵa Aýyl sharýashylyǵy ministrligi 2022 jyly ǵana kirisken. Alaida barlyq baǵytty qamtymaidy. Mal sharýashylyǵy jáne ósimdik sharýashylyǵyndaǵy biýdjettik sýbsidiialardyń ekonomikalyq áseriniń kórsetkishi jai ǵana óndiris kóleminiń ósýimen shekteledi. Bul aýyl sharýashylyǵyndaǵy sapaly ózgeristerdi kórsetpeidi.
Premer-ministr Álihan Smaiylov Sýbsidiialaý protsesin avtomattandyrý máselesin de aitty. Onyń sózinshe «Gosagro.kz» memlekettik sýbsidiialaý aqparattyq júiesi engizildi. Degenmen júieni tolyǵymen iske qosý jumysy áli de aiaqtalmaǵan. Júie tájiribelik paidalaný rejiminde 2 jyl jumys istep tur, al aqparattyq qaýipsizdikke tekserýden ótpegen. Ol sýbsidiialardyń negizdi bólinýine baqylaýdy tolyq qamtamasyz etpeidi.
"Anyqtalǵan buzýshylyqtardyń edáýir bóligin aldyn alýǵa bolar edi. Ol úshin tiisti formatty-logikalyq baqylaý engizip, basqa da memlekettik derekqorlarmen integratsiialaýdy keńeitý qajet. Alaida sýbsidiialaý sharttaryna sáikes kelmeitin sýbektilerge sýbsidiialardyń tólengenin, eki qaitara jáne asyra sýbsidiialaý faktilerin atap ótýge týra keledi", -dedi ol.
Smaiylov jalpy Joǵary aýditorlyq palatanyń aýyl sharýashylyǵyn damytý jónindegi memlekettik sharalarǵa júrgizgen taldaýy tiimsiz memlekettik qoldaýdy «áleýmettik» sipattan óndiristi damytýǵa arnalǵan yntalandyrýshy sharalarǵa qaita baǵyttaý qajettigin kórsetip otyrǵanyn aitty.
"Bul máseleni Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev ta jaqynda ótken aýyl sharýashylyǵy qyzmetkerleriniń birinshi forýmynda aitqan bolatyn. Prezident sýbsidiialar fermerlerdiń tiimdiligi men básekege qabilettiligin arttyrý úshin jumys isteýi kerek ekenin taǵy bir atap ótti. Memlekettiń kómegin tek turaqty qoldaý retinde paidalanbai, kórsetkishterdi jaqsartýǵa baǵyttaý kerek", -degen ol sýbsidiialaýdyń qarapaiym jáne aiqyn algoritmi qajet ekenin de atap ótti.
«Isińdi tyndyr – kómegińdi alasyń» degendei, sharýashylyqtar túpkilikti nátije boiynsha sýbsidiia alýy tiis. Sonda ǵana sýbsidiialardyń arqasynda jumys istep turǵan tiimsiz sharýalar odan ári damyǵysy keletin adal fermerlerge jol beredi.
Salanyń strategiialyq qujattaryn iske asyrýǵa bólinetin qarajattyń áserin barynsha arttyratyndai etip sýbsidiialar tizbesin qaita qaraý qajet", -dep aitty ol.
Sýbsidiialar ónimdilikti arttyrýǵa jáne ozyq agrotehnologiialardy engizýge yntalandyrýy tiis. Sala sýbektilerine kredit berý, saqtandyrý múmkindikterin jáne basqa da qoldaý quraldaryn keńeitý qajet ekeni anyq. Mysaly, fermerde kepil múlki bolmaǵan nemese jetkiliksiz bolǵan jaǵdaida memlekettik damý institýttary tarapynan kepildik berý mańyzdy.
«Gosagro.kz» aqparattyq júieniń basqa memlekettik júielermen integratsiiasyn keńeite otyryp, ónerkásiptik paidalanýǵa engizýdi jedeldetý qajet. Tsifrlandyrý sýbsidiialardy bólýdiń ashyqtyǵyna jáne biýrokratiialyq júktemeniń tómendeýine ákeletini anyq ekenin de aitty.
Jalpy aýdit nátijeleri boiynsha 142 mlrd teńge biýdjet qarajatynyń tiimsiz josparlanǵany jáne paidalanylǵany, 2 mlrd teńgege qarjylyq buzýshylyqtar anyqtaldy. Ekonomikalyq shyǵyndar men jiberip alǵan paida shamamen 5 mlrd teńgeni qurady.
Biýdjetke 2 mlrd teńge óteldi jáne qalpyna keltirildi. 4 fakt boiynsha materialdar quqyq qorǵaý organdaryna jiberiledi. 322 material ákimshilik jaýapkershilikke tartý úshin jiberildi. Májilistiń Agrarlyq máseleler komitetiniń barlyq usynysy Úkimetke berilgen usynymdarda jáne memlekettik organdarǵa berilgen tapsyrmalarda eskerildi. Aýyl sharýashylyǵyn damytý máseleleri boiynsha birlese jumys istep, jan-jaqty qarastyrǵany úshin Májilis depýtattaryna alǵys aitamyz.
