فوتو: malim.kz
اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ جالپى ٸشكٸ ٶنٸمگە قوساتىن ٷلەسٸ ورتا ەسەپپەن 5%-عا جۋىق قانا. بۇل تۋرالى مەجٸلٸس وتىرىسىندا قر پرەمەر-مينيستر ەليحان سمايىلوۆ ايتتى, دەپ حابارلايدى ult.kz.
سمايىلوۆتىڭ سٶزٸنشە مۇنىڭ نەگٸزگٸ سەبەپتەرٸ: ٶنٸمدٸلٸكتٸڭ تٶمەن بولۋى, سۋارمالى جەر كٶلەمٸن ۇلعايتۋ قارقىنىنىڭ باياۋلىعى, سۋدى تيٸمسٸز پايدالانۋ, كٶلٸك-لوگيستيكالىق ينفراقۇرىلىمنىڭ ەلسٸز دامۋى, ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جاراقتاندىرۋدىڭ جەتكٸلٸكسٸزدٸگٸ جەنە باسقالار.
مەجٸلٸستٸڭ تاپسىرماسىنا سەيكەس جوعارى اۋديتورلىق پالاتا تيٸستٸ اۋديت جٷرگٸزٸپ, اۋديتورلىق ٸس-شارا قورىتىندىلارى بويىنشا, 5 جىل ٸشٸندە سۋبسيدييالاۋعا بيۋدجەتتەن شامامەن 2 ترلن تەڭگە بٶلٸندٸ. "الايدا بٸرقاتار جٷيەلٸ پروبلەمالار ولاردىڭ ەسەرٸن شەكتەپ وتىر" دەيدٸ ەليحان سمايىلوۆ.
ونىڭ بٸرٸنشٸسٸ, سالانى دامىتۋدا ستراتەگييالىق جوسپارلاۋدىڭ كەمشٸلٸكتەرٸ مەن ساباقتاستىقتىڭ بولماۋى.
"اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلٸگٸ سوڭعى 10 جىلدا بٸرنەشە باعدارلامالىق قۇجات قابىلدادى. ولاردىڭ كٶبٸ سوڭىنا دەيٸن جەتكٸزٸلمەگەن. ٸسكە اسىرۋ بارىسىندا مەرزٸمٸنەن بۇرىن كٷشٸ جويىلعان. باسىمدىقتار ٷنەمٸ ٶزگەرٸپ وتىرادى. بۇل سالانى مەملەكەتتٸك قولداۋدىڭ تيٸمدٸ جٷيەسٸن قۇرۋعا كەدەرگٸ كەلتٸرەدٸ. ال بۇرمالانعان ۆەدومستۆالىق ستاتيستيكالىق دەرەكتەر ناقتى باعدارلاردى قالىپتاستىرۋعا تەرٸس ىقپالىن تيگٸزدٸ. نەتيجەسٸندە جەكەلەگەن نىسانالى ينديكاتورلار تىم جوعارى دەپ تانىلىپ, سوڭىنان تٶمەندەتٸلگەن. بٸراق بۇل دا اگروٶنەركەسٸپتٸك كەشەندٸ دامىتۋ تۇجىرىمداماسىنىڭ نىسانالى ينديكاتورلارىنىڭ 40%-دان استامىنىڭ تابىستى ٸسكە اسىرىلۋىن قامتاماسىز ەتە المادى", -دەيدٸ ول.
پرەمەر-مينيستردٸڭ ايتۋىنشا سۋبسيدييالاۋ جٷيەسٸندە دە كەمشٸلٸكتەر بار.
"سۋبسيدييالاردىڭ تٷرلەرٸ مەن باعىتتارى ٷنەمٸ ٶزگەرٸپ وتىرادى. ولاردى ۇسىنۋ تەتٸگٸ دە ٸسكە اسىرۋ بارىسىندا ٶزگەرەدٸ. 5 جىلدىڭ ٶزٸندە 70-تەن استام ٶزگەرٸس ەنگٸزٸلدٸ. ەرەجەلەر جەكەلەگەن جاعدايلاردا كەشٸكتٸرٸلٸپ قابىلدانعان. 5 جىلدان استام ۋاقىت ٶتسە دە, وتاندىق اۋىل شارۋاشىلىعى ٶنٸمدەرٸن قايتا ٶڭدەۋ ٷلەسٸن, عىلىمي-زەرتتەۋ جەنە تەجٸريبەلٸك-كونسترۋكتورلىق جۇمىستاردى ۇلعايتۋدى سۋبسيدييالاۋ جٶنٸندەگٸ ەرەجەلەر ەلٸ دە جوق. بۇل وسى باستامالار ۇسىنىلعان ۋاقىتتا سۋبسيدييالاۋ تەسٸلدەرٸنٸڭ پىسىقتالماۋى سەبەبٸنەن ورىن الىپ وتىر. مۇنداي جاعدايدا اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارىن ٶندٸرۋشٸلەردٸڭ جاڭاشىلدىقتارعا بەيٸمدەلۋٸ قيىن جەنە مەملەكەتتٸك قولداۋ شارالارىنا سەنٸمسٸزدٸكتٸڭ تۋىنداۋىنا ەكەلەدٸ.
سۋبسيدييالاۋ كٶلەمٸ ارتىپ كەلەدٸ, الايدا ولاردى تيٸمدٸ پايدالانۋ مەسەلەسٸ شەشٸلگەن جوق. سۋبسيدييالاۋدىڭ ناقتى باسىمدىقتارى بەلگٸلەنبەگەن. بۇل سۋبسيدييا قاراجاتىن كٶپتەگەن باعىتقا شاشۋعا ىقپال ەتەدٸ. 17 باعىت بويىنشا 67 سۋبسيدييا تٷرٸ بار, ال ولاردىڭ ەسەرٸ شامالى. سونىمەن قاتار ناقتى نىسانالى ينديكاتورلار ايقىندالماعان. ساراپشىلاردىڭ باعالاۋى بويىنشا, باعىتتاردىڭ كٶپتٸگٸنە بايلانىستى سۋبسيدييالاردىڭ بٸرقاتارى 2 ەسە از قارجىلاندىرىلادى. كٶپ جاعدايدا سۋبسيدييا الۋعا بەرٸلگەن ٶتٸنٸمدەردٸڭ ورىندالۋى 2 جىلعا دەيٸن سوزىلادى. سۋبسيدييا الۋشىلارعا باعالاۋ جٷرگٸزٸلمەيدٸ. مۇنىڭ بەرٸ ٶز قىزمەتٸن سۋبسيدييا العانعا دەيٸن نەمەسە ودان كەيٸن توقتاتقان 2,5 مىڭنان استام سۋبەكتٸگە 5 ملرد تەڭگە سۋبسيدييا تٶلەنۋٸنە ەكەپ سوققان. 5,4 ملرد تەڭگەگە سۋبسيدييا العانداردىڭ 3 مىڭعا جۋىعى تٸپتٸ اگروٶنەركەسٸپ كەشەنٸنٸڭ سۋبەكتٸلەرٸ ەمەس.مۇنداي جاعدايلاردا سۋبسيدييالاۋدىڭ تيٸمدٸلٸگٸ تۋرالى ايتۋدىڭ ٶزٸ دە قيىن", -دەپ وتىر سمايىلوۆ.
ەكٸنشٸ مەسەلە - قارسى مٸندەتتەمەلەردٸڭ بولماۋى. پرەمەر-مينيستر سۋبسيدييا الۋشىلاردىڭ كٶپشٸلٸگٸ مۇنداي قولداۋ شارالارىن تٷپكٸلٸكتٸ نەتيجەگە كٶزدەمەي, ٶزدەرٸنٸڭ شىعىندارىن ٶتەۋ بويىنشا مەملەكەتتٸڭ مٸندەتٸ رەتٸندە باعالايدى. سۋبسيدييالاردى تٶلەۋ «ەلەۋمەتتٸك سيپاتقا» يە بولىپ وتىرعانىن ايتتى.
"قارسى مٸندەتتەمەلەردٸڭ قاجەتتٸلٸگٸ اگروٶنەركەسٸپ كەشەنٸن دامىتۋ تۇجىرىمداماسىندا بەلگٸلەنٸپ, 2022 جىلدىڭ سوڭىنان باستاپ ەنگٸزٸلۋٸ كەرەك بولاتىن. ٸس جٷزٸندە ولار 17 سۋبسيدييا باعىتىنىڭ تٶرتەۋٸنە عانا ەنگٸزٸلگەن.قارسى مٸندەتتەمەلەر ناقتى, وڭاي باقىلاناتىن كٶرسەتكٸشتەر بولۋى كەرەك جەنە سۋبسيدييالاردىڭ نەتيجەلٸلٸگٸن كٶرسەتۋٸ تيٸس. ەڭ الدىمەن, ولار ٶنٸمدٸلٸكتٸڭ جوعارىلاۋىنا, ازىق-تٷلٸك قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋگە ىقپال ەتۋٸ قاجەت. بٸراق قارسى مٸندەتتەمەلەردٸ ايقىنداۋدىڭ قولدانىستاعى تەسٸلدەرٸ مۇنى قامتاماسىز ەتپەيدٸ. ولاردىڭ ورىندالۋىن تەكسەرۋ الگوريتمٸ قۇرىلماعان. سۋبسيدييالاردىڭ 15 باعىتى بويىنشا مٸندەتتەمەلەردٸڭ ورىندالۋ فاكتٸسٸن راستايتىن ەسەپتٸلٸك نىساندارى جوق", -دەپ وتىر ەليحان سمايىلوۆ.
ٷشٸنشٸ. سۋبسيدييالاردىڭ ەسەرٸن باعالاۋداعى فورماليزم. جوسپارلاۋ كەزەڭٸندە بيۋدجەتتٸك سۋبسيدييالاردىڭ ەكونوميكالىق ەسەرٸن ايقىنداۋعا اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلٸگٸ 2022 جىلى عانا كٸرٸسكەن. الايدا بارلىق باعىتتى قامتىمايدى. مال شارۋاشىلىعى جەنە ٶسٸمدٸك شارۋاشىلىعىنداعى بيۋدجەتتٸك سۋبسيدييالاردىڭ ەكونوميكالىق ەسەرٸنٸڭ كٶرسەتكٸشٸ جاي عانا ٶندٸرٸس كٶلەمٸنٸڭ ٶسۋٸمەن شەكتەلەدٸ. بۇل اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى ساپالى ٶزگەرٸستەردٸ كٶرسەتپەيدٸ.
پرەمەر-مينيستر ەليحان سمايىلوۆ سۋبسيدييالاۋ پروتسەسٸن اۆتوماتتاندىرۋ مەسەلەسٸن دە ايتتى. ونىڭ سٶزٸنشە «Gosagro.kz» مەملەكەتتٸك سۋبسيدييالاۋ اقپاراتتىق جٷيەسٸ ەنگٸزٸلدٸ. دەگەنمەن جٷيەنٸ تولىعىمەن ٸسكە قوسۋ جۇمىسى ەلٸ دە اياقتالماعان. جٷيە تەجٸريبەلٸك پايدالانۋ رەجيمٸندە 2 جىل جۇمىس ٸستەپ تۇر, ال اقپاراتتىق قاۋٸپسٸزدٸككە تەكسەرۋدەن ٶتپەگەن. ول سۋبسيدييالاردىڭ نەگٸزدٸ بٶلٸنۋٸنە باقىلاۋدى تولىق قامتاماسىز ەتپەيدٸ.
"انىقتالعان بۇزۋشىلىقتاردىڭ ەدەۋٸر بٶلٸگٸن الدىن الۋعا بولار ەدٸ. ول ٷشٸن تيٸستٸ فورماتتى-لوگيكالىق باقىلاۋ ەنگٸزٸپ, باسقا دا مەملەكەتتٸك دەرەكقورلارمەن ينتەگراتسييالاۋدى كەڭەيتۋ قاجەت. الايدا سۋبسيدييالاۋ شارتتارىنا سەيكەس كەلمەيتٸن سۋبەكتٸلەرگە سۋبسيدييالاردىڭ تٶلەنگەنٸن, ەكٸ قايتارا جەنە اسىرا سۋبسيدييالاۋ فاكتٸلەرٸن اتاپ ٶتۋگە تۋرا كەلەدi", -دەدٸ ول.
سمايىلوۆ جالپى جوعارى اۋديتورلىق پالاتانىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ جٶنٸندەگٸ مەملەكەتتٸك شارالارعا جٷرگٸزگەن تالداۋى تيٸمسٸز مەملەكەتتٸك قولداۋدى «ەلەۋمەتتٸك» سيپاتتان ٶندٸرٸستٸ دامىتۋعا ارنالعان ىنتالاندىرۋشى شارالارعا قايتا باعىتتاۋ قاجەتتٸگٸن كٶرسەتٸپ وتىرعانىن ايتتى.
"بۇل مەسەلەنٸ مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ تا جاقىندا ٶتكەن اۋىل شارۋاشىلىعى قىزمەتكەرلەرٸنٸڭ بٸرٸنشٸ فورۋمىندا ايتقان بولاتىن. پرەزيدەنت سۋبسيدييالار فەرمەرلەردٸڭ تيٸمدٸلٸگٸ مەن بەسەكەگە قابٸلەتتٸلٸگٸن ارتتىرۋ ٷشٸن جۇمىس ٸستەۋٸ كەرەك ەكەنٸن تاعى بٸر اتاپ ٶتتٸ. مەملەكەتتٸڭ كٶمەگٸن تەك تۇراقتى قولداۋ رەتٸندە پايدالانباي, كٶرسەتكٸشتەردٸ جاقسارتۋعا باعىتتاۋ كەرەك", -دەگەن ول سۋبسيدييالاۋدىڭ قاراپايىم جەنە ايقىن الگوريتمٸ قاجەت ەكەنٸن دە اتاپ ٶتتٸ.
«ٸسٸڭدٸ تىندىر – كٶمەگٸڭدٸ الاسىڭ» دەگەندەي, شارۋاشىلىقتار تٷپكٸلٸكتٸ نەتيجە بويىنشا سۋبسيدييا الۋى تيٸس. سوندا عانا سۋبسيدييالاردىڭ ارقاسىندا جۇمىس ٸستەپ تۇرعان تيٸمسٸز شارۋالار ودان ەرٸ دامىعىسى كەلەتٸن ادال فەرمەرلەرگە جول بەرەدٸ.
سالانىڭ ستراتەگييالىق قۇجاتتارىن ٸسكە اسىرۋعا بٶلٸنەتٸن قاراجاتتىڭ ەسەرٸن بارىنشا ارتتىراتىنداي ەتٸپ سۋبسيدييالار تٸزبەسٸن قايتا قاراۋ قاجەت", -دەپ ايتتى ول.
سۋبسيدييالار ٶنٸمدٸلٸكتٸ ارتتىرۋعا جەنە وزىق اگروتەحنولوگييالاردى ەنگٸزۋگە ىنتالاندىرۋى تيٸس. سالا سۋبەكتٸلەرٸنە كرەديت بەرۋ, ساقتاندىرۋ مٷمكٸندٸكتەرٸن جەنە باسقا دا قولداۋ قۇرالدارىن كەڭەيتۋ قاجەت ەكەنٸ انىق. مىسالى, فەرمەردە كەپٸل مٷلكٸ بولماعان نەمەسە جەتكٸلٸكسٸز بولعان جاعدايدا مەملەكەتتٸك دامۋ ينستيتۋتتارى تاراپىنان كەپٸلدٸك بەرۋ ماڭىزدى.
«Gosagro.kz» اقپاراتتىق جٷيەنٸڭ باسقا مەملەكەتتٸك جٷيەلەرمەن ينتەگراتسيياسىن كەڭەيتە وتىرىپ, ٶنەركەسٸپتٸك پايدالانۋعا ەنگٸزۋدٸ جەدەلدەتۋ قاجەت. تسيفرلاندىرۋ سۋبسيدييالاردى بٶلۋدٸڭ اشىقتىعىنا جەنە بيۋروكراتييالىق جٷكتەمەنٸڭ تٶمەندەۋٸنە ەكەلەتٸنٸ انىق ەكەنٸن دە ايتتى.
جالپى اۋديت نەتيجەلەرٸ بويىنشا 142 ملرد تەڭگە بيۋدجەت قاراجاتىنىڭ تيٸمسٸز جوسپارلانعانى جەنە پايدالانىلعانى, 2 ملرد تەڭگەگە قارجىلىق بۇزۋشىلىقتار انىقتالدى. ەكونوميكالىق شىعىندار مەن جٸبەرٸپ العان پايدا شامامەن 5 ملرد تەڭگەنٸ قۇرادى.
بيۋدجەتكە 2 ملرد تەڭگە ٶتەلدٸ جەنە قالپىنا كەلتٸرٸلدٸ. 4 فاكت بويىنشا ماتەريالدار قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا جٸبەرٸلەدٸ. 322 ماتەريال ەكٸمشٸلٸك جاۋاپكەرشٸلٸككە تارتۋ ٷشٸن جٸبەرٸلدٸ. مەجٸلٸستٸڭ اگرارلىق مەسەلەلەر كوميتەتٸنٸڭ بارلىق ۇسىنىسى ٷكٸمەتكە بەرٸلگەن ۇسىنىمداردا جەنە مەملەكەتتٸك ورگاندارعا بەرٸلگەن تاپسىرمالاردا ەسكەرٸلدٸ. اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ مەسەلەلەرٸ بويىنشا بٸرلەسە جۇمىس ٸستەپ, جان-جاقتى قاراستىرعانى ٷشٸن مەجٸلٸس دەپۋتاتتارىنا العىس ايتامىز.
