Foto: ashyq derekkóz
Keńes Odaǵy taraǵan jyldardan bastap (Qyzyl imperiia tusynda ruqsat etilmeitin taqyryptar), orystyń biraz ǵalymdary, qazirgi ýaqytta Reseide turyp jatqan qazaqtardyń tarihyn, dástúrin sonymen qatar, olardyń ustanymy men senimderin jáne turyp jatqan aimaqtarynyń ataýlaryn turaqty túrde zerttep, jinaqtap jáne bultartpas shynaiy dáleldermen naqtylap, ony sol eldiń baspasózinde ara-tura bolsa da, jaryqqa shyǵaryp keledi. Sonyń biri jáne biregeii Cheliabinsk qalasynda turatyn Iýrii Boshniakov.
"Ońtústik Oral dalasy ejelden Eýropaǵa ótýdiń eń yńǵaily orny - "Kaspii dálizine" qaqpa retinde qyzmet etken. Ońtústiginde Qazaqstannyń sýsyz shóleit dalasy jatsa, soltústiginde úiir-úiir tabyny bar qalyń kóshpeliler ómir súrdi. Bul dalada kimder turmys súrmedi deisiz. Kezinde osy soltústikte sarmattar, alandar jáne basqalar da kóship-qonyp júrdi. Sodan keiin ǵundardan bastap túrkilerge deiin osy ulanǵaiyr ólkeni mekendedi. X-XI ǵasyrlarda Ońtústik Oral dalasy Qypshaq konfederatsiiasynyń quramyna kirdi. Sodan keiin, ulystar ydyraǵannan keiin, ony qazirgi qazaq halqynyń Kishi júzine kiretin, rý-taipalar qonys etti. Shamamen XVII ǵasyrǵa qarai kúsheigen, birikken Qazaq handyǵy bashqurt shekarasyna taqady.
Osylaisha qazaqtar XVII ǵasyrǵa qarai bashqurt shekarasyna taqap keldi. Bul halyqtardyń qarym-qatynasy ár túrli jaǵdaida boldy".
Osylardy oqi otyryp, avtordyń jazbalarynan taǵy mynandai joldardy kezdestiresiń: "Batysta bashqurttar men qazaq rýlarynyń arasyndaǵy shekara Oral ózeni arqyly ótti. Sol jaǵalaýda qazaqtardyń jazǵy jaiylymdary ornalasty. Ol jaiylymdar Magnitogorsk , Verhneýralsk, Agap, Kizil aýdandarynda jáne Varna, Troitsk, Gimen aimaqtarynda boldy. Taǵy bir aitarym, qazaqtyń "Qyz - Jibek" liro-epostyq poemasynyń bas keiipkeri – Tólegenniń rýy, osy Oral ózeniniń aýmaǵynda (qazaqtar Jaiyq nemese Aq Jaiyq ataidy) Magnitogorsk aýdanynda kóship júrgen.
"Qazaqtardyń soltústik shekarasy, olardy bashqurttardan ajyratyp turǵan, Mian ózeni boiymen ótken. Ańyz-áńgimelerdiń birinde: "Kishi júz rýlarynyń birine jatatyn, Sultan Taǵanbaidyń tórt uly bolǵan: Esimbai, Sarybai, Mańǵyt jáne Silámbai. Úlken uly – Esimbai bashqurt qyzyna úilenip, ákesin qatty ashýlandyrady. Taǵanbai ony ózinen aýlaqtatyp, qýyp jiberedi. Sondai-aq, qarǵap-silep, onyń ólýin tileidi. Esimbai Bashqurt jeriniń taýly óńirinde ań aýlap júrip, tasqa janshylyp, qaza tabady, al, sol máiittiń janynda jerge qulaǵan tastyń astynan "Esimbaidyń qany" atanǵan munai fontany atqylap turǵan eken. Qazir, osy arada, iaǵni aitqanda, Bashqurtstanda munaishylar qalasy – Ishimbai bar.
Taǵanbaidyń ekinshi uly – Sarybai óz aýyldarymen Tobyl ózeniniń mańyna kóship keledi. Onyń qystaityn jeri Sarybai dep atalady. Bul Qazaqstannyń Qostanai oblysyndaǵy áigili Sokolov-Sarybai ken ornynyń aýdany.
Taǵanbaidyń úshinshi uly – Mańǵyt, óz aýyldarymen Oral ózeni boiyna kóship kelgen eken. Onyń eli, osy úshinshi uldyń atymen atalǵan, qazirgi kúngi Bashqurtstandaǵy Mańǵyt taýlarynyń mańaiy, sai-salasy bolatyn. Keiinnen osy taýdyń atymen, bul arada Mańǵyt dep atalatyn kazak eldimekeni paida boldy. Sonymen qatar, bul jer, temir rýdasyna óte bai ekeni anyqtaldy. Keiinnen, ishki Reseiden kelgen, orys qyzmet etýshileri Mańǵyt ataýyn magnit sózine ainaldyryp, sodan keiin onyń negizinde metallýrgter qalasy – Magnitogorsk boi kóterdi.
Taǵanbaidyń tórtinshi uly – Silámbai eń kórnekti boldy. Ol óz aýyldarymen birge qiyr soltústikte, Mias ózeniniń aýmaǵynda, bashqurt kóshpendilerine jaqyn júrdi. Ol eki eldiń ortasyndaǵy úzdiksiz barymtany, ózara reidterdi toqtata aldy. Sóitip, Bashqurt rýlarymen beibitshilik ornatty. Kóptegen qazaq pen bashqurt rýlary, onyń qaramaǵyna qarady. Bul elderdiń quramynda birlesken nekeler jii kezdesetin. Qazaqtar da, bashqurttar da ony qurmettep, jaqsy kórdi. Qazaqtar Silámbaidy bi dep jariialap, ony jańa qurmetti esimmen Silám bi dep atady. Tipti otarlaý dáýirinde de, orystardyń osy aimaqtaǵy jurttyń kóńilin tabý úshin, kezinde solardyń tilimen atalǵan Silám bi ańǵarynyń ataýyn ózgertýge batyly jetpedi. Olardyń osy araǵa salǵan kishigirim qala bekinisi Silám bi dep ataldy. Bul ataý, kele-kele, keiinnen Cheliabige ainaldy. Sóitip, orys kartasyna osy ataýmen kirdi", - deidi orys ǵalymy Iýrii Boshniakov.
Bizdiń keibir ǵalymdar Cheliabinsk sóziniń túp-tórkini Selebe dep aityp júr. Árine, árkimniń óz dáleli bar shyǵar.
Sonymen, qazirgi Bashqurtstandaǵy Ishimbai qalasy, qazaqsha aitqanda, Esimbai. (Orystar Esil ózenin Ishim dep ataidy ǵoi). Sonymen qatar, Mańǵyt taý - Magnitogorsk qalasynyń túpki ataýy. Iaǵni, Mańǵyt, keiinnen oryssha Magnit, artynan Magnitorosk dep atalǵan boldy ǵoi. Reseidiń osy kúngi Cheliabinsk qalasynyń ataýynyń da qalai shyqqanyn endi túsindik. Kishi júz tóresi – Silámbai, artynan qalyń jurtshylyq Silám bi dep ataǵan azamattyń esimi, keiinnen osy araǵa áskeri bekinis retinde salynǵan qalashyqtyń atyna ainalyp – Silám bi, keiinnen Cheliabi dep atalǵanyn bildik. Orys ǵalymynyń shyndyqqa jaqyn keletin tarihi shyǵarmasyn oqi kele, Cheliabinsk oblysynyń aýmaǵyn, óz zamanynda kishi júzdiń qazaq taipalary men rýlarynyń kóneden mekendegenin ańǵaramyz.
Jalpy, Reseidiń quramyndaǵy Qajy-Tarhan (Astrahan), Sary-Taý (Saratov), Samar-Qundyz dalasy (Samara), Orynbor (Orenbýrg), Silám bi (Cheliabinsk) , Qorǵan (Kýrgan), Tómen – Tómengi dala (Tiýmen), Úrkit (Irkýtsk), Toń-topyraǵy toń bolyp keletin ólke – merzlaia zemlia (Tomsk), Omby - qary qalyń jaýatyn óńir (Omsk), Kemer – ózenniń jaǵalaýy (Kemerovo), Tar (Tarsk), sondai-aq, Altai taýly ólkeleri ejelgi túrkilerdiń - iaǵni, kóshpeli qazaq taipalary men rýlarynyń ǵasyrdan, ǵasyrlarǵa jalǵasqan atamekenderi bolatyn.
