Ana tilin ardaqtaý jolyndaǵy kúres Aqmola qalasy men óńirinde sekseninshi jyldyń aiaǵynda bastaldy. Búgingi kúni sol kezden shaǵyn estelik aitsam, qazirgi jastarǵa ol da bir ǵibrat bolar edi.
Qaladaǵy az ǵana qazaq azamattary «Til jáne mádeniet» degen qoǵam qurdyq. Bul 1990 jyldyń mamyr aiy bolatyn. Maqsatymyz – qazaq balabaqshalary men mektepterin ashý, joǵary oqý oryndarynda ana tilinde bilim alýǵa qol jetkizý. Osyndai sharalar arqyly óńirde qazaq tilin qaita túletý.
Baqsha men mektepke bala jinaý ońai emes. Kúnde úi jaǵalaimyz. Jumystan soń Jastar shaǵyn aýdanyna tarttym. Bes qabatty úidiń birinshi podezine kirdim de oń jaqtaǵy esiktiń qońyraýyn bastym. Ishten bir áiel shyqty.
– Keshirersiz, Murat osynda tura ma? – dedim. Bul syltaýym, izdegenim qazaqtar.
– Qaidaǵy Murat? – dep ol esikti gúrs etkizdi. Qatardaǵy qońyraýdy bezildettim. Esikti alpysty alqymdaǵan qazaq ashty. Sálem berip, sharýamdy aita bastadym.
– «Til jáne mádeniet» degen qoǵamdy estigen shyǵarsyz. Men sonyń tóraǵasymyn. Aldaǵy oqý jylynda qaladaǵy mektepterde qazaq klastaryn, baqshalarda ulttyq toptar ashpaqpyz. Solarǵa bala jinaý kerek. Oqý jasyna jetken nemese balabaqshaǵa baratyn nemerelerińiz bar shyǵar?
– Bar ǵoi, – dedi ol. – Ulda da, qyzda da bar. Solarǵa aitaiyn. Ózim peiildimin.
– Onda mindetti túrde habarlasyńyz, – dep úi men qyzmettiń telefonyn berdim. – Podezde sizden basqa qazaqtar tura ma?
– Ústine kóteril, sonda eki-úsheýi bar.
Joǵarydaǵy qarsy esikten jas shamasy qyryqtaǵy azamat shyqty. Sharýamdy aityp bolar-bolmastan tyjyryndy.
– Qaidaǵy qazaq klasy, qaidaǵy baqsha? – dedi aktsentpen butarlap. – Orys, qazaq dep bólesińder. Bizge de bólin deisińder. Qostamaimyn, mundai natsionalizmdi.
Tars jabylǵan esiktiń kilti shaqur-shuqyr etti. Mańdaiym tasqa tiip, býlyǵyp turdym da, kórshi esikke buryldym. Álgi shamalas aǵaiyn sózimdi qulyqsyzdaý tyńdap jelkesin qasydy.
– Ái, sol qazaqshańnyń ózi… qalai desem eken, úi ishinde bolmasa, qyzmette qajeti joq sekildi-aý. Kóreiik, – dep sheginshektedi. Kelesi esikti jas jubailar ashty. Ishke shaqyryp, biraz áńgimelestik.
– Biz sizdi televizordan kórgenbiz, – dedi ózin Sársen dep tanystyrǵan jigit. – Kazaktardyń uiymyn taratyp jiberipsizder ǵoi. Sony elge habarladyńyz. Qatty riza boldyq.
– Biyl qaladaǵy birneshe mektepten qazaq klastaryn, balabaqshalarynda toptar ashsaq, aldaǵy jyldary derbes mektepter men tutas baqshalarǵa da qol jetkizemiz, – dedim men.
Jas jubailar qýana kelisti. Úsh jasqa tolǵan ul balalary bar eken.
– Aýylda ata-anamyzdyń qolynda. Kúzge qarai ákelemiz. Qazaq tobyna beremiz, – desti. Siz endi bul úidiń podezderin aralap, sharshamai-aq qoiyńyz. Sharýańyzdy ózimiz bitirip bereiik.
Tóbem kókke jetti.
– Rahmet! – dedim riza bolyp. – Sender bylai isteńder. Jumystaǵy jáne basqa da qurby-qurdastaryńdy osyǵan kóndirińder. Olar ózderiniń tanystaryn úgittesin. Al myna úidi ózim aralap shyǵaiyn. Osy kúngi qazaq árqily, jassyńdar, oilandyra almassyńdar.
Kúnde osylai. Jumystan soń el ornyna otyrdy-aý degende kóshe kezemiz, esikten esik qaǵamyz, birde jyly, birde sýyq sóz estimiz. Kimder kezdespedi deisiz. Ásire kommýnist te, ári-sári dúbára da, bári-bári kezdesetin … Áiteýir, qostaýshylar az bolǵan joq. Olardyń birazy kele-kele ózimiz sekildi úgitshilerge ainaldy.
Osyndai qyrýar jumysty oblys boiynsha da júrgizdik. Óńirdiń ortalyǵynda 33 mektepte qazaq klastary ashylsa, aýdandarda olardyń sany 182-ge jetti.
Qiyndyq, kúresi kóp bolǵan sol jyldar meilinshe mazmundy edi. Qazaqtyń ondaǵan, júzdegen jyldarda joǵaltqan rýhani zárýlikteri kúni-túni qamshylaityn. Ana tilin qaita jańǵyrtý jolynda atqarylǵan jumys aldymyzǵa jańa mindetter qoidy. Sol tusta sheshilýi múmkin emestei kóringen osy qiyn sharýalardy da júzege asyrdyq. Orys mektepterindegi qazaq ustazdaryn qaita daiarlyqtan ótkizip, ózimiz ashqan mektepterge jiberdik. Institýttardaǵy qazaq oqytýshylary orys tilindegi oqýlyqtardy týǵan tilimizge kóz maiyn taýysyp aýdardy. Osy ekpinmen, ana tilimizdiń kúsh-qýatymen qairattanyp júrip, 1991 jyldyń kúzinde Qazaq mýzykaly-drama teatryn ashtyq.
Búgingi aitýly kúni ótken kúnge qysqasha qaiyrylyp otyryp, qazaq tilin órkendetý ony ǵylym men bilimniń, osy zamanǵy aqparattyq tehnologiianyń tiline ainaldyrýǵa tikelei bailanysty ekenin aitqym keledi. Onsyz týǵan til órkenietti zamannyń tili bola almaidy. Qazirgi qazaq qoǵamynyń basty mindeti osy.
Al búgingi tolqyn ana tilin bizdei ardaqtaityndyǵyna kámil senemin.
Aldan SMAIYL,
jazýshy, Memlekettik syilyqtyń laýreaty
.jpeg)