انا تٸلٸن ارداقتاۋ جولىنداعى كٷرەس اقمولا قالاسى مەن ٶڭٸرٸندە سەكسەنٸنشٸ جىلدىڭ اياعىندا باستالدى. بٷگٸنگٸ كٷنٸ سول كەزدەن شاعىن ەستەلٸك ايتسام, قازٸرگٸ جاستارعا ول دا بٸر عيبرات بولار ەدٸ.
قالاداعى از عانا قازاق ازاماتتارى «تٸل جەنە مەدەنيەت» دەگەن قوعام قۇردىق. بۇل 1990 جىلدىڭ مامىر ايى بولاتىن. ماقساتىمىز – قازاق بالاباقشالارى مەن مەكتەپتەرٸن اشۋ, جوعارى وقۋ ورىندارىندا انا تٸلٸندە بٸلٸم الۋعا قول جەتكٸزۋ. وسىنداي شارالار ارقىلى ٶڭٸردە قازاق تٸلٸن قايتا تٷلەتۋ.
باقشا مەن مەكتەپكە بالا جيناۋ وڭاي ەمەس. كٷندە ٷي جاعالايمىز. جۇمىستان سوڭ جاستار شاعىن اۋدانىنا تارتتىم. بەس قاباتتى ٷيدٸڭ بٸرٸنشٸ پودەزٸنە كٸردٸم دە وڭ جاقتاعى ەسٸكتٸڭ قوڭىراۋىن باستىم. ٸشتەن بٸر ەيەل شىقتى.
– كەشٸرەرسٸز, مۇرات وسىندا تۇرا ما? – دەدٸم. بۇل سىلتاۋىم, ٸزدەگەنٸم قازاقتار.
– قايداعى مۇرات? – دەپ ول ەسٸكتٸ گٷرس ەتكٸزدٸ. قاتارداعى قوڭىراۋدى بەزٸلدەتتٸم. ەسٸكتٸ الپىستى القىمداعان قازاق اشتى. سەلەم بەرٸپ, شارۋامدى ايتا باستادىم.
– «تٸل جەنە مەدەنيەت» دەگەن قوعامدى ەستٸگەن شىعارسىز. مەن سونىڭ تٶراعاسىمىن. الداعى وقۋ جىلىندا قالاداعى مەكتەپتەردە قازاق كلاستارىن, باقشالاردا ۇلتتىق توپتار اشپاقپىز. سولارعا بالا جيناۋ كەرەك. وقۋ جاسىنا جەتكەن نەمەسە بالاباقشاعا باراتىن نەمەرەلەرٸڭٸز بار شىعار?
– بار عوي, – دەدٸ ول. – ۇلدا دا, قىزدا دا بار. سولارعا ايتايىن. ٶزٸم پەيٸلدٸمٸن.
– وندا مٸندەتتٸ تٷردە حابارلاسىڭىز, – دەپ ٷي مەن قىزمەتتٸڭ تەلەفونىن بەردٸم. – پودەزدە سٸزدەن باسقا قازاقتار تۇرا ما?
– ٷستٸنە كٶتەرٸل, سوندا ەكٸ-ٷشەۋٸ بار.
جوعارىداعى قارسى ەسٸكتەن جاس شاماسى قىرىقتاعى ازامات شىقتى. شارۋامدى ايتىپ بولار-بولماستان تىجىرىندى.
– قايداعى قازاق كلاسى, قايداعى باقشا? – دەدٸ اكتسەنتپەن بۇتارلاپ. – ورىس, قازاق دەپ بٶلەسٸڭدەر. بٸزگە دە بٶلٸن دەيسٸڭدەر. قوستامايمىن, مۇنداي ناتسيوناليزمدٸ.
تارس جابىلعان ەسٸكتٸڭ كٸلتٸ شاقۇر-شۇقىر ەتتٸ. ماڭدايىم تاسقا تيٸپ, بۋلىعىپ تۇردىم دا, كٶرشٸ ەسٸككە بۇرىلدىم. ەلگٸ شامالاس اعايىن سٶزٸمدٸ قۇلىقسىزداۋ تىڭداپ جەلكەسٸن قاسىدى.
– ەي, سول قازاقشاڭنىڭ ٶزٸ… قالاي دەسەم ەكەن, ٷي ٸشٸندە بولماسا, قىزمەتتە قاجەتٸ جوق سەكٸلدٸ-اۋ. كٶرەيٸك, – دەپ شەگٸنشەكتەدٸ. كەلەسٸ ەسٸكتٸ جاس جۇبايلار اشتى. ٸشكە شاقىرىپ, بٸراز ەڭگٸمەلەستٸك.
– بٸز سٸزدٸ تەلەۆيزوردان كٶرگەنبٸز, – دەدٸ ٶزٸن سەرسەن دەپ تانىستىرعان جٸگٸت. – كازاكتاردىڭ ۇيىمىن تاراتىپ جٸبەرٸپسٸزدەر عوي. سونى ەلگە حابارلادىڭىز. قاتتى ريزا بولدىق.
– بيىل قالاداعى بٸرنەشە مەكتەپتەن قازاق كلاستارىن, بالاباقشالارىندا توپتار اشساق, الداعى جىلدارى دەربەس مەكتەپتەر مەن تۇتاس باقشالارعا دا قول جەتكٸزەمٸز, – دەدٸم مەن.
جاس جۇبايلار قۋانا كەلٸستٸ. ٷش جاسقا تولعان ۇل بالالارى بار ەكەن.
– اۋىلدا اتا-انامىزدىڭ قولىندا. كٷزگە قاراي ەكەلەمٸز. قازاق توبىنا بەرەمٸز, – دەستٸ. سٸز ەندٸ بۇل ٷيدٸڭ پودەزدەرٸن ارالاپ, شارشاماي-اق قويىڭىز. شارۋاڭىزدى ٶزٸمٸز بٸتٸرٸپ بەرەيٸك.
تٶبەم كٶككە جەتتٸ.
– راحمەت! – دەدٸم ريزا بولىپ. – سەندەر بىلاي ٸستەڭدەر. جۇمىستاعى جەنە باسقا دا قۇربى-قۇرداستارىڭدى وسىعان كٶندٸرٸڭدەر. ولار ٶزدەرٸنٸڭ تانىستارىن ٷگٸتتەسٸن. ال مىنا ٷيدٸ ٶزٸم ارالاپ شىعايىن. وسى كٷنگٸ قازاق ەرقيلى, جاسسىڭدار, ويلاندىرا الماسسىڭدار.
كٷندە وسىلاي. جۇمىستان سوڭ ەل ورنىنا وتىردى-اۋ دەگەندە كٶشە كەزەمٸز, ەسٸكتەن ەسٸك قاعامىز, بٸردە جىلى, بٸردە سۋىق سٶز ەستيمٸز. كٸمدەر كەزدەسپەدٸ دەيسٸز. ەسٸرە كوممۋنيست تە, ەرٸ-سەرٸ دٷبەرا دا, بەرٸ-بەرٸ كەزدەسەتٸن … ەيتەۋٸر, قوستاۋشىلار از بولعان جوق. ولاردىڭ بٸرازى كەلە-كەلە ٶزٸمٸز سەكٸلدٸ ٷگٸتشٸلەرگە اينالدى.
وسىنداي قىرۋار جۇمىستى وبلىس بويىنشا دا جٷرگٸزدٸك. ٶڭٸردٸڭ ورتالىعىندا 33 مەكتەپتە قازاق كلاستارى اشىلسا, اۋدانداردا ولاردىڭ سانى 182-گە جەتتٸ.
قيىندىق, كٷرەسٸ كٶپ بولعان سول جىلدار مەيلٸنشە مازمۇندى ەدٸ. قازاقتىڭ ونداعان, جٷزدەگەن جىلداردا جوعالتقان رۋحاني زەرۋلٸكتەرٸ كٷنٸ-تٷنٸ قامشىلايتىن. انا تٸلٸن قايتا جاڭعىرتۋ جولىندا اتقارىلعان جۇمىس الدىمىزعا جاڭا مٸندەتتەر قويدى. سول تۇستا شەشٸلۋٸ مٷمكٸن ەمەستەي كٶرٸنگەن وسى قيىن شارۋالاردى دا جٷزەگە اسىردىق. ورىس مەكتەپتەرٸندەگٸ قازاق ۇستازدارىن قايتا دايارلىقتان ٶتكٸزٸپ, ٶزٸمٸز اشقان مەكتەپتەرگە جٸبەردٸك. ينستيتۋتتارداعى قازاق وقىتۋشىلارى ورىس تٸلٸندەگٸ وقۋلىقتاردى تۋعان تٸلٸمٸزگە كٶز مايىن تاۋىسىپ اۋداردى. وسى ەكپٸنمەن, انا تٸلٸمٸزدٸڭ كٷش-قۋاتىمەن قايراتتانىپ جٷرٸپ, 1991 جىلدىڭ كٷزٸندە قازاق مۋزىكالى-دراما تەاترىن اشتىق.
بٷگٸنگٸ ايتۋلى كٷنٸ ٶتكەن كٷنگە قىسقاشا قايىرىلىپ وتىرىپ, قازاق تٸلٸن ٶركەندەتۋ ونى عىلىم مەن بٸلٸمنٸڭ, وسى زامانعى اقپاراتتىق تەحنولوگييانىڭ تٸلٸنە اينالدىرۋعا تٸكەلەي بايلانىستى ەكەنٸن ايتقىم كەلەدٸ. ونسىز تۋعان تٸل ٶركەنيەتتٸ زاماننىڭ تٸلٸ بولا المايدى. قازٸرگٸ قازاق قوعامىنىڭ باستى مٸندەتٸ وسى.
ال بٷگٸنگٸ تولقىن انا تٸلٸن بٸزدەي ارداقتايتىندىعىنا كەمٸل سەنەمٸن.
الدان سمايىل,
جازۋشى, مەملەكەتتٸك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى
.jpeg)