(nemese Táýelsiz eldiń jyrshysy týraly birer sóz)
Taiaýda semeilik aqyn Qairat Zekenuly Sabyrbaevtyń «Dúldúlder dúbiri» atty jyr jinaǵy Astana qalasynyń «Foliant» baspasynan jaryq kórdi. Memlekettik tapsyryspen, kólemi – 230 bet. Kitapta avtordyń tańdaýly tsikl-jyrlary men eki poemasy toptalǵan eken. Jerlesimizdiń óleńderi qalalyq, oblystyq jáne respýblikalyq basylymdarda kópten jariialanyp keledi, sol arqyly shyǵarmashylyǵynyń bel-belesimen birshama tanyspyz. Biraq jaýhar jyrlar júielenip, bir jerge toptalǵanda áseri ózgeshe bolady eken. Sol sebepten tómende jańa kitapty oqyrmanǵa tanystyra otyryp, keibir oi-pikirlerimmen bóliskendi jón sanadym.
Shólirkep tańdai kepkende móldir qainarǵa tap kelseń, sol bal bulaqqa bas qoimaý múmkin be? Árine, joq. Jutsań súisinip jutaryń, bir jutymnan soń, taǵy bir ishsem eken deriń sózsiz. Myna jyr kitabyda birinshi paraǵynan ózine tarta jónelgeni. Áýelgi «Ertisim» degen óleńinde aqynnyń:
Ertisim meniń – eńselim,
Men de bir seniń bólshegiń.
Tanytyp dáiim turasyń,
Tutastyqtyń ólshemin.
Ertisim elge tireksiń,
Bolaiyq biz de tilekshiń.
Bulaq pen muhit arasyn,
Jalǵap bir turǵan jibeksiń! –
degeni erke Ertisti kúnde kórip, ómir-dáýrendi sonyń jieginde ótkizip kele jatqan barshamyzdyń da júregimizge jyly tieri sózsiz.
Qairat Zekenuly arýlar mekeni – Aiakóz óńiriniń týmasy, ushar basyna qyrandar uia salǵan aq shyńdy Aqsháýliniń baýyrynda ósken azamat. Sol týǵan jerge saǵynyshy tunǵan kóp jyrlar perzenttik seziminiń kýási.
Kákeń kitabyna «Dúldúlder dúbiri» dep at qoiǵan. Jylqy simvolyna ekpin bergeni – jinaqqa kirgen jyrlardyń úlken bóligin jáne bir poemasyn jylqy túlegine arnapty. Budan bólek, aýyl ómiriniń panaramasyn kóz aldyńa ákeletin «Qyr qazaǵy» siiaqty týyndylar óz aldyna bir tóbe. Dúldúldik (iaki júiriktik) pen oǵan umtylys, jylqyǵa siiaqty, adamǵa da tán qubylys. Burynǵylar: «Ómir degen báige: shaban qalady, júirik ozady» demekshi, dúldúldik pen ardalyqty armandamaityn kisiń káne. Sondyqtan da zamandastar beinesi, el keipi, qoǵam derti jáne solarǵa em izdeýde – jinaqta ornyn oiyp alǵan arnaly taqyryp bolýy tabiǵi zańdylyq.
Endi Qairattyń poeziia áleminiń erekshelikterine qaityp oralaiyq.
Eshkim ózin osal janǵa teńemes,
Ózimshilder ózgelerdi elemes.
Osynaý bir ómirińe óń berer,
Jol tańdaý da – jar tańdaýdan kem emes!
Keremet! Bul ómir joly týraly «Jol tańdaý» óleńiniń qorytyndy shýmaǵy. Abai danalyǵy tókken sáýle, shapaǵaty shashqan ushqyn jańa urpaq júregine shókti degen osy emes pe. Kitaptyń sońynda «Tuzdyqsóz» degen atpen berilgen avtordyń «Usaq qylmys – joqshylyqtan, iri qylmys – toqshylyqtan», «Ertek bilmes egdeler – nemerege bógdeler», «Qyran joq jerde quzǵyn qutyrady», «Qudaidyń kúni kóp, biraq ǵumyr qysqa!» degen sekildi naqyl sózder toptamasy osy pikirimizdi rastap bekite túsedi.
Sezimińe erikti bere otyryp, shynaiylyqtan bir mysqal ajyramaý – sheberliktiń belgisi. Qairat jubailar jaily «Aiaýlylar» óleńinde:
Meiirimniń, sezimniń ieleri,
Adamzattyń sendersiń súieneri.
Aiaýlyńnyń bolmasa alaqany,
Qaida baryp mańdaiyń tireledi? –
dese, Táýelsizdik jaily jyryn:
Táýelsizdik – qun jetpeitin baǵalym,
Alyp júrý amanatyn babanyń.
Amanatqa jasalmasyn qiianat,
Eń áýeli, bil osyny qaraǵym! –
deýimen túiedi. Osyndai jandy baýrap alatyn, ánge suranyp turǵan óleńder Qairatta barshylyq eken. Qazirdiń ózinde Kákeńniń óleńine jazylǵan onǵa tarta ánder halyqqa taralyp ketkenin aita otyraiyq.
Biz qazaq degen jylqy minezdi halyqpyz. Qazaq ta, jylqy da tamyrdy qyrdan tartady, dalasyz ekeýi de jetim. «Abai» jýrnaly redaktsiiasynda belgili aqyn-jýrnalist Merǵali Ibraev ekeýmiz qatar otyratyn edik. Birde kabinetimizge taldyrmash jap-jas jigit kirip kelip: «Assalaýmaǵaleikým, aǵalar!» dep iile sálemin berdi de: «Merǵali aǵa, Sizden bata alýǵa keldim, buiymtaiym sol!» dep taq etti. Qazaqy salt «bata alý» umyt bolǵany qashan, sondyqtan Mekeń ekeýmizdiń bir-birimizge jalt qarai qalǵan sát áli esimde. «Týsań tý, qyr balasy, qazaqy az-zamat!» degen súisinistiń sáti edi bul.
Uly Abaidyń 150-jyldyq álemdik toiy qarsańynda bolǵan osy oqiǵadan beride Ertisten talai sý aqty. Aǵasynan bata alǵan inimiz ómirin tynymsyz izdenispen ótkerdi. Kemeldendi, tolysty. «Jyr-tolǵaq» atty jyrynda Qairat aqyn:
Ustatpaisyń jalyńnan, jumyr óleń,
Jumyr óleń – shyńdaǵy shymyr emen.
Perishteler áldilep túni boiy,
Áýreleidi saitandar kúnimenen.
...Dara sózde turǵan soń naq keregim,
Azabynan qalaisha jalt beremin?
Baýrap alar júrekti, jaýlap alar,
Aýyr keler tolǵaǵy tátti óleńniń, -
dep syr aqtarady. Óleńdi jumyr qylý aitýǵa ǵana ońai. Sóz joq, kez kelgen shyǵarmashylyqtyń, árbir óner týyndysynyń tolǵaǵy aýyr, joly taiǵaq, qiiasy jaltyr.
Qai ǵasyrda demeńiz, sýretker muraty – pendeniń sezimin oiatý, kókirek kózin ashý. Jaqsy óleń. Ony júrek-sanaǵa túsken mahabbat, meiirim dáni de, meili, adamdyq ilim shańyraǵyna shanshylǵan ýyq de, áiteýir, onyń belgisi – til men oi egizdigine saiady. Sol siiaqty sananyń sańylaýynan saýlaǵan san saýaldar jaýabyn izdeý de – aqyndyq mindet-missiia. Sol taýdai mindetti shirene kóterip, iyǵyna salǵan shaiyr shirkindi Tolaǵaiǵa balasam, Asekeń artyq aitypty dersizder ia demessizder.
Jinaq ataýyndaǵy dúldúldik - biik nysana, bálkim, ideal. Qairat ta qazaqtyń piri Abai siiaqty qalyń elimdi órge jetelesem deidi.
Armysyzdar, adamnyń ardalary,
Arda jandar aldymen ar baǵady.
Ózderińe ólshetip alsam deimin,
Qazynamdy qattalǵan qambadaǵy, -
dep bastalatyn jyry sonyń aiǵaǵy. Kindigi óleńge bailanǵan arqaly aqyn «Aqyndyq mindet» óleńinde ózindik kredosy men ustanymyn:
Júzi maiyp bolmasyn dep ótkirdiń,
Jaýrasam da jel ótinde kóp turdym.
Kórgenińdi kólegeisiz jetkizý,
Aqyn úshin naǵyz mindet dep bildim, -
deýimen tiianaqtai túsipti. Sóitip, jańa kitap ulttyq naqyshy aiqyn jyrlarmen sýsyndatady. Avtor qashanda adamnyń adamdyǵy - ar baǵý men tazalyqta dep úndeidi. Jáne «men -egemen eldiń oǵlanymyn» dep sóileidi. Qairat poeziiasynyń mándi erekshelikteri osylar siiaqty.
Tai arǵymaqqa ainalatyn kún týady. Keshegi jas Qairat Sabyrbai búgin qazaqtyń aidarly aqyndarymen teńesti, klassikterdiń ókshesin basty. Olai deitinim, kóz aldymyzda tolysyp jetilgen, kóne Semeidiń qazanynda qainaǵan Qairatta til men oi egiz, sóz arasynda bóten sóz joq. Sonysyna súisindim. Bes bólimge («Mejeli mezgil», «Nartolqyn», «Bolmysqa boilaý», «Táýelsizdik tolǵaýy» jáne «Jylqyshy jyry») jiktelgen jáne qai-qaisy da «Tilge jeńil, júrekke jyly tiip, Tep-tegis, jumyr kelsin ainalasy», - dep Abai qoiǵan talapqa sai jyrlardy ǵylymi sarapqa salý bizdiń mindetke kirmeidi, ol óz aldyna bólek eńbek.
Aita óter taǵy bir jáit, tap búgingi tarihi hálde rýhty kóterýdiń mańyzyn aityp jetkizý qiyn, Abaisha «tilim qysqa, ah!». Rýhty oiatý, dil men tildi jańǵyrtý – ótpeli saiasi naýqan bola almas! Jahandanýǵa jutylýdan qutqaratyn qudiret, iaǵni qazaqtyń qazaq bolyp qalýynyń kepili – osy rýhani jaǵalaýda ekeni talassyz aqiqat. Mine, eldiktiń týyn jelbirete aldyńǵy shepte júrgen, «Táýelsizdik – taýsylmaityn jyrymsyń», - dep ózi aitqandai, onyń jyrshysy hám jarshysy bolyp júrgen Qairat syndy tulǵany qadirleý kerektiginiń mánisi men syry osy arada demekpin.
Osymen, oi-sholýymyzdy qorytyndylaiyq. Táýliktiń kúndizi tórt mezgilge bólinedi: tań, sáske, besin jáne ymyrt. Soǵan sáikes adamnyń bes kúndik sholaq ǵumyryn da balalyq (tań), jigittik (sáske), kemeldik (besin) jáne kárilik (ymyrt) dep tórt shaqqa bóle qarasaq sóketi joq. Bul Qairat Zekenuly – shýaqty besininde degen isharatym. Joǵaryda biz azdy-kópti sóz etken kitap sonyń tamasha aiǵaǵy.
Óleń súier jurtshylyq atynan aitarym – sol shýaqty besiniń dúbirli bolsyn! Erttep mingen poeziia tulparyń kóz taldyrǵan kókjiekke jetkizsin, jolyń aq bolyp, meiirimdi Táńiriniń nuryna bólene bergin, aqyn baýyrym!
Asan Omarov,
abaitanýshy ǵalym.
