(نەمەسە تەۋەلسٸز ەلدٸڭ جىرشىسى تۋرالى بٸرەر سٶز)
تاياۋدا سەمەيلٸك اقىن قايرات زەكەنۇلى سابىرباەۆتىڭ «دٷلدٷلدەر دٷبٸرٸ» اتتى جىر جيناعى استانا قالاسىنىڭ «فوليانت» باسپاسىنان جارىق كٶردٸ. مەملەكەتتٸك تاپسىرىسپەن, كٶلەمٸ – 230 بەت. كٸتاپتا اۆتوردىڭ تاڭداۋلى تسيكل-جىرلارى مەن ەكٸ پوەماسى توپتالعان ەكەن. جەرلەسٸمٸزدٸڭ ٶلەڭدەرٸ قالالىق, وبلىستىق جەنە رەسپۋبليكالىق باسىلىمداردا كٶپتەن جارييالانىپ كەلەدٸ, سول ارقىلى شىعارماشىلىعىنىڭ بەل-بەلەسٸمەن بٸرشاما تانىسپىز. بٸراق جاۋھار جىرلار جٷيەلەنٸپ, بٸر جەرگە توپتالعاندا ەسەرٸ ٶزگەشە بولادى ەكەن. سول سەبەپتەن تٶمەندە جاڭا كٸتاپتى وقىرمانعا تانىستىرا وتىرىپ, كەيبٸر وي-پٸكٸرلەرٸممەن بٶلٸسكەندٸ جٶن سانادىم.
شٶلٸركەپ تاڭداي كەپكەندە مٶلدٸر قاينارعا تاپ كەلسەڭ, سول بال بۇلاققا باس قويماۋ مٷمكٸن بە? ەرينە, جوق. جۇتساڭ سٷيسٸنٸپ جۇتارىڭ, بٸر جۇتىمنان سوڭ, تاعى بٸر ٸشسەم ەكەن دەرٸڭ سٶزسٸز. مىنا جىر كٸتابىدا بٸرٸنشٸ پاراعىنان ٶزٸنە تارتا جٶنەلگەنٸ. ەۋەلگٸ «ەرتٸسٸم» دەگەن ٶلەڭٸندە اقىننىڭ:
ەرتٸسٸم مەنٸڭ – ەڭسەلٸم,
مەن دە بٸر سەنٸڭ بٶلشەگٸڭ.
تانىتىپ دەيٸم تۇراسىڭ,
تۇتاستىقتىڭ ٶلشەمٸن.
ەرتٸسٸم ەلگە تٸرەكسٸڭ,
بولايىق بٸز دە تٸلەكشٸڭ.
بۇلاق پەن مۇحيت اراسىن,
جالعاپ بٸر تۇرعان جٸبەكسٸڭ! –
دەگەنٸ ەركە ەرتٸستٸ كٷندە كٶرٸپ, ٶمٸر-دەۋرەندٸ سونىڭ جيەگٸندە ٶتكٸزٸپ كەلە جاتقان بارشامىزدىڭ دا جٷرەگٸمٸزگە جىلى تيەرٸ سٶزسٸز.
قايرات زەكەنۇلى ارۋلار مەكەنٸ – اياكٶز ٶڭٸرٸنٸڭ تۋماسى, ۇشار باسىنا قىراندار ۇيا سالعان اق شىڭدى اقشەۋلٸنٸڭ باۋىرىندا ٶسكەن ازامات. سول تۋعان جەرگە ساعىنىشى تۇنعان كٶپ جىرلار پەرزەنتتٸك سەزٸمٸنٸڭ كۋەسٸ.
كەكەڭ كٸتابىنا «دٷلدٷلدەر دٷبٸرٸ» دەپ ات قويعان. جىلقى سيمۆولىنا ەكپٸن بەرگەنٸ – جيناققا كٸرگەن جىرلاردىڭ ٷلكەن بٶلٸگٸن جەنە بٸر پوەماسىن جىلقى تٷلەگٸنە ارناپتى. بۇدان بٶلەك, اۋىل ٶمٸرٸنٸڭ پاناراماسىن كٶز الدىڭا ەكەلەتٸن «قىر قازاعى» سيياقتى تۋىندىلار ٶز الدىنا بٸر تٶبە. دٷلدٷلدٸك (ياكي جٷيرٸكتٸك) پەن وعان ۇمتىلىس, جىلقىعا سيياقتى, ادامعا دا تەن قۇبىلىس. بۇرىنعىلار: «ٶمٸر دەگەن بەيگە: شابان قالادى, جٷيرٸك وزادى» دەمەكشٸ, دٷلدٷلدٸك پەن اردالىقتى ارماندامايتىن كٸسٸڭ كەنە. سوندىقتان دا زامانداستار بەينەسٸ, ەل كەيپٸ, قوعام دەرتٸ جەنە سولارعا ەم ٸزدەۋدە – جيناقتا ورنىن ويىپ العان ارنالى تاقىرىپ بولۋى تابيعي زاڭدىلىق.
ەندٸ قايراتتىڭ پوەزييا ەلەمٸنٸڭ ەرەكشەلٸكتەرٸنە قايتىپ ورالايىق.
ەشكٸم ٶزٸن وسال جانعا تەڭەمەس,
ٶزٸمشٸلدەر ٶزگەلەردٸ ەلەمەس.
وسىناۋ بٸر ٶمٸرٸڭە ٶڭ بەرەر,
جول تاڭداۋ دا – جار تاڭداۋدان كەم ەمەس!
كەرەمەت! بۇل ٶمٸر جولى تۋرالى «جول تاڭداۋ» ٶلەڭٸنٸڭ قورىتىندى شۋماعى. اباي دانالىعى تٶككەن سەۋلە, شاپاعاتى شاشقان ۇشقىن جاڭا ۇرپاق جٷرەگٸنە شٶكتٸ دەگەن وسى ەمەس پە. كٸتاپتىڭ سوڭىندا «تۇزدىقسٶز» دەگەن اتپەن بەرٸلگەن اۆتوردىڭ «ۇساق قىلمىس – جوقشىلىقتان, ٸرٸ قىلمىس – توقشىلىقتان», «ەرتەك بٸلمەس ەگدەلەر – نەمەرەگە بٶگدەلەر», «قىران جوق جەردە قۇزعىن قۇتىرادى», «قۇدايدىڭ كٷنٸ كٶپ, بٸراق عۇمىر قىسقا!» دەگەن سەكٸلدٸ ناقىل سٶزدەر توپتاماسى وسى پٸكٸرٸمٸزدٸ راستاپ بەكٸتە تٷسەدٸ.
سەزٸمٸڭە ەرٸكتٸ بەرە وتىرىپ, شىنايىلىقتان بٸر مىسقال اجىراماۋ – شەبەرلٸكتٸڭ بەلگٸسٸ. قايرات جۇبايلار جايلى «اياۋلىلار» ٶلەڭٸندە:
مەيٸرٸمنٸڭ, سەزٸمنٸڭ يەلەرٸ,
ادامزاتتىڭ سەندەرسٸڭ سٷيەنەرٸ.
اياۋلىڭنىڭ بولماسا الاقانى,
قايدا بارىپ ماڭدايىڭ تٸرەلەدٸ? –
دەسە, تەۋەلسٸزدٸك جايلى جىرىن:
تەۋەلسٸزدٸك – قۇن جەتپەيتٸن باعالىم,
الىپ جٷرۋ اماناتىن بابانىڭ.
اماناتقا جاسالماسىن قييانات,
ەڭ ەۋەلٸ, بٸل وسىنى قاراعىم! –
دەۋٸمەن تٷيەدٸ. وسىنداي جاندى باۋراپ الاتىن, ەنگە سۇرانىپ تۇرعان ٶلەڭدەر قايراتتا بارشىلىق ەكەن. قازٸردٸڭ ٶزٸندە كەكەڭنٸڭ ٶلەڭٸنە جازىلعان ونعا تارتا ەندەر حالىققا تارالىپ كەتكەنٸن ايتا وتىرايىق.
بٸز قازاق دەگەن جىلقى مٸنەزدٸ حالىقپىز. قازاق تا, جىلقى دا تامىردى قىردان تارتادى, دالاسىز ەكەۋٸ دە جەتٸم. «اباي» جۋرنالى رەداكتسيياسىندا بەلگٸلٸ اقىن-جۋرناليست مەرعالي يبراەۆ ەكەۋمٸز قاتار وتىراتىن ەدٸك. بٸردە كابينەتٸمٸزگە تالدىرماش جاپ-جاس جٸگٸت كٸرٸپ كەلٸپ: «اسسالاۋماعالەيكۋم, اعالار!» دەپ يٸلە سەلەمٸن بەردٸ دە: «مەرعالي اعا, سٸزدەن باتا الۋعا كەلدٸم, بۇيىمتايىم سول!» دەپ تاق ەتتٸ. قازاقى سالت «باتا الۋ» ۇمىت بولعانى قاشان, سوندىقتان مەكەڭ ەكەۋمٸزدٸڭ بٸر-بٸرٸمٸزگە جالت قاراي قالعان سەت ەلٸ ەسٸمدە. «تۋساڭ تۋ, قىر بالاسى, قازاقى از-زامات!» دەگەن سٷيسٸنٸستٸڭ سەتٸ ەدٸ بۇل.
ۇلى ابايدىڭ 150-جىلدىق ەلەمدٸك تويى قارساڭىندا بولعان وسى وقيعادان بەرٸدە ەرتٸستەن تالاي سۋ اقتى. اعاسىنان باتا العان ٸنٸمٸز ٶمٸرٸن تىنىمسىز ٸزدەنٸسپەن ٶتكەردٸ. كەمەلدەندٸ, تولىستى. «جىر-تولعاق» اتتى جىرىندا قايرات اقىن:
ۇستاتپايسىڭ جالىڭنان, جۇمىر ٶلەڭ,
جۇمىر ٶلەڭ – شىڭداعى شىمىر ەمەن.
پەرٸشتەلەر ەلديلەپ تٷنٸ بويى,
ەۋرەلەيدٸ سايتاندار كٷنٸمەنەن.
...دارا سٶزدە تۇرعان سوڭ ناق كەرەگٸم,
ازابىنان قالايشا جالت بەرەمٸن?
باۋراپ الار جٷرەكتٸ, جاۋلاپ الار,
اۋىر كەلەر تولعاعى تەتتٸ ٶلەڭنٸڭ, -
دەپ سىر اقتارادى. ٶلەڭدٸ جۇمىر قىلۋ ايتۋعا عانا وڭاي. سٶز جوق, كەز كەلگەن شىعارماشىلىقتىڭ, ەربٸر ٶنەر تۋىندىسىنىڭ تولعاعى اۋىر, جولى تايعاق, قيياسى جالتىر.
قاي عاسىردا دەمەڭٸز, سۋرەتكەر مۇراتى – پەندەنٸڭ سەزٸمٸن وياتۋ, كٶكٸرەك كٶزٸن اشۋ. جاقسى ٶلەڭ. ونى جٷرەك-ساناعا تٷسكەن ماحاببات, مەيٸرٸم دەنٸ دە, مەيلٸ, ادامدىق ٸلٸم شاڭىراعىنا شانشىلعان ۋىق دە, ەيتەۋٸر, ونىڭ بەلگٸسٸ – تٸل مەن وي ەگٸزدٸگٸنە سايادى. سول سيياقتى سانانىڭ ساڭىلاۋىنان ساۋلاعان سان ساۋالدار جاۋابىن ٸزدەۋ دە – اقىندىق مٸندەت-ميسسييا. سول تاۋداي مٸندەتتٸ شٸرەنە كٶتەرٸپ, يىعىنا سالعان شايىر شٸركٸندٸ تولاعايعا بالاسام, اسەكەڭ ارتىق ايتىپتى دەرسٸزدەر يا دەمەسسٸزدەر.
جيناق اتاۋىنداعى دٷلدٷلدٸك - بيٸك نىسانا, بەلكٸم, يدەال. قايرات تا قازاقتىڭ پٸرٸ اباي سيياقتى قالىڭ ەلٸمدٸ ٶرگە جەتەلەسەم دەيدٸ.
ارمىسىزدار, ادامنىڭ اردالارى,
اردا جاندار الدىمەن ار باعادى.
ٶزدەرٸڭە ٶلشەتٸپ السام دەيمٸن,
قازىنامدى قاتتالعان قامباداعى, -
دەپ باستالاتىن جىرى سونىڭ ايعاعى. كٸندٸگٸ ٶلەڭگە بايلانعان ارقالى اقىن «اقىندىق مٸندەت» ٶلەڭٸندە ٶزٸندٸك كرەدوسى مەن ۇستانىمىن:
جٷزٸ مايىپ بولماسىن دەپ ٶتكٸردٸڭ,
جاۋراسام دا جەل ٶتٸندە كٶپ تۇردىم.
كٶرگەنٸڭدٸ كٶلەگەيسٸز جەتكٸزۋ,
اقىن ٷشٸن ناعىز مٸندەت دەپ بٸلدٸم, -
دەۋٸمەن تيياناقتاي تٷسٸپتٸ. سٶيتٸپ, جاڭا كٸتاپ ۇلتتىق ناقىشى ايقىن جىرلارمەن سۋسىنداتادى. اۆتور قاشاندا ادامنىڭ ادامدىعى - ار باعۋ مەن تازالىقتا دەپ ٷندەيدٸ. جەنە «مەن -ەگەمەن ەلدٸڭ وعلانىمىن» دەپ سٶيلەيدٸ. قايرات پوەزيياسىنىڭ مەندٸ ەرەكشەلٸكتەرٸ وسىلار سيياقتى.
تاي ارعىماققا اينالاتىن كٷن تۋادى. كەشەگٸ جاس قايرات سابىرباي بٷگٸن قازاقتىڭ ايدارلى اقىندارىمەن تەڭەستٸ, كلاسسيكتەردٸڭ ٶكشەسٸن باستى. ولاي دەيتٸنٸم, كٶز الدىمىزدا تولىسىپ جەتٸلگەن, كٶنە سەمەيدٸڭ قازانىندا قايناعان قايراتتا تٸل مەن وي ەگٸز, سٶز اراسىندا بٶتەن سٶز جوق. سونىسىنا سٷيسٸندٸم. بەس بٶلٸمگە («مەجەلٸ مەزگٸل», «نارتولقىن», «بولمىسقا بويلاۋ», «تەۋەلسٸزدٸك تولعاۋى» جەنە «جىلقىشى جىرى») جٸكتەلگەن جەنە قاي-قايسى دا «تٸلگە جەڭٸل, جٷرەككە جىلى تيٸپ, تەپ-تەگٸس, جۇمىر كەلسٸن اينالاسى», - دەپ اباي قويعان تالاپقا ساي جىرلاردى عىلىمي ساراپقا سالۋ بٸزدٸڭ مٸندەتكە كٸرمەيدٸ, ول ٶز الدىنا بٶلەك ەڭبەك.
ايتا ٶتەر تاعى بٸر جەيت, تاپ بٷگٸنگٸ تاريحي حەلدە رۋحتى كٶتەرۋدٸڭ ماڭىزىن ايتىپ جەتكٸزۋ قيىن, ابايشا «تٸلٸم قىسقا, اھ!». رۋحتى وياتۋ, دٸل مەن تٸلدٸ جاڭعىرتۋ – ٶتپەلٸ ساياسي ناۋقان بولا الماس! جاھاندانۋعا جۇتىلۋدان قۇتقاراتىن قۇدٸرەت, ياعني قازاقتىڭ قازاق بولىپ قالۋىنىڭ كەپٸلٸ – وسى رۋحاني جاعالاۋدا ەكەنٸ تالاسسىز اقيقات. مٸنە, ەلدٸكتٸڭ تۋىن جەلبٸرەتە الدىڭعى شەپتە جٷرگەن, «تەۋەلسٸزدٸك – تاۋسىلمايتىن جىرىمسىڭ», - دەپ ٶزٸ ايتقانداي, ونىڭ جىرشىسى ھەم جارشىسى بولىپ جٷرگەن قايرات سىندى تۇلعانى قادٸرلەۋ كەرەكتٸگٸنٸڭ مەنٸسٸ مەن سىرى وسى ارادا دەمەكپٸن.
وسىمەن, وي-شولۋىمىزدى قورىتىندىلايىق. تەۋلٸكتٸڭ كٷندٸزٸ تٶرت مەزگٸلگە بٶلٸنەدٸ: تاڭ, سەسكە, بەسٸن جەنە ىمىرت. سوعان سەيكەس ادامنىڭ بەس كٷندٸك شولاق عۇمىرىن دا بالالىق (تاڭ), جٸگٸتتٸك (سەسكە), كەمەلدٸك (بەسٸن) جەنە كەرٸلٸك (ىمىرت) دەپ تٶرت شاققا بٶلە قاراساق سٶكەتٸ جوق. بۇل قايرات زەكەنۇلى – شۋاقتى بەسٸنٸندە دەگەن يشاراتىم. جوعارىدا بٸز ازدى-كٶپتٸ سٶز ەتكەن كٸتاپ سونىڭ تاماشا ايعاعى.
ٶلەڭ سٷيەر جۇرتشىلىق اتىنان ايتارىم – سول شۋاقتى بەسٸنٸڭ دٷبٸرلٸ بولسىن! ەرتتەپ مٸنگەن پوەزييا تۇلپارىڭ كٶز تالدىرعان كٶكجيەككە جەتكٸزسٸن, جولىڭ اق بولىپ, مەيٸرٸمدٸ تەڭٸرٸنٸڭ نۇرىنا بٶلەنە بەرگٸن, اقىن باۋىرىم!
اسان وماروۆ,
ابايتانۋشى عالىم.
