Aqseleý aǵa Seidimbek týraly jazý kópten tolǵandyryp júrgen oi edi. Kóziniń tirisinde óz basym aǵany, bir jaǵynan, áriptes-folklorshy ǵalym retinde, ekinshi jaǵynan, qazaqi dástúrdegi soiymyz bir bolǵandyqtan arqa tutatyn edim. Soiyn bilýimiz onyń familiianyń ornyna «Taraqty Aqseleý» dep jazǵannan keiin paida bolǵan tanym bolsa, folklorshy ǵalym retindegi tanystyǵymyz 1993 jyldyń aqpan aiynan bastaldy. Ol kezde Ahań M.Áýezov atyndaǵy ádebiet jáne óner institýtynyń «Folklor jáne qoljazba» bóliminde ǵylymi qyzmetker bolatyn.
Ótken ǵasyrdyń 90-jyldary Qazaqstan táýelsizdik alyp, eldiń eńsesi kóterilgen, jumysqa bel sheshe, erekshe qarqynmen, qyzýmen kirisken kezeń edi. Qostanai ólkesinde tyńnan ashylǵan Qazaq filologiiasy fakýlteti basshysynyń oqý jumysy jónindegi orynbasary retinde Almatydaǵy belgili oqý oryndarynyń tájiribelerin igerý maqsatynda sol kezdegi astana – Almatyǵa issaparmen kelgen kezim edi. Úsh-tórt kúnge sozylǵan issapar aiaqtalyp, sharýa yńǵailana bastaǵannan keiin, Qyzylordadan Qostanaiǵa Bilim ministrliginiń joldamasymen attanarda fakýltet dekany bolǵan ustazymyz Baǵdat Káribozovtyń: «QazMÝ-dan (respýblikaǵa belgili ǵalymnyń familiiasyn atap) ǵylymi jetekshilikke ǵalym taýyp beremin, Almatyǵa barsań, maǵan telefon soq, men seni QazMÝ-men bailanystyramyn», – degen ýáde-sózin «berik ustanyp», ǵylymi jetekshi belgilep, taqyryp bekitip alýdy jón sanadym.
Ókinishke qarai, Qyzylordadaǵy B.Káribozov aǵamyzǵa habarlasa almai, pushaiman bolyp Qostanaiǵa keri qaitqaly jatyr edim. Sol kezde Almatyda qostanailyq áriptesim ári joldasym Qanybek Bijanov degen azamat Ǵylym Akademiiasynda ǵylymi tájiribeden ótip júrgen edi. Ol – QazMÝ-dyń túlegi. Qasynda Til bilimi institýtynda aspirant bolyp júrgen M.Sabyrov degen joldasy bar. Ekeýi ózderi oqyǵan oqý ornynyń jataqhanasyna ornalasqan eken. Solarǵa jaǵdaiymdy aityp edim, olar Akademiia ǵalymdaryna jolyǵyp, taqyryp alýdy keńes etti. Qysqasy, kelesi kúni Q.Bijanov tájiribeden ótip jatqan M.Áýezov atyndaǵy ádebiet jáne óner institýtynyń folklor jáne qoljazba bólimine jol tarttyq.
Bólim basshysy Q.Bijanovtyń ǵylymi jetekshisi – Shákir Ybyraev. Qanekeń meni tanystyryp, maqsatymdy aitqannan keiin ol bólimde otyrǵan ózge kisilermen keńesip, aqyldasa bastady. Bir kezde tórde otyrǵan bólim basshysynyń sol jaǵynda aqsary kelgen, boishań kisi sóz aldy. Sóz saptaýy bólek, sóilemderi kisini uiytatyn oramdy, oily eken. Qanekeń maǵan sybyrlap: «Bul kisi Aqseleý Seidimbekov degen taraqty aǵań bolady», – dedi.
– Sháke, bul jigit at terletip sonaý alystaǵy Qostanaidan kelgen eken, – dedi ol, – bul ólke qazaqtyń birtýar azamattary shyqqan qadirli jeri ǵoi, sondyqtan sol jaqta mynaý Qanybek bir kózimiz ben qulaǵymyz bolsa, myna jigit ekinshi kózimiz ben qulaǵymyz bolyp otyrsyn. Taqyryp bereiik, bul jigitti de ózińizge alyp, eki jigitke qos par at jekkendei etip, jetekshilik etseńiz, durys bolar edi, – dedi.
Shákir aǵamyz oǵan:
– Aqa, sózińiz oryndy, biraq maǵan ol jumys aýyr tier. Doktorlyq dissertatsiiamnyń jumysy qaýyrt bolyp jatyr. Bul jigitti Sekeńe usynaiyq, ol kisi ǵylymǵa yntasy bar jigit bolsa, usynar taqyryptarym bar edi dep aityp edi. Men oǵan telefon soǵaiyn, ne der eken?, – dep jaýap qatty.
Sóitip, ol dereý telefon shalyp, bir kisimen sóilese bastady. Baiqaimyn: Shákir aǵamyzdyń bappen sóilegen sózi men biiazy úninde syi-qurmet taby erekshe sezilip tur. Meniń joldasym sybyrlap: «Sekeń dep jatqany – VAK-tyń tóraǵasy Seiit Qasqabasov»,– dedi.
VAK degenniń ne nárse ekenin túsinbesem de, mańyzdy mekeme ekenin ishtei uǵyndym. Bir kezde Shákir aǵamyz:
– Sekeńniń sharýasy óte qaýyrt, shetelge shyqqaly otyr eken. Jetekshilikke kelisimin berip, Abylai han týraly ańyzdardy taqyryp etip berýdi usyndy. Bul jigit ózi de erteń eline júrgeli otyr eken, sondyqtan tús aýa bólimniń jinalysyn ashyp, Sekeń usynǵan taqyrypty bólimde bekiteiik. Sodan keiin institýttyń Ǵylymi keńesine usynarmyz. Óziń kelesi jyly aspirantýra, ol bolmasa, ǵylymi tájiribe alyp, bizge kel, – dedi.
Aqsary kelgen kisi:
– Bárekeldi, táýelsizdikke deiin zertteý múmkin bolmaǵan tyń taqyryptardyń biri eken. Onyń ústine ataqty Abylai han týraly. Sen, baýyrym, tarihta bolmaǵan jaǵdaidy basyńnan keshirip otyrsyń. VAK-tyń tóraǵasynan telefonmen taqyryp alý degen buryn-sońdy bolmaǵan. Seiit Asqaruly – talaby qatty ataqty ǵalym. Ol kisiniń mektebinen ótý, taǵylym alý degen úlken abyroi. Osyny umytpa! – dedi.
Osylaisha, Ahań maǵan qazaqtyń kórnekti ǵalymy Seiit Qasqabasovtan taqyryp alyp, jetekshi etip alýyma óz septigin tigizdi. Sóitip, sol kúni tús aýa bólimniń jinalysynda taqyryp bekitilip, erteńine Qostanaiǵa keri tartyp ketken jaiym bar edi. Bir jyldan soń, 1994 jyly kúz aiy qyrkúiekte arnaiy ǵylymi joldama alyp, Ǵylym Akademiiasynyń Ádebiet jáne óner institýtyna keldim. Sol kezde Ahańmen jii kezdesip, tildesý, suhbattasý, keńirek tanysý múmkindigi týdy. Jetekshim – Seiit aǵa ál-Farabi atyndaǵy QazMÝ-diń Nikolsk bazarynyń janynda ornalasqan biliktilikti kóterý institýtynyń jataqhanasynan bólme alyp bergen bolatyn. Qasymda Qaraqalpaqstannan doktorlyq dissertatsiia jazý úshin kelgen bir kisi bar. Bir kúni ol maǵan: «Keshkilik bólmege erterek kel. Aqseleý Seidimbek pen Shákir Ybyraevty shai ishýge shaqyryp otyrmyn, birge bol», – dedi. Ahań otyrysta «Sóilese – sózdiń shesheni, tolǵansa – tereń oidyń kósemi» ekenin tanytyp, kosa áńgime aitty.
Shákeń ony álsin-álsin «Ahań buǵan ne dedi eken?» dep kótermelep, qolpashtap otyrdy. Sol otyrysta Ahań ne sebepten familiia ornyna óziniń shyqqan soiyn – Taraqtyny jazyp júrgenin aitty. « – Muny rýymdy kórseteiin, maqtanaiyn dep, bolmasa taipalyq sananyń jalaýyn jelbiretip júrgen joqpyn. Orystyń dástúrinen ornyqqan «ov»-tan qutylýdyń bir ádisi retinde qoldanyp júrmin. Bir kúni qyzyq oqiǵa boldy. Onomastika jónindegi respýblikalyq keńestiń múshesi edim. Birde onomastika máselesi jóninde respýblikalyq keńes otyrysy ótti. Sonda qazaq arasynda, sonyń ishinde ziialylardyń rýdy familiia etip alý kórinisi qatty synaldy. Meniń de atym ataldy. Men óz oiymdy aittym. Daý-talas týdy. Sonda akademik Manash Qozybaev turyp bylai dedi: «Rýdy familiia etip alý, el-jurt arasyna iritki salýy, táýelsizdik alyp jatqan jas memleketimizdiń birligin buzýy múmkin. Sondyqtan mundai dástúrge áýes bolmaiyq. Aqseleýge bul jarasady. Oǵan ruqsat bereiik. Osymen áńgime támam bolsyn», – dedi. Osylaisha, tegimdi respýblikalyq onomastikalyq keńes arqyly, Manash aǵanyń arqasynda «aýyzsha bekitip» alǵanmyn dep, – kúldi.
Sol joly ol kisi maǵan óziniń «Kúi shejire» atty zertteý kitabyn avtorlyq qoltańba jazyp, syiǵa tartty. Qoltańba jazylǵan aiqara bettiń bir jaǵynda Ahańnyń ózi salǵan avtoportreti beinelengen. Qoltańbada: «Qadirli baýyrym Almasqa aǵalyq aq kóńilimmen usynamyn. S.Aqseleý. 15.11.94 j» – dep jazylǵan edi. Ahańnyń qoltańbasy túsken atalmysh kitap Ahańnyń bizder stýdenttik jyldary qumarta oqyǵan «Kúńgir-kúńgir kúmbezder», «Sonar» atty kitabynyń qatarynan qurmetpen oryn tapty, qazir de kitaphana qorymyzda saqtalyp tur.
«Kúi shejire» kitabyn keńeite, ǵylymi apparattarmen tolyqtyra otyryp, Ahań Seiit Asqarulynyń jetekshiligimen doktorlyq dissertatsiia qorǵady. Onyń dissertatsiia qorǵaǵan oqiǵasyn Seiit aǵa razy keiippen bylaisha eske alyp otyratyn: «Astanadan Almatyǵa institýtqa direktor bolyp qaita oralǵan kezim edi. Aqseleý kelip aqyldasty: «Ózińiz bilesiz, qazaqtyń kúi ónerine qatysty birneshe zertteý kitabyn shyǵardym. Solardyń negizinde, doktorlyq jumysty qorǵasam qaitedi», – dedi. Men aittym: «Zertteý kitaptaryń ǵylymi ortaǵa tanys. Jurtshylyq seni jaqsy biledi. Endi, sen sol zertteýlerińdi ǵylymi júiege salyp, taldap, saraptap, dissertatsiia jaz, jurt aldynda qorǵa», – dedim. Ol: «Endeshe, siz ǵylymi jetekshi bolyńyz», – dep qolqa saldy. Sóitip, M.Áýezov erekshe yqylaspen atap ótken qazaqtyń kúi-ańyzdary taqyrybyn oǵan berdim. Aqseleý doktorlyǵyn qorǵaǵan ǵylymi keńes otyrysyna ataqty ǵalymdarmen qatar, Asanáli Áshimov bastaǵan bir top óner qairatkerleri qatysty. Ǵylymi keńes – belgili ǵalymdar men qazaq óneriniń maitalmandary bas qosqan alqaly jiynǵa ainalyp ketti. Keńesti zorǵa japtyq».
Doktorlyq dissertatsiia qorǵaǵannan keiin Ahań Almatydan Astanaǵa aýysyp, L.Gýmilev atyndaǵy Eýraziia ulttyq ýniversitetine oqytýshylyq qyzmetke ornalasty. Bir kúni, umytpasam, 2004 jyly bolsa kerek, Astanaǵa jol túsip, Ahańa sálem berýge baryp, Eýraziia ýniversitetiniń bas ǵimaratynda jolyqtym. Qal-jaǵdaiymdy bilgennen keiin, ǵylym jaǵyna oiysyp, doktorlyq dissertatsiia týraly surady. Qazaq handyǵyna bailanysty taqyrypty jetekshimmen kelisip, bekitkenimdi, biraq áli bel sheship kirispegenimdi aittym. Sonda ol kisi maǵan bylai dedi: «Búiirdegi Qostanaida báigege túsip júrsiń. Senimen básekelesetin kisi qatary sirek. Sodan sen báigeniń sóresine oq boiy ozyp kelesiń de: «Oipyrm-ai, ózim keremet ekenmin ǵoi», – dep razy bolasyń. Jeke-dara júrip, kandidattyqtyń býyna maldanyp qalypsyń. Ýaqyt tez ótip ketedi. Doktorlyq qorǵaý jolyna tús. Ol úshin ǵylymi orta kerek. Astanaǵa ǵalymdar jinalyp jatyr. Osynda aýys. Almatyǵa da, Sekeńe de (S.Qasqabasovqa) jaqyndaisyń. Jumysqa ornalasýǵa men kómekteseiin. Mynaý Zań ýniversitetiniń rektory Maqsut Nárikbaevpen jaqsy tamyrlyǵym bar edi. Oǵan bir ótinish aitaiyn, seni jumysqa al dep. Sózimdi jerge tastamas.Az-maz saǵat alyp, doktorlyǵyńdy óndire jazyp shyǵýyń kerek», – dedi.
«Oilanaiyn» dep «taim-aýt» alyp, elge tarttym. Qostanaida 9 jyl jataqhanada turyp, júregimiz shailyǵyp qalǵandyqtan ba, úi-kúi joq Astanaǵa aýysýǵa bata almadym. Qostanaida qalyp, shyqpai qoidym. Biraq Ahańnyń aqylynan keiin «qamshyny basyp» 2009 jyly Seiit Qasqabasovtyń jetekshiligimen doktorlyq dissertatsiia qorǵap shyqtym. Dissertatsiiaǵa pikir beretin jetekshi uiym bolyp Eýraziia ýniversitetiniń qazaq ádebieti kafedrasy bekitildi. Ereje boiynsha, talqylaýǵa folkloristika salasynan úsh ǵylym doktory bolýy tiis. Ahań jýrnalistika kafedrasynyń professory edi. Sondyqtan qazaq ádebieti men jýrnalistika kafedralary birigip otyrys ótkizip, doktorlyq dissertatsiialyq jumysymdy talqylady. Oń sheshimin shyǵardy.
Jańa astanada Ahań alqaly jiyndardyń, keleli keńesterdiń bel ortasynda júrdi. Táýelsiz eldiń Esil boiyndaǵy jańa astanasy Ahańnyń qazaq álemin zerttep júrgen izdenisiniń rýhyna jaqyn bolatyn. Sondyqtan ol Astanada týǵan halqyna asa úlken shabytpen qyzmet jasady. Elbasy jańa rezidentsiiaǵa – Aqordaǵa kirgende, qazaqtyń han kótergende jasaityn kóne tól rásimin yrymdaý kórinisine qatysyp, Ordaǵa alǵashqylardyń biri bolyp kirdi. Aqorda tórinde Prezidentke bata bergen (M.Joldasbekov, Á.Kekilbai) úsh tulǵanyń qatarynda boldy.
Ahańnyń Astanadaǵy kezeńi men sonaý HÚI ǵasyrda Qasym handyǵyndaǵy Oraz-Muhammed hannyń janynda qyzmet atqarǵan Qadyrǵali Jalaiyridiń beinesimen shendestiremin. Resei patshalyǵyna tutqyn bolyp túsken Oraz-Muhammed ar aldyndaǵy adaldyǵy men erlik isteri arqasynda Qasym handyǵynyń taǵyna otyrǵandyǵy belgili. Sol oqiǵanyń qurmetine Qadyrǵali Jalaiyri ataqty «Jami at-taýarih» (ǵylymǵa tanylǵan ataý) atty Shyńǵys hannan Qazaq handaryna deiin ulasqan bileýshilerdiń shejiresin jazady. Han taǵynyń janynan oryn alady. Eńbektiń sońǵy sózderiniń sóresine «taraq tańbaly Qadyrǵali bi Jalaiyri» degen málimetti qaldyrady. Atalmysh eńbek 400 jyl ótken soń, taraq tańbaly Aqseleý Seidimbektiń Alty Alashtyń shejiresi jinaqtalǵan «Qazaqtyń aýyzsha tarihy» atty týyndysymen Astana tórinde qaita jańǵyryp, laiyqty jalǵasyn tapty.
Osy joldardy oi kózimen oqyǵan oqyrman: «bul ne tylsym, bolmasa ne qudiret, álde taǵdyr ma?» degen saýal tastaýy múmkin. Bizde sol saýaldyń «shatyryn panalap», qalam súikep otyrǵan jaiymyz bar. Sanamyz shiyrlai almaityn qudiret syrlaryn tek materialdyq bolmysqa súiengen túisikpen uǵynyp, túiindeitin tolyq emes túsinigimiz bar. Ol mynaǵan saiady: bul ómirdiń máni – árqashan jalǵastyq taýyp otyrýymen mańyzdy, maǵynaly ári sándi. Ahań tula boiymen kóne qazaq mádenietiniń jańa myńjyldyqtaǵy jańǵyryǵy, jalǵasy, ózgeshe sáni bolyp qaldy. Mádeniet bolmysy myqty tulǵalarmen jańarady. Ahań syndy týma talanttardyń ómiri men shyǵarmashylyǵy – sonyń dáleli.
Almasbek Ábsadyq,
filologiia ǵylymdarynyń doktory,
A.Baitursynuly atyndaǵy QMÝ professory
