Búgingi kúni QMDB Azamattarymyzdyń boiynda islam týraly durys kózqarasty, patriotizmdi qalyptastyrý, qazaqstandyq musylmandardy Ábý Hanifa mazhabynyń tóńiregine biriktirý máseleleri ózimizdiń uly islam oishyldarymyzdyń muralaryn zertteý, sondai-aq qazaq halqynyń mádenieti men rýhaniiaty úshin Ábý Hanifa mazhabynyń tarihi mańyzdylyǵyn ǵylymi turǵyda negizdeý salalarynda keńinen zertteý jumystaryn qolǵa alýdy kózdeidi.
Ol úshin QMDB men birqatar qazaqstandyq islamtanýshylar qazirdiń ózinde osyndai jumystar júrgizip otyr. Ony sózsiz keńeitip, júielendirý qajet. Sondyqtan, bul jerde Ǵulamalar keńesi úilestirýshi ról atqarýy kerek.
Shariǵattyń negizgi jáne túpkilikti maqsatynyń ózine sai erekshelikteri bar jáne olar úsh topqa bólinedi:
Darýriiat – adamzat úshin birinshi qajettilikter;
Hajiiat – adamzat úshin ómirlik qajettilikter;
Tahsniiat – molshylyq jáne ómirdi jaqsartý.
Shariǵat Quran men Súnnetke negizdele otyryp bazalyq bes túpkilikti maqsatqa shaqyrady:
- dini senimdi qorǵaý;
- jandy qorǵaý;
- sanany (aqyl) qorǵaý;
- urpaqty qorǵaý;
- múlikti qorǵaý.
Dini senimdi qorǵaý.
Quran Kárimniń Isra súresiniń 23 aiatynda: «Rabbyń, ózine ǵana ǵibadat etýlerińdi, áke-sheshege jaqsylyq qylýlaryńdy ámir etti» - dep, buiyrady. Dindi qorǵaý shariǵattyń túpkilikti maqsaty bolyp birinshi kezekte kelesini qamtidy. Olar, ar-ujdan erkindigi jáne din ustaný bostandyǵy, adam quqyǵy men bostandyǵy.
Jandy qorǵaý.
Adam Jaratýshynyń aldynda óziniń osy álemdegi ómiri úshin jaýapty. Sanaly aqyly jáne myqty densaýlyǵy bar adam mańdai terin tógip adal eńbek etýi tiis jáne basqalaryna materialdyq turǵydan táýeldi bolmaýy kerek. Sonymen qatar, muqtajdarǵa qol ushyn berý, kedeilerge, qaripterge, káriligi jetkender men jetimderge kómektesý dinniń negizgi tirekteriniń biri bolyp sanalady.
Sanany (aqyl) qorǵaý.
Din iliminiń negizi boiynsha, esirtkish jáne alkogoldik zattardy qoldanýǵa qarsy bizdiń tánimizdi Jaratýshy jaratty jáne tek qana Oǵan tiesili. Sondyqtan, tánge ziian tigizetin nárseniń bárine tiym salynady. Óz ózine qol jumsaý jáne osyǵan itermeleitinniń barlyǵy tiym salynǵan (haram) bolyp tabylady. Ártúrli tásildermen máńgúrt qylý jáne t.b. da haram amalǵa jatady. Sanany qorǵaý barlyq adamnyń laiyqty bilim alýy, sonyń ishinde joǵary bilim alýdy, bilim jáne ǵylymdy, mádeniet jáne ónerdi qamtidy.
Urpaqty qorǵaý.
Islam jáne otbasy. Islam jer betinde ómir súrýdiń belgili erejelerin Quran arqyly adamdarǵa kórsetip berdi. Er kisilerdiń áieliniń aldyndaǵy jaýapkershilikteri jáne áiel adamnyń kúieýiniń aldyndaǵy jaýapkershilikteri bolady. Er adam otanyn jáne bala-shaǵasyn qorǵaýǵa mindetti.
Múlikti qorǵaý.
Múlik adam bostandyǵynyń materialdyq negizi. Adam balasynyń adal eńbekpen tapqan múlikti ielenýine jáne ony basqalarynyń zańsyz tartyp alýynan qorǵaýǵa quqyǵy bar. Memleket belgilegen zańdar sheńberinde jáne dini úkimdermen bekitilgen ártúrli alymdardan (salyq, zeket, sadaqa, qaiyrymdylyq kqmek kórsetý) bas tartýǵa quqyǵy joq.
QMDB Ǵulamalar keńesimen birlese otyryp, dini ustanymdar men pátýalarǵa baqylaý jasaýdy kúsheitýi mańyzdylyqqa ie bolyp otyr. Bilikti maman retinde dinge senýshilerge dini ilimniń tájiribelerin túsindirip otyrýlary kerek, qoǵamdyq ómirdiń ózekti jaǵdailaryn eskerýleri tiis. Sondyqtan, olar qazirgi zamanǵy qazaqstandyq zańnamalarǵa qatysty bolýy qajet. Budan basqa, ýaǵyzshylar islamdyq dogmanyń negizinde jalǵan islamdyq ilimderdiń maǵynasyn dáleldi ári dáiekti túrde ashyp kórsetýleri kerek.
Imamdar men QMDB qyzmetkerleriniń dinge senýshilermen tikelei jumys júrgizý isterin jolǵa qoiyldy. Mundai jumys eń aldymen meshitterde ornaýy kerek. Imamdar tek bes ýaqyt namaz oqýmen ǵana shektelmeýi kerek. Meshit ejelden beri tek ǵibadat jasaý orny ǵana bolǵan joq qoi. Islamdaǵy meshit, bul musylman qaýymynyń mádeni, qoǵamdyq jáne saiasi ortalyǵy. Munda barsha islam tarihynyń dáýirinde islam qaýymnyń barlyq múshelerine qatysy bar sheshimder qabyldanyp, olar jariia etilip otyrǵan, munda sońǵy jańalyqtardan habardar bolyp otyrǵan, bir-birimen tanysyp, áńgime-dúken qurǵan.
Osy turǵyda, imamnyń meshittegi róli tek rásimdik tájiribelerdi ǵana jasaýmen shektelmeýi tiis. Imam dinge senýshilermen áńgimelesýleri kerek, islam ilimi máseleleri siiaqty álemdik ómirdiń problemalarymen de bólisý úshin osyndai áńgimelesýlerdiń kún tártipterin jasaý kerek. Ol únemi adamdarmen jumys júrgizýi kerek, ol tartymdy ári qyzyqty bolýy kerek. Sondai-aq, BAQ-daǵy jaǵdai siiaqty QMDB halyq arasynda barlyq deńgeidegi imamdardyń bedeliniń reitingisin merzim saiyn jańalap otyrý qajet. Onyń ishinde meshitke kelip turatyn dinge senýshiler arasynda áleýmettik saýalnamalar júrgizý kerek. Mundai saýalnamalar dinge senýshilerdiń kóńil-kúileri men qyzyǵýshylyqtaryna monitoing júrgizýge múmkindik beredi. Monitoringtiń nátijesin eskere otyryp, tiisti sharalar qabyldaý qajet bolady.
Osymen birge, múftiiattyń BAQ-men júrgizetin jumysynyń timidiligin arttyrý mańyzdy bolyp otyr. QMDB tarapynan osyndai BAQ-nyń redaktsiialyq saiasatyna baqylaý jasaýyn kúsheitý qajettiligi týyndaýda. QMDB baspa basylymdary men internet saity tek dini máselelerdi ǵana emes, sonymen birge zaiyrly máselelerdi de jariialaý kerektigi mańyzdy bolyp otyr. Mundai materialdar qyzyqty etip ázirlenýi kerek, áleýmettik psihologiia zańdaryn eskere otyryp, qazirgi zamanǵy aqparattyq tehnologiialardy paidalaný arqyly aýditoriiaǵa jetkizilýi kerek. QMDB táýelsiz áleýmettik saýalnama jumystarynyń kómegimen ret-retimen óz BAQ-nyń reitingisin jańalap otyrýy kerek. Osyndai monitoringtiń nátijelerin eskere otyryp, tiisti redaktsiialyq túzetýler engizýi qajet.
QMDB islamdyq ilim men nieti adal, memleketke senimmen qaraityn azamattar arasynda bilikti toptar jasaqtaý qajet jáne turaqty negizde osy toptardyń músheleriniń respýblika meshitterinde dinge senýshilermen kezdesýlerin ótkizýdi qamtamasyz etýi kerek. Onda islamnyń hanafittik mazhabynyń negizderin, jalǵan islamdyq radikaldy ideialardyń qaýiptiligin, basqa da mazalap júrgen máselelerge túsinik beretin bolady. Mundai toptar imamdarǵa halyqpen jumys júrgizý kezinde erekshe qoldaý kórsetetin bolady.
Budan basqa, QMDB-nyń qoǵamnyń ózekti áleýmettik problemalarynan alshaqtyǵyn igerý qajettiligi oryn alyp otyr. Álemdik tájiribe iri-iri konfessiialar men dini uiymdardyń áleýmettik doktrina dep atalatyn qujattary bar ekenin dáleldep otyr. Ol, konfessiianyń zaiyrly ómirdiń ózekti máselelerine qatynastary kórsetilgen qujattar.
QMDB-nyń da Ǵulamalar keńesimen birlese otyryp, osyndai áleýmettik doktrina ázirleýine bolady. Mundai qujat qazaqstandyq islam iliminiń ustanymdaryn negizge ala otyryp, musylmandardyń zaiyrly qoǵamnyń mańyzdy máselelerine degen qatynastaryn ashyp kórsetýi qajet (memleket, adam quqyqtary, soǵys pen beibitshilik, salaýatty ómir salty, basqa ulttarǵa, dinderge, jalǵan dini uiymdarǵa degen qatynas, moral men imandylyq, bilim, ǵylym, mádeniet jáne t. b.). Osy oraida, ózara úndestikke qol jetkizýge, islamdyq qundylyqtary men qazirgi zamanǵy zaiyrly qoǵamnyń printsipteri, onyń shynaiylyǵy arasyndaǵy ózara qabysý núktesin tabýǵa, jańǵyrýǵa múmkindik týǵyzýy qajet bolady.
(Material QMDB-nyń maquldaýymen jariialandy)
Aǵabek Qonarbaiuly,
QMDB-nyń baspasóz hatshysy
