Sýret ashyq derekkózden alyndy
Jońǵar shapqynshylyǵy qazaq halqyna qai tustan bastalǵan? Biz mektep qabyrǵasynda oqyp júrgende tarihta «jońǵar» dep atalǵan qalmaqtar Alataýdyń shetki silemderi arasynan oryn tepken, keiinnen áigili «Jońǵar qaqpasy» atalyp ketken tustan beri ótip (Alakóldiń sol jaq jaǵalaýynan ary birshama jer), kóktemgi alasapyran kezinde qazaqtarǵa oilamaǵan tustan shabýyl bastaǵan dep oqitynbyz.
Sol uǵym sanamyzda berik qalyptasty.
Degenmen osy naqtylanǵan pikirge qarama-qaishy oi kezinde gazet tapsyrmasymen Shyǵys Qazaqstan oblysy Úrjar aýdanynyń Baqty kedeninde bolǵanymda kelgeni bar. Sodan beri on tórt jyl ótipti. Aýdan ortalyǵynan mingen taksimen uzaq jolda kele jatyp, kólik júrgizýshisimen áńgime-dúken quryp otyrdyq.
Jolda Emil ózeninen ótip, Baqty aýylyna jaqyndap qalǵanda júrgizýshim: «Estigen bolarsyz, jańaǵy ótken Emil ózenine jaqyn aralyqta burynǵy Jońǵar – Qalmaq handyǵynyń ortalyǵy bolǵan qalashyq bar, – dep áńgimeni qozdata tústi. – Osy ólkeniń turǵyndary bul qalashyqty jaqsy biledi, – dep qosyp qoidy. – Sonyń bireýi menmin». Qasymda otyrǵan júrgizýshiniń aitqandary meni qatty qyzyqtyrdy. «Osy aradan alys pa?» – dedim oǵan qarap. Júrgizýshi kezinde sol jerde bolǵanyn jáne kórip qaitqanyn aitty. «Bul jerden kóp alys emes. Shamamen 14-15 shaqyrymdai-aý», – dedi ol. Árine, týǵan el tarihynyń qyr-syryn tereń bilý men úshin óte qyzyqty bolatyn. Qalam ustaǵan adam bolǵan soń, atamekenimizdiń qupiia syryna, jumbaǵyna yntyzar keletinimiz shyndyq emes pe? «Qosymsha aqsha tóleiin, qaitar jolda soǵan soǵa ketsek qaitedi?» – degenime júrgizýshi kelise ketti. Birazdan keiin ol: «Barlyq taýy men Jalańashkóldiń aralyǵynda ornalasqan Shyńǵys han saiyn bilesiz be?» – degeni. «Burynnan estýim bar, – dedim oǵan jaýap qaitaryp. – Shyńǵys han Qytaidy shabýǵa bara jatyp, sol arada qalyń áskerimen bir túnep, ary asqan kórinedi. Iá, bul shyndyq», – dedim qasymdaǵy álginde ózin Aman dep tanystyrǵan júrgizýshige.
Kedenge barǵan soń, ózime kerekti derekterdi jinap alyp, shapshańdatyp keri qaittyq. Baǵytymyz – Jońǵar – Qalmaq memleketiniń ortalyǵy bolǵan kóne jurt. «Qala bolǵanda, qazirgidei shahar emes, tek ózderiniń jinalatyn, hýral (quryltai) ótkizetin ortalyq ispettes qalashyq bolar» dep oiladym. Birneshe qyrdy asyp, áýpirimdep, sharshap-shaldyǵyp, sonaý bir ǵasyrlarda Jońǵar handyǵynyń ortalyǵy bolǵan araǵa da keldik-aý. Kólikti toqtatyp, dalaǵa shyqtyq. «Osydan ary taǵy biraz júrsek, ataqty Bashpaidyń kópirin de kórýge bolady», – dedi Amandyq.
Ekeýmiz biraz jaiaý júrip, burynǵy Jońǵar – Qalmaq handyǵynyń ortalyǵy bolǵan araǵa da jettik. Kishkene tóbeshik – tóbeshik bolyp qalǵan eski tamdar, jeroshaqtar, ainalada shashylǵan kúl, keibir jerden naiza men sadaqtyń synyqtaryn, jebelerdiń ushyn kórdik. Aralap biraz júrdik. Synǵan tostaǵan, kótek arba dońǵalaǵynyń temir beldikterin ajyratyp baiqadyq. Kóbi shirip ketken. Sondyqtan eshteńe almadyq.
Jalpy, shahardyń uzyndyǵy 600 qadaqtai bolady eken. Kóldeneńi de biraz jer. Osy arada qalmaq qontaishylary eldiń ishki-syrtqy saiasaty jóninde talai keńes ótkizgeni belgili. Kóne jurtty aralap júrip, oiǵa ne kelip, ne ketpedi deisiń. Osydan úsh-tórt ǵasyr buryn osy arada qalmaq shonjarlary aq kiizdiń ústinde maldas quryp otyryp, talai keńes qurdy degenge kóńil senbeitin de sekildi. Biraq tarihty sýyrtpaqtasaq, solai bolyp shyǵady. Osy shaharda jońǵar handary men bileri, bahadúrleri gói-gói áńgime aityp, kórshilerin, sonyń ishinde Qazaq elin qalai jaýlap alý kerektigi jóninde josparlar qurdy-aý...
Kezinde Shyńǵys hannyń Qytaidy shabýǵa bara jatqanda osy Jońǵar handyǵynda bolǵany tarihi eńbekterde, tipti kinolarda da bar. Soǵan qaraǵanda uly han mońǵol aýmaǵynan emes, osy Qazaqstan jerinen shyqqan-aý. Bul pikir orys jáne Eýropa ǵalymdarynyń zertteý eńbekterin úńilip oqysańyz, naqty jazylǵan.
Qalai desek te, Tarbaǵatai jońǵar – qalmaqtardyń qoiǵan aty. «Emil» sózi de oirat tilinde «jaiqyn sý» degen maǵynany bildiredi eken. Sol bir ǵasyrlarda sýy mol, kóktem kezinde jaǵasynan asyp, jaiylyp ketip otyrǵan bolar dep topshyladym. Orys pen Qytaidyń shekarasy túskenshe, bul alqapty jońǵarlardyń meken etkeni belgili.
Shved ofitseri óz jazbalarynda Jońǵar eliniń kartasyn jasaǵan eken. «Jońǵar Alataýy, Balqashqa quiatyn Ile ózeniniń eki qaptaly, Altynemel men Qoilyq aralyǵy, Sarqan óńiri (qalmaq batyrynyń aty), Kegenniń (qalmaq biiniń aty) soltústik jaǵalaýy men Shońjy dalasy, Sharynnyń shyǵysyna qarai Ketpen taýlarynyń soltústik betkeileri, Qaskeleń, Boraldai óńiri, qazirgi qyrǵyz jerindegi Úlken Kemik alqaby, Túp jaǵalaýlary, Ystyqkóldiń ońtústik jaǵalaýy, sondai-aq Tarbaǵatai alqaby, Emil ózeniniń atyraby, Zaisan kóliniń mańaiy, Gúrshim dalasy (qazaqtar Kúrshim dep ataidy), Sháýeshek (qalmaqtyń «tostaǵan» degen sózi) jáne Úrimshi ólkesi jońǵarlardyń kezinde meken etken atamekeni» dep jazypty.
Sonda deimin-aý, qalmaqtar Qazaq eline qai tustan shapqynshylyq bastaǵan? Biz sony tolyq dáleldei almai júrmiz-aý.
Jońǵar qaqpasynan beri ótip, soǵys júrgizdi deiin desek, ortalyq qalasy Úrjar aýdanyndaǵy Emil ózeniniń boiynda jatyr.
Taǵy bir aitarym, jońǵar tilindegi ataýlardy, múmkindik bolsa, aldaǵy ýaqytta qazaq tilindegi sózdermen almastyrsaq bolar edi dep oilaimyn.
Beisenǵazy Ulyqbek
Qazaqstan Jýrnalister Odaǵynyń múshesi
