QARA ÓLEŃ - QARA TEŃIZDE
(Poema)
Dúisen Qaseiinovke. Avtor.
Qasietin Allanyń tereń uǵyp, bilmep em,
Tazartatyn kez jetti jan men tándi kirlegen.
Júnis Ámire (1238-1320 j.j.)
Adyra qalǵan zamannyń
Men jaratpaimyn súreńin...
Murat jyraý (1843-1906)
Prolog
Qaramai alaǵai men bulaǵaiǵa,Jetkizgen - jer iesi uly Abaiǵa; - Túriktiń túp tamyry Túrkistan ǵoi, (Has Saqtyń qanyn quiyp tula boiǵa!). Allanyń quiylady nury kep qur; Aimalap Jerortadan jyly lep bir; Túrkiia! Arqasyna Arýaq qonǵan, Ózińe Túrkistannyń uly kep tur! Kóshiniń qonǵan jeri jyr-ańyz dep, At basyn soǵan qashan buramyz dep, - Egilip Maǵjan ótti "Elim-ai"-lap, Tarihtyń kómbesinen Turandy izdep. Atajurt - jerin oilap, elin oilap, Bekem bir el bolýǵa belin bailap, - Alashtyń jyry atam zamanyńnan Keledi kerýen tartyp "Elim-ai"-lap! Qyryndap qyzǵa, meili, seri bolyp, Teńizge jyryńdy tók tebirenip; Óleńge "Elim-ai"-dyń saryny joq, Ómiri egilmeidi el emirenip. Alarǵan atajaýǵa shegip aibat, Azaly jerin oilap, elin oilap, - Túrkiia! Túrkistannan men de keldim: "Túńiligi jelbiregen elim-ai!"-lap... Alastap Alashyńnyń alań kúnin, Iyqqa tik kótergen zaman júgin, - Baýyrym, aryp, ańsap didaryńdy, Men keldim Ata jurttan saǵan búgin. Pash etip uldaryńnyń dúr ekenin, Kótertpei qyzdaryńnyń bir etegin; Túrkiia! Tórtkúl myna dúniege, Túriktiń Sen kórsettiń kim ekenin! Ózińsiń jylytatyn tońsa qolym, Sende eken qansha izdesem, sonsha - joǵym, Órine Órkeniet shyqtyń samǵap, (Ózgeshe bir nieti bolsa da onyń...) Ári - asqaq, ári - jumbaq, ári - ádemi, - Qazaqtyń jan-júiesi, bar álemi, - Qurlyqtan súńgip Qara teńizińe, Kelip tur qazaǵyńnyń qara óleńi? 1."Kóroǵyly" Qaraorman - qara jurtym! Qaraly - elim, Halqymmen qosa týǵan qara óleńim! Senimen arsy menen gúrsige ushyp, Aspannan Alashyma qarap edim; Sen meniń kózimdegi qaram ediń, Tabynyp júrgen kezde arab putqa, Kóz ilmei Kók Táńirge qarap edim! Tulymyn Kók Bóriniń qasiettep, Burymyn QyzJibektiń tarap edim... Túrkimen, Ózbek, Qyrǵyz - Dara bári, Qazaǵy - Qaitpaituǵyn qara nary; Kórinen atyp shyǵyp "Kóroǵly,"* Túriktiń kúlli jurtyn aralady. *"Kóroǵly" - túrik ulystarynyń eposy Týǵanda qazaq ánge salyp keldi, - Halqymyz - Jyrǵa, Jyr da - halyqqa erdi. Óleńdi - "Kóroǵlydan" bastap Túrik, Alashty Abaiyna alyp keldi! Kóneniń kózi bolǵan "Kóroǵly", Ne uly bu jalǵanda, - Óleń uly! ... Túriktiń qai jerinde júrsem-daǵy, Kúńirenip qulaǵyma keledi úni... 2. Qazyǵurt hikaiasy "Qazyǵurttyń basynda keme qalǵan..."(Qazaqtyń qara óleńinen). Irgesi bir-birimen qatar qonǵan, Gomorra-Sodam* degen shahar bolǵan. Adamnyń kórip sonan azǵyndyǵyn, Bir kúni Alla qatty qaharlanǵan. Allanyń hikmetin sezip ólmei, - Ne boldy kisilikten bezinerdei; Albasty basqan mynaý qandai ulys, Altynnan basqa túkti kózi kórmei?! *Gomorro men Sodom - Táńiriniń kárine ushyraǵan el. Bailyqty ketetindei kórine alyp, It boldy ertedegi bóri halyq: Shenýnik, shendileri shylqyp aldy, Halyqtyń qazynasyn bólip alyp! Álsizin kúshtileri alyp soǵyp, Qaraqshy qazynaǵa qaryq bolyp; Oinaqtap oinas shyqty ot basyna, Mahabbat degen múlde, tárk bolyp! Kózin de salmai, tipti, kóshelige, Ór ulyn nysana ǵyp ósegine; Áielmen áiel sonda áýeii bop, Erkekti súireidi erkek tósegine! Ashtyqtan azaly eli dalada ushyp, Kúptei bop kózi-basy barady isip; Bai-baǵlan mas bop jatty, Saf altynnan - Quiylǵan saptaiaqtan sharap iship! Bolmas-aý, adamzattyń qory munan? Saitan da shoshyituǵyn porymynan, - Bul eldi bir-aq kúnde joq qyldy Alla! (...Biz sonyń ósip shyqtyq orynynan!).
Qurlyqtardan, muhittan, balyqtardan Kelgen ańyz, - Qulaǵym shalyp qalǵan; Sodom menen Gomorra deitin jerde Qazaqstan siiaqty halyq bolǵan... Oda bizshe búlinip, bylyǵady, Bailyq penen mansapqa qunyǵady. Bittei órip, Itteiin ylyǵady; Qutyrady, Qulaidy quryp áli; Aram shóptei aramy qaýlai túsip, Baýdai túsip... adaly qyrylady; Qaraly ulttai qarasha ashtan qatyp, Qara qurttai qaptaidy urylary... Adamizat azǵan soń kúnniń kúni, Ashýyna Allanyń urynady: « - Nuh Paiǵampar! Kel, maǵan bur betińdi? Kórseteiin ózińe qurmetimdi: Kúnádan pák — Sen ǵana! Topan sýdan Aman alyp qal, - dedi Ol - úmbetińdi!». ...Sol kemege syiǵan jurt az-aq bolǵan, Qalǵandary Táńirine mazaq bolǵan; Sol kemede, menińshe, úsh júz emes, Bary-joǵy eki-úsh-aq qazaq bolǵan... Orman bolmai, qaidaǵy bireý bolmai, Qazaq bolǵan, - O, qandai ǵajap bolǵan?! Alla bizdi jebep-aq keledi aldan, Fáni — máńgi! Ýaqytsha nege - jalǵan?! Atyraý-Arqa-Alataý-Altaiyńa Deiin bel men belesi beleń alǵan, - Qazyǵurttyń basynda keme qalǵan, Ol áýlie bolmasa, - nege qalǵan?! Sol kemeden jahanǵa qarap edi, Ǵalam jatty terbelip, qaraly óńi. Qolynda onyń túgi joq bolsa-daǵy, Kerinedi keýdesin - qara óleńi! Qasietti qanynan tanyp tekti , Táńirinen oǵan bir shalyq kepti; - Keýdesinen qara óleń ushyp shyǵyp, Qara aspanǵa kóterip, Alyp ketti... Sol qazaqtan shyqqan soń Túrik eli, Qiiasynda Altaidyń júrip edi! ...Tamyrlary úzilgen... kúnniń kúni, Alashymen qaitse de kirigedi! 3. Nurǵisanyń* "Álqissasy" Jetken túý zamandardan qulaqqa úni, (Uqpaidy bizden basqa el, biraq, muny): Qazaqtyń ómiri men óneriniń "Álqissa" - Áýbastaǵy qulaq kúii! Has Saqtan Úisin, Arǵyn, Adai bolǵan, Alladan aq janyma arai qonǵan; Alashym adamzattan týmasa asyp, Altaidan - Atyraýǵa qalai qonǵan?! Dúnień kómeski bop menen qalǵan, Kózimniń aldynda ylǵi kónem bolǵan; Kóńilim - kókjiektei túpsiz, sheksiz, Ómirim - ómir emes - Óleń bolǵan! Júrgem joq soqa tartyp, úidi ainalyp, Qanatym Han-Táńirge timei qalyp, - Ushtymmen Alataýdan Atyraýǵa, Kettim men ánge ainalyp, Kúige ainalyp! Jetken túý zamandardan qulaqqa úni, (Uqpaidy bizden basqa el, biraq, muny): Qazaqtyń ómiri men óneriniń "Álqissa" - Áý bastaǵy qulaq kúii! Qanatty Kúnnen shaldym, Aidan shaldym, Birjan sal - Qushaǵymdy jaiǵan salmyn; "Bazaryń qutty bolsyn, ardaqty elim!"- Dedim de aspanyńda sairan saldym! Jetektep eldiń qamyn jeitinerge, Kúltegin, Han Kene men Keikilerge, - "Álqissa", Sensiń Meni alyp kelgen, Epostan - Epopeia Deitin Elge! Alla da aldyna ylǵi aldy-aý, meni, Dúnie - Turandaiyn samǵaý ma edi? "Álqissa" - Qazaǵymnyń qulaq kúii, Nurǵisa* - Bazarymnyń bal-dáýreni! *N. Tilendiev. 4. Ásettiń Qurandy aýdarýy Qaramai alaǵai men bulaǵaiǵa, Jetkizgen - jer iesi uly Abaiǵa; - Túriktiń túp tamyry Túrkistan ǵoi, (Has Saqtyń qanyn quiyp tula boiǵa). Qyryndap qyzǵa, meili, seri bolyp, Teńizge jyryńdy tók tebirenip; Óleńge "Elim-ai"-dyń saryny joq, Ómiri egilmeidi el emirenip. Sony aityp ańyratqan, Dala, seni, Qudai-ai, qai qazaqtyń balasy edi? Aqyn - sol! Al, bizdiki jai ásheiin, - Sonyń bir shalyǵy ǵoi, Alash eli? Mýza-Arý arshynyna ushyp edi, Keýdesi aqsha bultty qushyp edi. Allanyń qudiretin adamzatta, Molda emes, - Aqyn ǵana túsinedi! Quljada — Alyp júrgen janyn zorǵa, Ásetti qorshap alyp qalyń molda: «Sájdege jyǵylmaǵan kápir!» - deidi! ...Ne desin myna turǵan zalymdarǵa?! Ólimdi jerde molda semiredi, Shaǵyldy shydamy, (o da birtemir edi); Kúledi qalyń molda syq-syq etip: «Bul sháiir shariǵattan ne biledi?!» «Ǵulama» dei me muny qara halyq, Namazǵa jyǵylǵan soń nar atanyp? ...Qurandy oqyp, toqyp alǵan aqyn, Jasynan musylmansha qara tanyp; - Janyna qoisa da jurt jara salyp, Túspeidi biiginen alasaryp: Shymyrlap ketti arqasy... Aqyn sonda - Shyrqady dombyrasyn ala salyp! Jyr-Suńqar kózin kermek jasqa malyp, Arsy men gúrsiden de asty-aý, - aryp; - Qazaqsha sonda Quran sairap ketti, «Fatiha» súresinen bastaý alyp. Arshyǵa qarai qanat qaqty qyran, Quljadan aspanyna aqty qyran - Hafizdei! Allasynyń ǵajaiyby - Aldynda paraqtalyp jatty Quran... Qalyń jurt - úige syimai, alqalaǵan, Syǵalap, jabyqtan kep antalaǵan: ...Alashtan ketti arabqa, esil bozdaq, Allanyń amanatyn arqalaǵan! Ter ketti samaiynan taramdalyp, El ketti Táńirdi izdep, Ǵalam — qalyp; Tal-túste bastalǵan jyr, erteńine Tań ata tamyljyp kep, - Tamamdalyp... Sol óleń Quljadaǵy qyrda qalǵan, Eposta — El aýzynda, Jyrda qalǵan; Qalyqtap Táńirine qarai ketti, ...Qalǵanyn dúmshe molda urlap alǵan! Quljada qaldy sol jyr, Jerde qaldy, Qulaqta, Belde qaldy, Elde qaldy. Ainalyp soqqan daýyl, jelde qaldy, Allany tanyp Alash — Sherde qaldy... Daýysy ór Ásettiń saiǵa bardy, Saidan da ótip, Taýǵa, Aiǵa bardy. Pýshkinnen aýdarǵany jurtqa máshhúr, ...Alladan aýdarǵany qaida qaldy... 5. Qajyqumar* Ásettiń bir tuiaǵy - Qajyǵumar, Jurtyna qaǵyp ketken qazyǵy bar. Bir-birin izdemese Alash uly, Az ulttyń Qudai qandai nazyn uǵar? Abaiy... Jazǵa jeter azyǵy bar, - Ol endi kimdi ózine qazy qylar? ...Qasqyrda bóltirigin izdeýshi edi, - Qazaǵa qazaqtyń da jazyǵy bar! Árine, qazaqtyń da jazyǵy bar, Jebirei bolsa, - Jahan nazyn uǵar; Alańsyz ishse jurty qara sýyn, Ultynyń ýyn ishti Qajyǵumar! Qazaqta qaǵyp ketken qazyǵy bar, Qytaida sháiit boldy Qajyǵumar. Qul bolyp júre almady demeseńiz, Qudaiǵa onyń qandai jazyǵy bar?! Bozdaǵan... Hosh, Bozdaǵym, Qajyǵumar! ...Kóneniń kózi bolǵan "Kóroǵly", Ne uly bu jalǵanda, - Óleń uly! Túriktiń qai jerinde júrsem-daǵy, Kúńirenip qulaǵyma keledi úni... Aziia, Eýropany araladym, Qara óleń, Qara teńiz, Qara baǵym! Qara óleń, Qara teńiz, Qara baqtan, Basqaǵa kóz toqtatyp qaramadym! Qaiteiin, qairan, jurtym, Alashtaiyn, Aldyma baqsydaiyn bal ashpaiyn; Qasymnyń arýaǵyna táý etip bir, Men seni qara óleńmen alastaiyn! Alla da Alashtyń bir nazyn uǵar, El bolyp jerge qaqqan qazyǵy bar; Bir uly - Toqtar bolsa aspanǵa ushqan, Bir uly - Qytaida ólgen Qajyqumar; Óziniń nesibesin ózi almastai, Qudaiǵa qandai onyń jazyǵy bar?! *Qytai túrmesinde ǵumyry ótken qazaq jazýshysy 6. Taýly Qarabaq* Allanyń quiylady nury kep qur; Aimalap Jerortadan jyly lep bir, Túrkiia! Arqasyna Arýaq qonǵan, Ózińe Túrkstannyń uly kep tur! Sen - Búgin júrektegi qara daǵym, Ǵalamǵa shyrqap aitar qaraly ánim! Qaiteiin, basy - jaýda, baǵy - daýda, Qap qoiǵan qasiretti Qara Baǵym*?! Qazaqtyń Hakim Abai qara nary, Bir qarys Nizamimen aralary; Qaraorman bolsa eger qalyń túrik, Sen - Sonyń qalyp qoiǵan Qara Baǵy! Arqadan Qarabaqqa shapqylap kep, Shashańa qaraqattan qaq turad dep, - Jotańa qansha qazaq iz tastady, "Berish", "Qashaǵan", "Aq bulaq"* - dep? *Taýly Qarabaqtaǵy qazaqsha ataýlar. Túrikke "Kóroǵly" bop tarai-tarai, Kóship eń qalǵan jurtqa qarailamai. Sen - Meniń kózimdegi qara meń ǵoi, Taldy ǵoi saǵan kózim qarai-qarai? Atyńdy Túrik degen halyq qoiǵan, Kápir kep saǵan talai salypty oiran; Alladan Saǵan saýǵa surap turmyn, ...Adamnan kóńil ábden qalyp qoiǵan... Sumdyqtan qanym sýyp, janym shyǵad, Tógilip ózegimnen zarym shubap; Ǵalamnan bir jaýabyn ala almaǵan, Qazaqtyń qara óleńi - qalyń suraq... Saitanǵa bilik, tizgin tigeli bir, Dúnie nege bólek kúige enip júr; Áielmen áiel qalai áýeii bop, Erkek pen erkek qalai úilenip júr?! Kim buǵan qaraý oimen qarap edi, Surlanyp kúnnen kúnge barady óńi? Aitsańshy, dúnieniń maǵan jónin, Qazaqtyń qalyń saýal - qara óleńi? 7. Shora batyrdyń kúii-- "Noǵaily" Qarasam shejire men ańyzǵa ótken, Aldy-artyn oilamaityn janbyz netken? Qazandy jaý shapqanda Shora* batyr, Bizdi ertpei, - qalai sonda jalǵyz ketken?!. *Shora batyr – ańyz, ertegi úlgisindegi qaharmandyq jyrshy. Shora batyr jónindegi jyr Rýmyniia, Túrkiia, Qyrym, Qazan tatarlary, noǵailar, qaraqalpaqtar, bashqurttar, chývashtar, qyrǵyzdar arasynda da keń taraǵan. Oraldan jylqymdy elge aidap keldim, Bos kelmei, bes qarýdy sailap keldim. Berdiń de Qazanymdy qalyń jaýǵa, Qosa oǵan qazaǵyńdy bailap berdiń! Qazanym, qairan, altyn bosaǵam-dy, Senimen meniń shashym qosa aǵardy. Barasyń bordai tozyp, qaida, jurtym, Bosatyp berip jaýǵa bosaǵamdy? Bu ne jaý jan-jaǵymnan qaptap ketti, Kókoryi jailaýymdy taptap kepti; Qazannyń ashylǵan sol qaqpanymen, Qazaqtyń qazanynan qaqpaq ketti... Dúnie ony kórse dir etedi, Belgili qazaǵyńa kim ekeni; Kelip tur qazanyma, maǵan emes, - Shubyryp aýzyndaǵy silekeii... Sol Shora nege asyqty, kelip-ketpei, Boiynan qoidy ǵoi bir jelik ketpei? Alǵanda Qazandy men qaida júrgem, Sońynan Noǵailynyń erip ketpei?!. Týǵanym, kelseń - tórle: "Jan aǵam! - dep, - Men seniń kindigińnen taraǵam!"- dep. Týǵaly eki kózim Qyrymda edi, Jyrymǵa jylan qusap qaraǵam joq! 8. Jamilanyń* áni Jamala! Jamala-Arý! Jamala-Jan! Únińnen ainalaiyn "Aǵa!"-laǵan; Men turmyn tileýińdi tilep seniń, - Alla-Taǵaladan! *Sýsánna Alimovna Djamaladínova (izvestnaia kak Djamála—ýkrainskaia pevitsa i aktrisa krymskotatarsko proishojdeniia, narodnaia artistka Ýkrainy, vypýsknitsa Natsionalnoi mýzykalnoi akademii Ýkrainy (Vikipediia). Qyrymnyń Ai-Arýy Jamala qyz, Bahadúr - ákeń seniń, anań - ańyz. Alla - alqap, Arýaq - jebep asqaq tursyń, Zaqharyn shashsa-daǵy zamanańyz?! Sen júrseń Qyrymda kún ashyq bolǵan, Arnadan Qara teńiz asyp-tolǵan; Tatardyń arýyna, men túgili, Maǵjan kókem-daǵy ǵashyq bolǵan! Aldyńnan Jahan shyǵyp jaiqalyp ap, Qushaǵyn ashyp tur ǵoi aiqaryp-aq; Qyryqtyń Qydyry bop tursyń, mine, Qyrymdy ánińmenen qaitaryp ap! Sherli edi eki egiz bul halyq netken, Ańyrap azaly ánge salyp ketken? Qobyzdyń zarly daýsy estiledi, Kobzardyń kózden jasy tamyp ketken... Jamila! Jamala-Arý! Jamala-Jan, Túrikke - jan-jaǵyn jaý qamalaǵan, - Bir jyly habar kele jatqan syndy Aqjoltai bolyp Alla-Taǵaladan...
Túrkimen, Ózbek, Qyrǵyz - Dara bári, Qazaǵy - Qaitpaituǵyn qara nary; Kórinen atyp shyǵyp "Kóroǵly"* Túriktiń kúlli jurtyn aralady. Qara óleń qaldy qashan qatyp... buǵyp, Jata ma jer astynda jahut - tynyp; Jetpis jyl Shah-Kárim bop jerde jatyp, Ilesken "Kóroǵlyǵa" atyp turyp! Qara óleń jan ushyryp tartady elge, Aqsorań, Mańǵystaý men Marqakólge. Aǵady jelge ilesip, (qalyp qoimai, - "Aq taban Shubyryndy-Aqqakólde!"). Aýysyp asyldardan - asyldarǵa, Qaýyshyp jasyndardan - jasyndarǵa; Ketedi ol ǵasyrlardan - ǵasyrlarǵa, Jetedi ol Qasymdardan - Qasymdarǵa... 9. Túrik-nama Aziia, Eýropany araladym, Qara óleń, Qara teńiz, Qara baǵym! Qara óleń, Qara teńiz, Qara baqtan, Basqaǵa kóz toqtatyp qaramadym! Kóneniń kózi bolǵan "Kóroǵly", Ne uly bu jalǵanda, - Óleń uly! ...Túriktiń qai jerinde júrsem-daǵy, Kúńirenip qulaǵyma keledi úni... Saǵattyń eki tili zyryldap bir, Bizderge qandai zaman qyryndap tur?! Rýh bir - Jetim bala, Adamzattyń Astynda aiaǵynyń shyryldap tur! Dúniede qurt-qumyrsqa jybyrlaǵan, Bólip ap jahanany, jyrymdaǵan. Sen, qaida umtylasyń, qara óleńim, Júrek - joq! Ishek-qaryn tur jybyrlaǵan... Oryn joq saǵan endi osy arada, Tólegen - joq qoi?! Qalǵan Qos Obada! Tórde, áne, Saitan otyr saq-saq kúlip, Perishte búrisedi bosaǵada! Qarasań, ári - ǵajap, ári - ádemi, Teńizi, kópir, nópir bar álemi; Jumaq qoi - Antaliiań, biraq, oǵan, Jetpei tur Alashymnyń qara óleńi? Qara óleń - Tylsym ǵalam, Kerim álem! Kózimdi ashsam ylǵi seni kórem. Kózine kórinetin qara tappai, Áset te hosh aitysqan senimenen. Oiynda kúdik te joq, sezik te túk, Arqasy anda-sanda qozyp ketip, - Qazaq ta kóshken jurtta qalyp qoidy, - Ózinen qara óleńi ozyp ketip! Qara óleń Kúnge ketti, Aiǵa ketti, Qalai ol kózimizdi bailap... ótti? Jurtynda onyń kóshken bizder qaldyq, Qudai-aý, qas-qaǵymda qaida ketti?! Túrik te, ózbek, qyrǵyz, túrikpen bop, Jete almai júgirse de, jilikken kep; Ol barǵan Jeruiyqqa , biz túgili, Ordaly otyz el de ilikken joq... Ózi joq Buharlardyń, Sózi qalǵan, (Kókeiin almai eldiń, - kózin alǵan?). Jalǵanda bizdei sorly jurt bar ma eken, Rýhy ozyp ketip... Ózi - qalǵan?! Epilog O, Mýza! Qasiretti, Qasietti! Ózine kim kep meni asyq etti? Zilmaýyr qandy ǵasyr qansha ma ret, Keýdeńnen ziltemirdei basyp ótti?! Kóneniń kózi bolǵan "Kóroǵly", Ne uly bu jalǵanda, - Óleń uly! ...Túriktiń qai jerinde júrsem-daǵy, Kúńirenip qulaǵyma keledi úni... Kempirbai ushyp ketti kepterge erip, Daýyldar san jaýhardy ketken kómip; Qudai-aý, biz ǵana ma, adamzattyń Aiaǵy tur ǵoi qazir kókten kelip?! Ataǵy turǵan kúnde túrip kókti, Tolstoi kórmei... Erte júrip ketti: Qalai bul "Soǵys jáne beibitshilik"**, Kitaptan - Kókjáshikke kirip ketti! **L. Tolstoidyń dáýirnamasy Egiltti, ózine eldi súiikti etti, Qudai-aý, nege bizdi qiyp ketti? Aqylǵa syimaituǵyn asqaq álem, Qalai bir ekranǵa syiyp ketti... O, Mýza! Jónediń be ketip alǵa, Aýlaq qyp jamandyqtyń betin Alla, - Adamzat Saǵan qaityp keledi bir, Nemese, - Óledi bul - ekranda... Betinde Nobeldiń* de - qara tańba, Salyp ap úlestirdi salafanǵa! Abaidyń bir shýmaǵyn taýyp alyp, Aialar zaman kep tur alaqanǵa...
*Nobel syilyǵy.
Qaraǵandy-Astana-Ankara-Eskishehir-Ankara-Amasiia-Bolý-Stambýl-Astana-Qaraǵandy).
09. 03. - 02. 12. 2016 j
